عرض کردیم که خدای متعال در قرآن، به مؤمنین مژده و نوید همۀ عناصر سعادت را میدهد. آن چیزهایی که ما بهعنوان عناصر سعادت در مقام فکر و تصور بهدست میآوریم، که ده، دوازدهتای آن را در آن نوشتۀ قبلی و تلاوت قبلی بیان کردیم، اینها همه در قرآن، بهصورت نویدهای قاطعی به مؤمنین داده شده است. دو نوید از آن نویدها را که هدایت بود و نور، دیروز در طی آیات کریمۀ قرآن مشاهده کردیم و تلاوت شد و بهره بردیم. دوتا را هم امروز مطرح میکنیم و آیاتش را مختصراً میخوانیم و مابقی را هم میگذاریم به عهدۀ خود شما دوستان که روی همان ترتیبی که بنده در نوشتۀ قبلی منظم کردم، دانهدانه موضوعات را در نظر بگیرید، قرآن را که مطالعه میکنید و تلاوت میکنید، آنکسانیکه عربی میدانند از متن قرآن، آنهایی که عربی نمیدانند، با توجهِ به ترجمۀ قرآن، سعی کنند آن موضوعات را پیدا کنند.
مثلاً یکی از آن موضوعات، پاداش اخرویست؛ یکی از آن نویدها. خود شما در قرآن نظرتان باشد، ببینید که در چندجا، در کجاها، قرآن نوید پاداش اخروی را به مؤمنین و دارندگان ایمان و عمل صالح میدهد. یا یکی از آنها مثلاً برتری و غلبۀ بر دشمن است؛ ببینید در قرآن، آیا جایی هست که خدای متعال به مؤمنین گفته باشد که شما بر دشمنانتان غلبه پیدا میکنید؟ الآن شما جایی را سراغ دارید که قرآن به مؤمنین نوید داده باشد که شما از دشمنانتان، از صف مخالفتان، بالاتر و برترید، درصورتیکه ایمان داشته باشید و به تعهدات ایمان عمل بکنید؟ یا گفته باشد که شما درنهایت بر دشمنانتان پیروز میشوید، درصورتیکه در راه فکرتان تلاش بکنید؟ آیا چنین آیهای در قرآن هست یا نه؟ میتوانند آقایان جواب بدهند که آیا چنین آیهای هست در قرآن یا نه؟ و اگر کسی آیهاش یادش است میتواند بخواند الآن.
(یکی از حضار: ﴿وَ اَنتُمُ الاَعلَونَ اِن كُنتُم مُؤمِنينَ﴾[1]) خیلی خب، این یک آیهاش بود، ﴿وَ لا تَهِنوا وَ لا تَحزَنوا وَ اَنتُمُ الاَعلَونَ اِن كُنتُم مُؤمِنينَ﴾، بله، این یک آیه است؛ که اگر چنانچه شما مؤمن باشید؛ برترید، دستِ بالاتر، دستِ نیرومندتر در اختیار شماست نسبت به دشمنانتان. آیههای متعدد دیگری هست که وعده میدهد و مژده میدهد به مؤمنین که بر دشمنان و صفوف مخالف خودشان اساساً غلبۀ قاطع پیدا میکنند. ﴿كَتَبَ اللهُ لَاَغلِبَنَّ اَنا وَ رُسُل﴾[2]، ﴿وَ اِنَّ جُندَنا لَهُمُ الغالِبونَ﴾[3]. ازاینقبیل آیات فراوان است. اینها را در نظر داشته باشید، قرآن را که نگاه میکنید، مطالعه میکنید، بهجای اینکه سعیتان این باشد که جزء را تمام کنید یا سوره را تمام کنید، سعیتان این باشد که قرآن را بفهمید. همچنانیکه در روایت از امام علیهالسلام است یا از پیغمبر خدا صلیاللهعلیهوآله که همت شما در حین تلاوتِ قرآن این نباشد که سوره را تمام کنید یا جزء را تمام کنید.[4] میخواهد تمام بشود، میخواهد نشود، یک آیه بخوانید؛ با تدبر، با دقت. ببینید آیا در این آیه، از این نویدهایی که ما ذکر کردیم ـ که برای رسیدن به سعادت، این ارکان و عناصر ضروری و مؤثر هستند ـ از این عناصر چیزی را در قرآن پیدا میکنید که به آنها نوید داده شده باشد؟ مژده و وعده داده شده باشد یا نه؟ میخواهم به این وسیله خودتان مراجعه کنید به قرآن.
بنده تا آخر ماه رمضان اگر خیلی از آیاتِ قرآن را موفق بشوم برای شما ترجمه کنم و معنا بکنم؛ مثلاً فرض کنید پنجاه آیه را معنا میکنم یا پنجاه آیۀ دیگر را یا شصت آیۀ دیگر را معنا میکنم. قرآن ششهزار آیه است تقریباً، بیش از ششهزار آیه است؛ خودتان باید با قرآن انس داشته باشید. آنهایی که عربیدان هستند، سعی کنند این انسِ خودشان و رفاقت خودشان را با قرآن مستحکم کنند. آنهایی که عربی نمیدانند، ضمن اینکه سعی میکنند عربی یاد بگیرند، با زبان قرآن آشنا بشوند، قرآن خواندن و فهمیدن قرآن را هم نگذارند برای بعد از آنیکه عربی یاد گرفتند، الآن هم قرآن را بخوانند؛ منتها ترجمههای خوبی از قرآن پیدا کنید ـ که بعضی از ترجمهها ازنظر من خوب است و مورد پسند است ـ قرآن که میخوانید توجه به آن ترجمهها داشته باشید و دقت و تدبر در معانی آیات بکنید، ببینید از این نویدهایی که ما اینجا ذکر کردیم، کدامش را در قرآن میتوانید پیدا کنید. بنابراین من امروز دو موضوع دیگر را که مورد نظر است در این نویدها، که در قرآن آمده، ذکر میکنم. مابقیاش را به عهدۀ خود شما میگذارم و امیدوارم که شما هم نگذارید برای بعد از ماه رمضان یا برای وقت بیکاری و فراغت. همین امشب، همین امروز، در اولین فرصت، در اولین فراغت، قرآن را که باز میکنید، با همین قصد، قرآن بخوانید و آشنایی و انس و استفادهکردن از قرآن را به خودتان بیاموزید. قرآن بالاخره منبع لایَزال[5] معارف ماست. آنچه که ما داریم، از قرآن استفاده میکنیم و آنچه که وسایل سعادت و نیکبختی ما تواند بود هم، از قرآن باید دربیاید. این متنِ روشنِ مسلّم در اختیار ما هست، بر ماست که از او استفاده کنیم.
