خودبزرگبینی و احساس بینیازی، درد بزرگ بشر و عامل طغیان
… بِطِبِّهِ قَد اَحکَمَ مَراهِمَهُ وَ اَحمىٰ مَواسِمَه؛[3] مرهمهاى زخمهاى کهنهى لاعلاج بشریّت را آماده داشت. همهى وسایل براى صلاح و اصلاح جامعهى بشرى از اوّلین لحظات بعثت و وحى بر نبىّ اکرم (صلّى الله علیه و آله و سلّم) در آیات قرآن مورد توجّه قرار گرفت. در همین سورهى مبارکهى «إقرَأ بِاسمِ رَبِّکَ الَّذی خَلَق»،[4] بعد از نام خداى متعال و امر به قرائت به پیغمبر اسلام، اشاره میکند به اینکه «خَلَقَ الاِنسانَ مِن عَلَق».[5] به بشرى که بزرگترین درد او خودخواهى است، طغیان است، خودبزرگبینى است، خودغنىبینى است، تذکّر میدهد که منشأ تو «علق» است. آن که تو را خلعت هستى و کمال و تکریم پوشانید، او خدا است که باید در مقابل او همیشه احساس بندگى کنى، طغیان نکنى، بر ارزشهاى الهى سرکشى نکنى، خود را به جاى خدا فرمانده حیطهى زندگى انسان به حساب نیاورى؛ این اوّلین کلمه است. بعد هم بعد از دو سه آیه میفرماید: کَلّا اِنَّ الاِنسانَ لَیَطغیٰ * اَن رَءاهُ استَغنیٰ؛[6] اینکه انسان خودش را غنى ببیند، مستغنى به حساب بیاورد، او را به طغیان وادار خواهد کرد.
احساس بینیازی و تکیه بر ثروت مایهٔ طغیان انسان
… ــ خب، مىبینید این قدرتهاى بزرگ دنیا را؛ امروز قدرتمند است، فردا به خاک سیاه نشسته است؛ امروز یک سلطانى است، دو روز بعد، یک هفتهى بعد، یک موجود عاجز و ناتوانى است که قدرت دفاع از جان خودش را هم ندارد! چقدر تاریخ از این قضایا پُر است؛ خب این چه قدرتى است؟ این چه جبروتى است که انسان به آن بنازد، به آن ببالد ــ غنىهایى که به غناى خودشان متّکى هستند، غافل از اینکه این غنا و بىنیازى نیست و این همان حالتى است که در سورهى شریفهى «اِقرأ» میفرماید: اِنَّ الاِنسانَ لَیَطغىٰٓ* اَن رَءاهُ استَغنیٰ؛[14] انسان طغیان میکند [زمانی] که خود را غنى ببیند، غنى بیابد، بىنیاز احساس بکند؛ مایهى طغیان این است. اى بسا کسانى که پول زیادى دارند، ثروت دارند، امکانات دارند، امّا خودشان را بىنیاز احساس نمیکنند، به این ثروت تکیهاى ندارند، خودشان را وابستهى به خدا میدانند. این آدم طغیان نخواهد کرد؛ و سلیمان پیغمبر، مظهر کامل یک چنین چیزى است، [با اینکه] همهى ثروت دنیا …
طغیان طاغوتها مانع هدایت و تربیت الهی بشریت
﴿کَلّا﴾، نه چنین است که میپنداری تو و حرف میزنی. بشریت وضعش چگونه است؟ نه؛ ﴿اِنَّ الاِنسانَ لَيَطغىٰ اَن رَءاهُ استَغنىٰ﴾. طغیان بشر، سرکشیها و گردنکشیهای انسانهای عاجز و طاغوتها درمقابل رحمانها، صفآرایی کردنشان، اینها بشریت را بدبخت کرد. این طغیانها نگذاشت که بشر به هدایت برسد. این طغیانها و گردنکشیها و سرکشیها نگذاشت که بشر از مایههای ربوبی حداکثر استفاده را بکند و آنچنانکه خدا میخواست تربیت بیابد، پرورش پیدا کند، بشود آنچنانکه خدا برای او اراده کرده بود. طغیانگرها نگذاشتند. وقتی خودشان را بینیاز دیدند، طغیان کردند، سرکشی کردند، از راه خدایی خارج شدند. ببینید، باز دارد پیغمبر ساخته میشود. توجه به لطف خدا، توجه به بزرگواری خدا، توجه به آموختن خدا، توجه به اینکه خدا آفریدگار است، توجه به اینکه خدا آموزنده است، …
احساس بینیازی ریشهٔ طغیان
و طغیان بر اثر احساس بینیازیست. استغناء، غناء، جمعِ ثروت، انباشتن گنجها و ثروتها، گردنها را برمیافرازد، و وقتی گردنها برافراشته شد، وقتی قدرتهای غیر خدایی بهوجود آمد و شکل گرفت، آنوقت است که بشریت دیگر به آن سرمنزل نمیرسد. ببینید، اینها الهامهای خداست در آغاز بعث، اینها همان شعلهایست که پیغمبر خدا را آتش زد، مشتعل کرد.
آفت طغیان و فراموشی خدا با اندکی ثروت و راحتی
بمجرّد اینکه آسایش و راحتی و گشایش در کار انسان پیدا شد، انسان طغیان نکند، شکرگزار باشد، بداند که نعمتی است از طرف پروردگار، شکر الهی را در برابر نعمت فراموش نکند، شکور باشد. این هم یک مطلب مهمّی است و نقطهی مقابل این واقعاً یک آفتی است که انسان بمجرّد اینکه یک ذرّه جیبش پُر پول میشود، چهار نفر به آدم سلام میکنند، بدنش مثلاً از بیماری نجات پیدا میکند، ناگهان طغیان کند، اَن رَءاهُ استَغنیٰ.[2] بمجرّد اینکه انسان احساس میکند که حالا دیگر مشکلی ندارد، ناگهان باد به کلّهی انسان میافتد، همه چیز را از خود میداند و خدا را فراموش میکند. این هم آفت دیگر، که باید «شَکورٌ عِندَ الرَّخاء» باشد.
بدبختیهای بشر ناشی از آتش درونی انسانهای طاغی و سرکش
هم امروز و هم در طول تاریخ، همه بدبختیهای بشر ناشی از آتشهای درونی انسانهای طاغی و سرکش است، که از وجود آنها شعله میکشد و پیرامون آنها را میسوزاند و انسانها و عالم را از بین میبرد. ببینید این قدرتهای استکباری، این قدرتهای سیاسی و نظامی و مالىِ عالم با این بشریّت چه میکنند! ببینید امروز دولتها و اشخاص و مجموعههای مستکبر برای تحقّق خواستههای خودشان، با بشریت چه میکنند! چقدر ملتها را اسیر میکنند! چقدر ملتها را گمراه میکنند و به سمت شهوات …