البته اینکه میگویم قرآن، نمیخواهم منحصر کنم به قرآن، نهاینکه نهجالبلاغه نه، یا احادیث صحیح از ائمۀ هدی علیهمالسلام نه، چرا؛ از نهجالبلاغه هم باید استفاده کنیم در کنار قرآن، از حدیث هم باید استفاده کنیم در کنار قرآن، حدیثِ صحیح و درست. البته قرآن یک متنی است که در اختیار همه هست و همه میتوانند آن نسخۀ درست و صحیح و کاملش را حتی در جیبشان داشته باشند، اینقدر دسترسی به حدیث هم نیست، به نهجالبلاغه هم نیست.
باری، در این بالا نوشتیم اطمینان و سکون و امن، که اینها را ما قریبُالافق[6] دانستیم، یکی دانستیم و منظورمان را از این سه کلمه ذکر میکنیم و بعد برمیگردیم به آیات قرآن تا ببینیم در این زمینه، در زمینۀ اطمینان و سکون و امن، به ما آیات قرآن چه میآموزند.
اطمینان یعنی حالت طمأنینۀ دل. حالت آرامشِ روح و قلب. یعنی چه آرامش؟ به چه معنا آرامش در اینجا مورد نظر ماست؟ آیا بهاینمعنا که روحِ ما هیچگونه تحرکی و تلاشی نداشته باشد؟ آرامش بهاینمعنا که در حالت نیمهخواب و نیمهبیهوشی باشد دلِ ما؟ نه، بلکه آرامش درمقابل دغدغه و اضطراب، آرامش و اطمینان درمقابل تشویش.
دو نفر را شما در نظر بگیرید؛ هر دو بناست در جلسۀ امتحان حاضر بشوند، یکی این درسها را خوب خوانده، دهبار برگردان کرده، با دوستانش صحبت کرده، تمام مسائل این کتابی که بناست امتحانش بکنند، در نظرش حاضر و روشن است؛ یکی دیگر این کتاب را نخوانده یا مقداریاش را خوانده یا به حافظۀ خود چندان اعتمادی ندارد. هر دوتا بناست در جلسۀ امتحان حاضر بشوند. آیا اینها دارای حالت روحیِ برابری هستند؟ ببینید، آن نفر اول وقتیکه وارد به این جلسه میشود، روحش آرامش دارد، تلاطم ندارد، اضطراب ندارد، دغدغه و تشویش ندارد. میگوید از هرجا سؤال کنند، میدانم. اما آن دیگری دائماً در تلاطم است، مثل زورقی، قایقی که بر روی یک اقیانوسِ متلاطمی، یک دریایِ پرخروشی افتاده باشد، گاهی به اینطرف، گاهی به آنطرف، گاهی از این راه، گاهی از آن راه، بادها او را به اینطرف و آنطرف ببرند، یکچنین حالتی دارد روح آن آدم ناآماده. درمقابلِ یک قاضی، همین دو روحیه را میتوانید شما حساب کنید. در دخالت در فعالیتهای اجتماعی و مبارزات اجتماعیِ عظیم تاریخ، همین دو حالت و دو روحیه را در یک فرد یا در یک اجتماع، میتوانید شما مورد نظر قرار بدهید.
دو نفر سرباز وارد میدان جنگ میشوند، دارای دو نوع روحیه. یکی به سازوبرگ[7] جنگیاش، به خوبیِ فرماندهیاش، به تدبیر و کاردانی رؤسا و رهبرانش، به ضعفِ نیروی دشمن، به کارآمدی خودش و دوستان و همصفانش معتقد است. بهعلاوه میداند نیروهای امدادی در آنطرف، در پشت جبهه، منتظرند که در فرصت لازم، با یک اشاره به میدان بیایند و کمک کنند، این یکجور وارد میدان جنگ میشود. آن انسانی که به تجهیزات جنگیِ خودش، به کارآیی دوستانش، به کاربرد اسلحهاش، هیچگونه اعتمادی ندارد؛ خود را کوچک میبیند، دشمن را بزرگ میبیند، خود را عریان میبیند، دشمن را تا زیر چشم و تا دندان غرقِ در زره و سلاح میبیند، این یکجور دیگر وارد میدان جنگ میشود.
اینها یک نمونههایی است برای اطمینان. میخواهم اطمینانِ نفس، درست برای شما روشن بشود که یعنی چه؛ مطمئن بودنِ نفس یعنی چه؛ دل دارای آرامش باشد، به چه معنا. آن سرباز اولی دارای اطمینان است، دلش آرام است. دل آرامبودن بهاینمعنا نیست که در میدان جنگ کفشهایش را میگذارد زیر سرش و دراز میکشد و میخوابد و خُروپفش به آسمان میرود، نه؛ اطمینان بهاینمعنا نیست. اطمینان بهاینمعنا نیست که وسط میدان جنگ میگوید حالا یک سیگاری بکشیم، یکخُردهای مثلاً تماشای منظرهها را بکنیم، خاطرِ جمع باشد، نه، نهخیر. بهاینمعنا نیست که کمترین حرکات دشمن از نظرش پوشیده بماند. اطمینان بهاینمعناست که مضطرب نیست، مشوّش نیست، آینده برایش روشن است، میداند که او پیش خواهد برد، لذا نمیهراسد. این دل و این روح، آرام است؛ مثل یک کشتیای که با وزن زیاد، با تجهیزات زیاد، روی دریای آرامی در حرکت است، این را میگویند اطمینان. و غیر مطمئن مثل آن قایق کوچکیست، مثل آن تختهپارهایست که روی یک اقیانوس متلاطمی، روی رودخانۀ متلاطمی دارد حرکت میکند. دائماً مضطرب، دائماً از این راه، از آن راه، پس میرود، پیش میرود. این دو جور روحیه است.
یک مثال دیگر برای اطمینان بزنم. تدریجاً نزدیک باید بشویم به آن روحیۀ مطمئنی که در قرآن مورد نظر است. از امتحانِ یک دانشآموز شروع میکنیم تا یک متهم درمقابل دادگاه تا یک سرباز در میدان جنگ. یک نمونۀ دیگرش؛ انسانی که سر به راهی گذاشته و دارد حرکت میکند، دارد بهسوی مقصود و مقصدی میرود، دهها انگیزه ممکن است او را از پیمودن این راه و تعقیب این هدف بازبدارند. ترس، یکی از این انگیزههاست؛ رُعب، بیم، هراس. از ترس ممکن است این راه را ادامه ندهد. ترسِ از چه؟ ترس از گرسنگیِ بین راه، ترس از دزد میان راه، ترس از گرگ درندهای که در راه کمین کرده، ترس از زحمتها و بیخوابیهای این راه و بالاخره ترس از نرسیدن. این یک مقوله از چیزهایی که مانع میشود از اینکه این راهرو، راهِ خود را تعقیب کند و پیش برود.
طمع یکی دیگرش است. طمعِ به چه؟ طمعِ به زندگی راحت؛ که اگر من این راه را نپیمایم، دنبال این مقصود حرکت نکنم و نروم، در رختخواب گرم و نرمِ خانۀ خودم بخوابم، پهلوی فرزندان و زن محبوبم به سر ببرم؛ این یک چیزی است که برای یک انسان معمولی، برای یک انسانِ کوچک، برای یک روحِ ضعیف، ایدهآل است، محبوب است، مطلوب است، برایش خودکُشان میکند، پیداست که حاضر نیست آن را بهآسانی از دست بدهد. طمعِ به زندگی راحت، طمعِ به پولِ آنکسیکه میگوید اگر این راه را نرفتی، این کیسۀ پول برای تو، طمعِ رسیدن به مقامهایی که اگر این دربهدری را قبول نکردی، آن مقامها در انتظار توست. طمع! اینها انگیزههاییست که انسان را از پیمودن این راه باز میدارد، ترسها و طمعها؛ ترسها را که بشکافیم، دهها مقوله پیدا میشوند؛ طمعها را که بشکافیم، دهها مقولۀ دیگر پیدا میشوند، راحتطلبیها، عافیتطلبیها، فرصتطلبیها، نفعطلبیها و ازاینقبیل.
خب، حالا یک راهرویی را درنظر بگیرید که بالاخره ریسک کرده بهقول امروزیها، پا در این راه گذاشته، دارد حرکت میکند و میرود، اما آیا این انگیزهها تمام شدند. آیا اینیکه در این راه دارد حرکت میکند، آن مزاحمهایی که نمیگذاشتند وارد این راه بشود، از میان رفتند؟ نه، از میان نرفتند. درست توجه کنید! این مزاحمها اول هم نمیگذاشتند وارد این راهِ دور و دراز بشود؛ حالا هم که وارد این راه شده است، نمیگذارند آسوده و آرام این راه را طی کند. هر یک قدم که میرود، مثل یک خاری، مثل یک قلّبی، مثل یک زنجیری پایِ او را، دامنِ لباس او را، دست او را میگیرند و میکِشند و از پیمودن راه، او را باز میدارند. این هی میافتد اینطرف، هی میافتد آنطرف، هی این خار دامنش را میگیرد، هی آن زنجیر پایش را میکشد، هی عشقِ به فرزند او را بهسوی خود جذب میکند، هی یاد زندگی راحت او را بهسوی خود میکشاند. از اینطرف از آنطرف، انگیزههای گوناگون این انسان را به جانبهای مختلف میبرند، این آدم میشود متزلزل؛ مثل همان زورق، مثل همان قایق، گاهی به اینطرف، گاهی به آنطرف، این انسانِ نامطمئن است.
یک انسان هم هست، وقتیکه وارد شد، وقتی به این راه رسید، برای خود یک انگیزهای، یک عامل توجهی بهوجود میآورد که او را از تمام این انگیزههای کوچک غافل میکند. یک جاذبه و کششی دل او را میکشاند که این جاذبههای کوچک، جاذبۀ فرزند، جاذبۀ زن، جاذبۀ زندگی، جاذبۀ پول، جاذبۀ مقام، جاذبۀ جان، درمقابل آن جاذبۀ بزرگتر پوچند، هیچند، نابودند، مؤثر نیستند. دهها آهنربا یک جسم کوچک را به اینطرف و آنطرف جذب میکنند، اما یک آهنربای قویتر وقتی پیدا شد، آنچنان جاذبهاش این آهنِ کوچک را، این براده را میکشد بهطرف خود که آهنرباهای دیگر اصلاً اثرشان خنثی است.
این آدم وقتیکه با این جاذبۀ قوی، با این روحیۀ قوی وارد راهی شد و مشغول پیمودن آن راه شد، دیگر جاذبۀ زن و فرزند و چیزهای دیگر و زیباییها و راحتیها و خوشیها و لذتها و عیشونوشها در او اثری نمیگذارند. این آدم کیست؟ آدمِ مطمئن، ﴿يا اَيَّتُهَا النَّفسُ المُطمَئِنَّةُ اِرجِعي اِلىٰ رَبِّكِ راضِيَةً مَرضِيَّةً﴾ ١[8]. آنکسی میتواند راه خدا را تا آخر بپیماید، به سرمنزل و هدف منظور و مقصود نائل آید، که مطمئن باشد حالت اطمینان و سکون در او باشد. اطمینان به این معناست؛ یعنی جاذبهای او را بکشاند. جاذبه ایمان، جاذبه علاقه به خدا، جاذبه علاقۀ به هدف، آنچنان او را مجذوب کند و بهسوی خود بکشاند که همۀ جاذبههای دیگر برای او هیچوپوچ و مسخره بیایند، هیچوپوچ و مسخره. معنی ندارد که زمینِ با این عظمت که جاذبهاش هر جسمی را بهطرف خود میکشد، این باشد؛ آنوقت فرض بفرمایید یک جسمی، یک کوهی ولو کوه هیمالیا، ولو بزرگترین کوههای عالم، او هم باز خودنمایی کند؛ یک سنگی را که شما پرت میکنید، کوه هیمالیا آن را بهطرف خودش بکشد، نه؛ کوه هیمالیا جاذبه دارد، اما درمقابل جاذبۀ زمین، جاذبۀ آن صفر است، خنثیست، عمل نمیکند. کوه هیمالیا و هر جسمی به آن اندازه، آنجایی اثر میگذارد و اجسام کوچکتر را بهسوی خود میکشد که یک جسم بزرگتری مثل زمین در کنارش نباشد. وقتی جاذبۀ زمین هست، جاذبۀ کوه هیمالیا چیزی نیست.
وقتی ایمانِ به خدا در روحِ یک انسان، همچون جاذبهای قوی عمل کرد، آنچنان او را بهسوی مقصدهای ایمانی میکشاند که جاذبههای کوچک، این جاذبههایی که برای افراد بیایمان بزرگ میآیند، ولی درمقابلِ ایمان کوچکند، این جاذبهها دیگر در او اثری نمیگذارد. هِی وسوسه میکند دلِ آدم که از شواهد تاریخی فراوانی که در صدر اسلام هست، مطرح کنیم اینجا، اما میبینم وقت میگذرد، شواهد هم بگردید خودتان پیدا کنید. آن جاذبههای عجیبی که افرادی را کشاندند.
من فقط میخواهم این دو، سه لغت را معنا کنم. اطمینان؛ پس اطمینان یعنی چه؟ خلاصۀ کلام این شد که اطمینان یعنی طمأنینۀ روحِ انسان، آرامشِ دل انسان، دل آرام باشد. یعنی چه آرام باشد؟ نهاینکه بیتحرک باشد، نهاینکه پیش نرود و پیشرفت نداشته باشد؛ یعنی جاذبههای گوناگون او را به اینسو و آنسو نکشاند، اسباب زحمت او نشود. عشقها و مِهرها و هواها و هوسها، هرکدامی بر او حکومت نکند، بلکه بر اثر سنگینیِ بارِ ایمان، آرام و مطمئن، اما با سرعت هرچه تمامتر بهسوی مقصودِ انسانیت، مقصودِ خلقت حرکت کند، این است معنای اطمینان.
بعد، جملۀ دوم سکون است. سکون هم به همین معناست. ﴿ثُمَّ اَنزَلَ اللهُ سَكينَتَهُ عَلىٰ رَسولِهِ﴾[9] خدا سکینه بر پیغمبر نازل کرد. در پنج، شش جای قرآن این تعبیر هست که یکیاش جزو همین آیاتی است که گمان میکنم حالا خواهیم خواند.
از آن آیاتی که مربوط به سکینۀ نفس است، مثل اینکه متأسفانه بنده اینجا هیچی نیاوردهام. (چون ازبس وقت کم است و جا کم است و امکانات ما هم واقعا ًضعیف است، بنده همهاش فکر ِاین را میکنم که اگر دوتا آیۀ دیگر بیاورم، این دو صفحه بشود سه صفحه، چطور این را پلیکپی کنیم. توجه میکنید! اینقدر امکانات ما در این زمینهها کم و ضعیف است. این را میگویم که بدانید که این اگر خطشّ کمرنگ درآمده، بدانید که اگر کمرنگ درنمیآمد، درنمیآمد! مثلا ًفرض کنید، وضع ما حاال اینجوری است. ما دوتا ورق ِمعمولی ِاینجوری را با آسانی و بهراحتی نمیتوانیم بدهیم، والِ ّبنده تمام این آیات مربوط به امن و اطمینان و سکینه را جمع کردم، زحمت کشیدم جمع کردم، خیلی هم زحمت دارد، گشتن و پیدا کردنش خیلی مشکل است، اقال ً یکی، دو ساعت آدم باید بگردد و کار کند تا اینکه آیات را فقط پیدا کند، استنتاجش بماند. بااینکه آیات را جمع کردم، همهاش دغدغۀ این را داشتم که اگر چنانچه دو آیۀ دیگر بیاوریم، این یکصفحهونیم خواهد شد دوصفحهونیم یا سه صفحه، و این دیگر پلیکپی کردنش کار ِمشکلی بود. ببینید امکانات ما را، میخواهیم این را توجه داشته باشید که امکانات ما در این حد ّاز ضعف است.)
باری؛ پنج، شش آیه در قرآن وجود دارد که در زمینۀ سکینه است در مواقع حساس؛ مثلاً یکی در جنگ حنین.[10] در جنگ حنین، بعد از آنیکه لشکریان پیغمبر، بهخاطر یک غرور بیجا، بهخاطر مغرورشدن به نیروی خود، و اینکه فکر کردند امروز کسی بر آنان غلبه نخواهد یافت؛ و طبق سنت خدا که آدم مغرور باید با مغز بخورد به زمین، و هر گروهِ مغرور بایستی غافل بشود و ضربه بخورد ـ دائماً هوشیاری و حساسیت برای هر انسانی و هر امتی و هر ملتی لازم است، که امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه فرمود: من مثل آن حیوان گیج گنگ نیستم که بخوابم با لالایی و خوابم ببرد، نهجالبلاغه است، «وَ اللهِ لا اَكونُ كَالضَّبُعِ تَنامُ عَلىٰ طولِ اللَّدمِ»[11]، با لالایی گفتنها، مثل کفتار؛ میروند دَمِ آغُلش لالایی میگویند، این خوابش میبرد، بعد میگیرندش. میگوید من آنجوری نیستم که با لالایی خوابم ببرد، غافل بشوم، دائماً حساسم ـ و سنت خداست که آدمی که دائماً حساس نباشد، بایستی ضربت را ببیند و بخورد. اینها غافل شدند در میدان جنگ، حق هم داشتند، ﴿اِذ اَعجَبَتكُم كَثرَتُكُم﴾[12]، زیاد بودند و این زیاد بودنِ عدّه، آنها را به اعجاب آورد، آنها را به شگفتی آورد. عَجب! اینهمه جمعیتیم ما؟ ﴿فَلَم تُغنِ عَنكُم شَيئاً﴾. همین غرورِ شما موجب شد که در جنگ غافل ماندید و شکست خوردید. بعد از آنیکه شکست خوردند از دشمن، منتها نه شکست قاطع و نهایی، یک شکستَکی خوردند و خب فوراً به خود آمدند. یک عدهای از سربازان خوب، عدهای از سرداران پایدار جدیِ مؤمن، امیرالمؤمنین و چند نفر دیگر، با هر تلاش و کوششی بود، بالاخره لشکریان را که داشتند منهدم میشدند، برگرداندند، آنوقت آنجا پروردگار میگوید: ﴿ثُمَّ اَنزَلَ اللهُ سَكينَتَهُ عَلی رَسولِهِ﴾ خدا آرامش و سکینۀ روح را به شما برگردانید؛ آرامش، سکینه.
یکجا در آنوقتیست که در زیر آن درخت، مسلمانان با پیغمبر بیعتشان را تجدیدکردند.[13] یکجا برای آنوقتیست که پیغمبر از مکه گریخته است بهسوی مدینه، با هدف تشکیل جامعۀ اسلامی، با طرحِ تصمیمهای خطرناکی برای کفار و دشمنان، با هزار تصمیم و ارادههای نیرومند، با هزار فکر، پیغمبر آمده بیرون و باید خودش را به مدینه برساند، شرط تحقق تمام آن هدفها و آن اندیشهها، آن تدبیرهای پیغمبر، این است که پیغمبر سالم برسد به مدینه، واِلّ اگر پیغمبر را در بین راه، کفار بتوانند بکشند، نابود بکنند، هیچیک از آن رؤیاها صورتِ وقوع نخواهد گرفت. پیغمبر پناه برده به یک غاری، آنجا هم خدا میفرماید که ﴿فَاَنزَلَ اللهُ سَكينَتَهُ عَلَيهِ﴾[14] خدا سکینه و آرامش خود را بر دل پیغمبر، در آن موقعیت حساس فرود آورد. و چند مورد دیگر هست. مؤمن دارای سکینه است، سکینه بهاینمعناست؛ پس سکینه، آرامش، سکون نفس، باز بهمعنای عدم تحرک و خواب رفتن و غافل شدن نیست.
و جملۀ آخر و کلمۀ آخر؛ امن. البته پیداست که اینجا مراد، امنِ روحی است، نه امنِ اجتماعی. امنیت اجتماعی البته بهمعنای آن است که همۀ افراد از یک آرامشی در اجتماع برخوردار باشند، تا هرکسی بتواند حقِ خودش را ببرد. و سکوت، سکوتهای اجباری غیر از امنیت است، امنیت عبارت است از اینکه همۀ مردم بتوانند با ایمنی کامل به حقوق و خواستههای مشروع خودشان نائل بیایند. این امنی که در اینجا میگوییم، غیر از آن امنیتی است که در زمینۀ مسائل اجتماعی و امن اجتماعی مطرح است. این امن یعنی امنِ روحی، نداشتن تزلزل، نداشتن اضطراب، نداشتن بیم، هراسمند و هراسناک نبودن، این سه جمله است. حالا در آیات قرآن ببینید که راجع به مؤمنین در زمینۀ این سه صفت چه بیان میکند. (ضمن اینکه من آیات را میخوانم، خواهش میکنم که به این ورقهها نگاه کنید، هم به ترجمهها توجه بفرمایید و هم خود آیات را تصحیح کنید. امروز خیلی بد خورده)[15]
سورۀ رعد آیۀ 28 و 29، دو آیۀ کوتاه؛ ﴿الَّذينَ آمَنوا وَ تَطمَئِنُّ قُلوبُهُم بِذِكرِ اللهِ﴾. البته آیه، دنبالۀ آیات قبل است شاید، ولیکن ذکر آیات قبلی یکقدری طولانی میکرد. ﴿الَّذينَ آمَنوا وَ تَطمَئِنُّ قُلوبُهُم بِذِكرِ اللهِ﴾ آنکسانیکه ایمان آوردند و آرامش گرفت دلهای آنان ﴿بِذِكرِ اللهِ﴾ به یاد خدا. ببینید، این یاد خدا همان جاذبۀ قویست. همان جاذبۀ قوی که گفتم جاذبههای کوچک را محو میکند، اثرشان را خنثی میکند، همین ذکرالله است. چرا به نماز اینقدر اهتمام کردند؟ چرا گفتند اگر نماز قبول نشد، کارهای دیگر قبول نمیشود؟ چرا مکه را گفتهاند عمری یکبار، روزه را گفتهاند سالی یکبار، زکات را گفتهاند برای موردی خاص، خمس را همینطور، بقیۀ عبادات را همینطور، اما نماز را گفتهاند هر روز، آنهم روزی پنجبار و اگر زیادتر کردی بهتر؛ چرا گفتهاند؟ برای خاطر اینکه نماز ـ بنده دربارۀ نماز مفصلاً چندین جلسه صحبت کردهام. ممکن است بعضی از حضار محترم یادشان باشد ـ نماز کپسول ذکر خداست. سرتاپای نماز ذکرُ الله است. لذاست که خود قرآن هم بعد از آنیکه میفرماید: ﴿اِنَّ الصَّلاةَ تَنهىٰ عَنِ الفَحشاءِ وَ المُنكَرِ﴾[16]، نماز از فحشا و منکرات نهی میکند و باز میدارد، دنبالش میگوید: ﴿وَ لَذِكرُ اللهِ اَكبَرُ﴾ یاد خدا بالاتر است. این جنبه و این بُعد از نماز مهمتر است که یاد خداست، این بالاتر است، بزرگترین خاصیت نماز این است. و ذکرالله خاصیتش این است؛ یاد خدا، توجه به خدا، همواره خدا را دیدن، شناختن، با خود دانستن، یکی از خواص مهمش این است که این دل را از اضطرابها، از وسوسهها، از دغدغهها، از جاذبههای گوناگون، در همه کاری، در همه راهی باز میدارد. این دل آرامش پیدا میکند. مثل وزنهای که بر روی یک قایق آنچنانی قرار داده بشود و این آن را یکقدری سنگین میکند، یکقدری از تحرک و اضطراب آن کم میکند. ذکرالله این است.
﴿الَّذينَ آمَنوا﴾، آنکسانیکه، (ترجمه را اجازه دهید از روی همین نوشته بخوانم که باز فرصتی باشد شما تصحیح کنید) آنانکه ایمان آوردند و دلهایشان با یاد خدا ثَبات و اطمینان یافت ـ کلمۀ ثبات را عمداً اینجا آوردیم؛ یعنی آن حالت آرامش ـ بهسوی خدا هدایت میشوند. این «بهسوی خدا هدایت میشوند» را بنده در پرانتز نوشتم، چرا؟ چون همانطورکه عرض کردم، آیه به قبل ارتباط دارد و در آیۀ قبل گفته شده که هدایت میشوند بهسوی خدا، ﴿وَ يَهدي اِلَيهِ مَن اَنابَ الَّذينَ آمَنوا﴾ الی آخرِ آیه. بنابراین هدایت میشوندی که در پرانتز ما نوشتیم، «بهسوی خدا هدایت میشوند» این ترجمه را، این با توجه و عنایت به آیۀ قبلیست، که هدایت شدن این گروه از آیۀ قبلی استفاده میشود.
﴿اَلا بِذِكرِ اللهِ تَطمَئِنُّ القُلوُ﴾ همانا بهوسیلۀ یاد خدا، دلها طمأنینه و ثبات میگیرد. یاد خدا این خاصیت عجیب را دارد و شما میبینید که طمأنینه و سکون و ثبات برای موفقیت یک انسان چقدر مؤثر است؛ مؤمن این امتیاز را دارد، از این امکانِ عجیبِ روحی برخوردار است. دنبالهاش ﴿الَّذينَ آمَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ طوبىٰ لَهُم وَ حُسنُ مَآبٍ﴾ آنکسانیکه ایمان آوردند و کارهای نیکو کردند، ﴿طوبىٰ لَهُم وَ حُسنُ مَآبٍ﴾. (البته اینجا باز ترجمهای که خود بنده در این ورقه آوردم، آن را اجازه بدهید که بخوانم) آنانکه ایمان آوردند و عمل شایسته کردند ـ عمل شایسته، یعنی آن تعهدات لازم متناسب با ایمان را انجام دادند ـ فرخنده باد امروزشان و نیکو باد آیندهشان. این یک مُحصَّلی[17] است که از ﴿طوبىٰ لَهُم وَ حُسنُ مَآٍ﴾ بنده گرفتم. ﴿طوبىٰ لَهُم وَ حُسنُ مَآبٍ﴾، ترجمهاش مختصری با این جملهای که من نوشتهام تفاوت میکند، اما بهطورخلاصه و محصّلگیری این است: حالایشان خوب، فردایشان هم خوب. دنیایشان نیکو، آخرتشان هم نیکو. واقعش هم همین است. جامعۀ مؤمن، آنهم مؤمنی که به تعهداتِ ایمانی عمل میکند، دنیایش هم آباد است، آخرتش هم آباد، دنیایش هم بهشت است، آخرتش هم بهشت است. این یک آیه.
بعد یک شرح کوتاهی نوشتیم اینجا که دیگر نمیخواهم حالا همهاش را بخوانم. بحث محاجّۀ ابراهیم است با قومش. ابراهیم خلیلالرحمان و منادی توحید در روزگاران قدیم و باستان، با مردم خود و قوم خود مجادله و محاجّه[18] میکرد. آنها با او بحث میکردند و او با آنها بحث میکرد و پاسخ به حرفهای آنها میداد. قرآن این محاجّه را نقل میکند و یاد میکند. میفرماید که ﴿وَ حاجَّهُ قَومُهُ﴾[19] و قوم او ـ قوم ابراهیم ـ با او به مجادله پرداختند، با او بنا کردند بحث کردن. قرآن نمیگوید چه گفتند، چگونه با او بحث کردند، حرف آنها چه بوده، اما از جوابی که ابراهیم به آنها داده و قرآن نقل میکند، انسان حدس میزند که حرف آنها چه بوده است. بنده اول جواب را میخوانم، بعد شما خودتان حدس بزنید که آنها به ابراهیم چه میگفتند.
﴿قالَ اَ تُحاجّونّی فِی اللهِ﴾، وقتیکه آنها بنا کردند با ابراهیم به محاجّه و مجادله کردن، ﴿قالَ﴾ گفت، ﴿اَ تُحاجّونّی فِی اللهِ﴾ آیا با من دربارۀ خدا مجادله میکنید؟ ﴿وَ قَد هَداِ﴾ و حال آنکه خدا مرا هدایت کرده است؛ یعنی من روشنم، در راه خودم تردیدی ندارم که شما بخواهید از آن تردیدِ من استفاده کنید و با بحث و جدل مرا از راهم برگردانید. ﴿وَ قَد هَدانِ﴾ من هدایت شدهام، راه یافتهام، روشنم، میدانم چه میکنم، ﴿وَ لا اَخافُ ما تُشرِكونَ بِهِ اِلّا اَن يَشاءَ رَبّی شَيئاً﴾ و از آنچه شما شریک خدا دانستهاید، هیچ بیمی ندارم، مگر آنکه خدا دربارۀ من چیزی اراده کند؛ یعنی درحقیقت از خدا میترسم. از حوادثی که خدا در سر راه من بگذارد و از آیندهای که خدا برای من در نظر بگیرد، من واهمه میکنم و بس، اما از آنهایی که شما شریک خدا دانستهاید، من واهمهای ندارم. از اینجا مختصری معلوم میشود، بعد بیشتر معلوم میشود؛ از این جواب بهدست میآید که آنها به ابراهیم میگفتهاند: ابراهیم بترس از این شرکایی که ما برای خدا قرار دادیم، بترس. اینها خشکت میکنند، اینها پدرت را درمیآورند، دنیایت را سیاه میکنند، روزگارت را تلخ میکنند؛ لابد دیگر! ابراهیم در جواب میگوید: من از آنها نمیترسم، هیچ واهمهای از آنها ندارم. از دنبالۀ آیه و سخن ابراهیم این مطلب روشنتر و آشکارتر میشود.
﴿وَسِعَ رَبّی كُلَّ شَيءٍ عِلماً﴾ پروردگارم به همهچیز دانشش گسترده است. ﴿وَسِعَ﴾ گسترده است، ﴿رَبّی﴾ پروردگار من، ﴿كُلَّ شَيءٍ﴾ به همهچیز، ﴿عِلماً﴾ از حیث دانش. که جملۀ رسا و سادۀ فارسی آن همین میشود که ما اینجا نوشتیم، پروردگارم به همهچیز دانشش گسترده است. ﴿اَفَلا تَتَذَكَّرونَ﴾ بااینحال آیا به خود نمیآیید؟ ﴿تَتَذَكَّرون﴾ یعنی متوجه نمیشوید؟ ملتفت نمیشوید؟ حالتِ به خود آمدن، پیدا نمیکنید؟ به یاد نمیآیید؟ اینها همه به یک معناست؛ که بنابراین در ترجمۀ فارسیای که بنده اینجا نوشتم، همین میشود که عرض کردم، ﴿اَفَلا تَتَذَكَّرونَ﴾ یعنی بااینحال آیا به خود نمیآیید؟ خب، هنوز ادامه دارد سخن ابراهیم با قومش. این یک قسمتیاش بود. (امروز کار ما یکقدری بهخاطر وضع پلیکپی ِ این کاغذ مشکل شده. درعینحال هم مسئولیت داریم این را بخوانیم و صحیح بخوانیم، این هم ضمنا ًبخوانیم شما تصحیحش کنید، گاهی هم تطبیق کنیم با همدیگر، بههرحال.)
در دنبال این مطلب، ابراهیم میفرماید: ﴿وَ كَيفَ اَخافُ ما اَشرَكتُم﴾، (اینجا خیلی بد خورده در نسخۀ من، آقایان تصحیح کنید.) ﴿وَ كَيفَ اَخافُ ما اَشرَكتُم وَ لا تخَافونَ اَنَّكُم اَشرَكتُم بِاللهِ ما لَم يُنَزِّل بِهِ عَلَيكُم سُلطاناً﴾. اینجا خوب روشن میشود که با ابراهیم چه بحث و مجادلهای داشتند. ابراهیم میگوید چطور، من بترسم؟! شما باید بترسید. من از آنکسانیکه شما بیدلیل، شریک خدا و رقیب خدا در مُلک و حکومت و فرماندهی و خلق و امر قرار دادید، بترسم، درحالیکه خدا مرا هدایت کرده، برایم مطلب روشن است؛ و شما از اینکه کسانی را بیدلیل، بیمنطق، بیجهت، بدون اینکه هیچ موجب عقلایی وجود داشته باشد، شریک و رقیب و همگام پروردگار عالم قرار دادهاید، نترسید؟ شما باید بترسید، نه من. از اینجا معلوم میشود که آنها در بحثِ با ابراهیم میگفتند: بترس! بترس! حالا از چه کسی بترس؟ از چه بترس؟ آیا از شرکای بیجان خدا یا از شرکای جاندار خدا یا از هر دو، اینها دیگر معلوم نیست. کدام شرکا را میگفتند باید از آنها ترسید، اینها روشن نیست.
اجمالاً، برای خدای متعال انواع و اقسام شریک قرار دادند. گوسالهپرستها گوساله را، سنگ و چوبپرستها سنگ و چوب را، فرعون و نمرودپرستها فرعون و نمرود را. و دربارۀ توحید که صحبت کردیم، معلوم میشود که آن گوساله و آن سنگ و آن فرعون و آن نمرود، همه آتشگیرههای یک آتشند، همه پلیدیهای یک وادیاند، فرقی باهم ندارند. بههرصورت، اینها میگفتند از شرکای خدا باید ترسید. حالا شرکای خدا، آیا شرکای اِنس، شرکای جن، شرکای جاندار، شرکای بیجان و ازاینقبیل؛ این دیگر معلوم نیست.
﴿وَ كَيفَ اَخافُ ما اَشرَكتُم﴾ چگونه بترسم از آنچه شما شریک خدا قرار دادهاید، ﴿وَ لا تخَافونَ اَنَّكُم اَشرَكتُم بِاللهِ﴾ و نترسید شما از اینکه برای خدا شریک قرار دادهاید؟ ﴿ما لَم يُنَزِّل بِهِ عَلَيكُم سُلطاناً﴾ چیزی که بر آن هیچ حجت و دلیلی ندارید. ترجمهای که اینجا نوشتیم این است: چگونه من از آنچه شما شریک خدا قرار دادهاید بترسم و شما از اینکه بدو شرک آوردهاید نترسید؟ با اینکه شما را هیچ حجت و برهانی در این نیست.
بعد دنبالهاش ﴿فَاَيُّ الفَريقَينِ اَحَقُّ بِالاَمنِ اِن كُنتُم تَعلَمونَ﴾، ما یا شما؛ من سزاوارترم و شایستهترم که روحاً ایمن باشم، امنیت روحی داشته باشم، تشویش و دغدغه نداشته باشم، یا شما؟ منی که دلم به خدا وابسته است ـ ابراهیم میگوید ـ منی که مورد هدایت خدایم، من بیتشویشترم یا تو، بیچاره؟ که در آن راهی و کاری که در پیش گرفتهای، حجت و دلیلی نداری. من که برایم روشن است مطلب. ﴿فَاَيُّ الفَريقَينِ اَحَقُّ بِالاَمنِ اِن كُنتُم تَعلَموَ﴾، کدامیک از ما دو گروه، منِ ابراهیم یا شمای بتپرست به ایمنی سزاوارتریم؟ ابراهیم میگفت. بعد در پرانتز بنده توضیح دادهام: من که خدا را شناخته و با بصیرت و آگاهی بدو راه یافتهام، یا شما که بر پندار باطل خود هیچ حجتی ندارید. اگر میدانستید! ﴿اِن كُنتُم تَعلَموَ﴾. یعنی معلوم است نتیجه چیست، معلوم است جواب چیست، معلوم است چه کسی محکوم به دغدغه و ترس و دلهره است و چه کسی محکوم نیست به این بدبختیها و مطمئن است.
و در آخر میفرماید که ﴿الَّذينَ آمَنوا وَ لَم يَلبِسوا ايمانَهُم بِظُلمٍ اُولئِكَ لَهُمُ الاَمنُ وَ هُم مُهتَدوَ﴾. آنها که ایمان آوردهاند و ایمان خود را به ظلم و ستم نیالودهاند، فقط آنها را است ایمنی و آنهایند هدایت یافتگان. این دربارۀ امن.
بعد نوشتهایم: «4 ثمربخش بودن.» یعنی چه؟ یعنی نوید چهارم این است: ثمربخش بودن. یکی از چیزهایی که راهروِ راهِ هدف و مقصود، اگر داشته باشد، بهتر میتواند حرکت کند و بیشتر احتمال رسیدنش هست، اگر نداشته باشد، کُندتر حرکت میکند و احتمال نرسیدنش هم زیاد است، این است که کار خود را ثمربخش بداند یا نداند. اگر ثمربخش دانست این راه را؛ حرکت خود و کار خود و گامِ خود را، احساس کرد که این از بین نمیرود، عملش ضایع نمیشود، بر این حرکت، بر این گام، یک اثری مترتب میشود، هر حرکت او یک موجی را ایجاد میکند که او را بیشتر به منزل میرساند؛ اگر این را معتقد بود، سریعتر پیش میرود، بهتر کار میکند، خستگیاش کمتر است، راحتتر حرکت میکند. اگر این را معتقد نبود، واویلا! مؤمن اینجور است، مؤمن کار خودش را ثمربخش میداند و قرآن به او این را آموخته است. قرآن، البته موارد فراوانی دارد؛ ﴿فَاِنَّ اللهَ لا يُضيعُ اَجرَ المُحسِنيَ﴾[20]، ﴿اَجرَ مَن اَحسَنَ عَمَلاً﴾[21]، از اول تا آخر قرآن الیماشاءالله. من یک موردش را آوردهام از اول قرآن که دَمِ دستم بوده از سورۀ بقره. ده مورد، پانزده مورد دیگرش را هم شما پیدا کنید. (برای سورۀ بقره است که البته آدرسش را اینجا ننوشتیم، اما آدرسش سورۀ بقره آیۀ 147 یا 8، ببخشید 143 یا 4؛ چون این شمارههای آیه در این قرآن خیلی ریز و بد نوشته شده است.)
آیه دربارۀ قبله است. قبلاً تاریخچۀ قبله را در چند کلمه عرض کنم. وقتیکه مسلمانها در مکه بودند، رو به خانۀ کعبه نماز میخواندند. قبل از هجرت، برای نماز، برای عبادت، رو به خانۀ کعبه. وقتی آمدند به مدینه، اولِ ورود به مدینه، رو به بیتالمقدس نماز میخواندند؛ به دستور پروردگار البته. همان کاری که یهودیها هم میکردند. همانوقت یهودِ مدینه هم رو به بیتالمقدس عبادت میکردند، مسلمین هم همینجور. چندی گذشت، آیه نازل شد: ﴿فَوَلِّ وَجهَكَ شَطرَ المَسجِدِ الحَرامِ﴾[22] برگرد طرف خانۀ خدا، طرف کعبه، مسجدالحرام، و باز مسلمانها بنا کردند به آنطرف نماز خواندن. ماجرای قبله در اوایل سوره بقره به تفصیل آمده، آیات متعددی، شاید هفت، هشت، ده آیه دربارۀ قبله، در اوایل سورۀ بقره هست که بُعدهای مختلف این ماجرا را شرح میدهد، خودش مفصل است و فعلاً لزومی ندارد که بیان کنیم.
یکی از این آیات، این است؛ که به مؤمنین میگوید، به پیغمبر میگوید؛ که علت اینکه ما، وقتی شما از مکه آمده بودید، در اول ورود به مدینه، قبلۀ شما را بهطرف بیتالمقدس قرار دادیم، این بود؛ خواستیم یک آزمایشی از شما به عمل بیاید. شما قبل از آنیکه مسلمان بشوید، در مکه که بودید، پیش از مسلمانشدن حتی، برای خانۀ کعبه احترام قائل بودید، قداستی قائل بودید، بعد هم که مسلمان شدید، نماز شما بهطرف خانۀ کعبه بود در مکه، حالا که آمدهاید مدینه، ما خواستیم یکهو یک سنت آبا و اجدادی را موقتاً از شما بگیریم؛ ببینیم چقدر حاضرید برای خاطرِ خدا سنتها را زیرپا بگذارید. خیلی مهم است، این خودش نکتهایست. ارتباط به بحث ما ندارد، اما نکتۀ بسیار مهمیست. شما که مؤمن هستید، آیا برای خاطر خدا حاضر هستید یک سنت آبا و اجدادی را، چیزی را که به آن دل بستید، علاقهمند شدید، احترام برایش قائلید، یکهو زیر پا بگذارید یا نه؟ نهاینکه خیال کنید نمازهایی که در مدتی که در مدینه بودید، اوایل رو به بیتالمقدس خواندید، این نمازها را ما به هیچ میگیریم، قبولشان نداریم، قبلۀ بیتالمقدس قبلۀ باطلی بود؛ نه، نهخیر. کارهایی که کردید، همهاش در همۀ مراتب مورد قبول است. تلاشهای شما و سعیهای شما مؤمنان، هم در مورد قبله و هم بهطورکلی، مورد تصدیق و تأیید و مورد پاداش و سپاس خداست. اما این فاصلهای که انجام گرفت برای این بود که ما امتحان کنیم. آیه در این مقوله است. حالا ببینید ما از کجای آیه میخواهیم استفاده کنیم.
﴿وَ ما جَعَلنَا القِبلَةَ الَّتي كُنتَ عَلَيها﴾[23] قرار ندادیم ما ای پیغمبر، آن قبلهای را که بر آن بودی، یعنی بیتالمقدس، پس آیه کی نازل شده؟ آنوقتیکه از بیتالمقدس به کعبه برگشته بودند، بهسوی کعبه نماز میخواندند. خدا میگوید آن قبلهای که قبلاً بهسوی آن رو میکردی، یعنی بیتالمقدس را برای چه ما قرار دادیم؟ ﴿وَ ما جَعَلنَا القِبلَةَ الَّتي كُنتَ عَلَيها﴾ قرار ندادیم ما، مقرر نکردیم قبلهای را که بر آن بودی سابقاً ﴿اِلّا لِنَعلَمَ﴾ مگر برای اینکه معلوم شود ﴿مَن يَتَّبِعُ الرَّسولَ مِمَّن يَنقَلِبُ عَلىٰ عَقِبَيه﴾ آنان که پیرویِ پیغمبر میکنند از آنان که بهسوی گذشتگانشان گرایش و تمایل دارند و برمیگردند به گذشته، از هم مشخص و مجزا شوند، معلوم بشوند. پس این یک آزمایشی از شما به عمل آورده. ترجمهای که از آیه کردیم در این ورقه اینجوری است: قبلۀ پیشینِ تو، در پرانتز بیتالمقدس یا بیتالمَقْدَس را، معین نکرده بودیم مگر برای آنکه پیروان واقعیِ پیامبر از دنبالهرُوانِ سنتهای جاهلی معلوم و ممتاز گردند. ﴿وَ اِن كاَنت لَكبيرَةً اِلّا عَلَى الَّذينَ هَدَى اللهُ﴾ هرچند که بسی بزرگ و مهم مینمود مگر برای کسانی که خدا هدایتشان کرده است. آنهایی که دلشان هدایت شده این کار برایشان عادی بود، معمولی بود، میتوانستند هضمش کنند؛ هدایت نشدگان، نه.
بعد، جملۀ بعدی: ﴿وَ ما كانَ اللهُ لِيُضيعَ ايمانَكُم﴾؛ این جمله مورد استدلال و استناد ماست. و خدا هرگز ایمان شما را ضایع نمیکرد. چنین نبود که ایمان شما و عمل شما و کار شما ضایع و باطل و بیاثر بماند. برای یک مدتی از زمان درجا بزنید یا پیش نروید. نه! هر گامِ شما، هر حرکت شما، هر قدم شما، شما را یک گام، یک قدم بهسوی مقصود نزدیک کرده. همان نسبت هم که ما در راه تکامل دیدیم و به هدف نزدیک شدیم. پس ایمان شما ضایع نیست. ﴿اِنَّ اللهَ بِالنّاسِ لَرَئوفٌ رَحيمٌ﴾ همانا خدا بر مردمان مهربان، و دارای رحمت است.
خب، توجه بکنید. هم این آیه، هم چند آیه یا چندین آیۀ دیگر در قرآن به مؤمنین نوید این مطلب را میدهد که شما کارهایتان، ایمانتان، عقیدهتان، عملتان ضایع نمیگردد، بیاثر نیست، خنثی نیست؛ یعنی چیست؟ ثمربخش است. و این حالت اگر چنانچه در مؤمنین وجود پیدا بکند، خیلی روشن و قهری است که پیمودن راه کمال برای او سهلتر و آسانتر میشود.
فردا بحث ما دربارۀ توحید است.
پاورقیها
۱.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 139
۲.سوره مبارکه مجادله/ آیه 21
۳.سوره مبارکه صافات/ آیه 173
۴.حدیث شماره 36
۵.(زول) لایَزال: تمامنشدنی
۶.نزدیک به هم
۷.لباس و تجهیزاتی که به سرباز داده میشود.
۸.سوره مبارکه فجر/ آیات 27 و 28 «ای جانِ آرامگرفته ٭ بهسوی پروردگار خویش باز گرد، درحالیکه تو از او خشنود و از تو خشنود است.»
۹.سوره مبارکه توبه/ آیه 26
۱۰.یکی از غزوات پیامبر اکرم که پس از فتح مکه روی داد.
۱۱.حدیث شماره 13
۱۲.سوره مبارکه توبه/ آیات 25 و 26
۱۳.این تجدید بیعت که در ماجرای صلح حدیبیه انجام گرفت، به نام بیعت رضوان معروف شد. آیه 18 سوره مبارکه فتح به این بیعت اشاره دارد. ﴿لَقَد رَضِیَ اللهُ عَنِ المُؤمِنینَ اِذ یُبایِعونَکَ تَحتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فی قُلوبِهِم فَاَنزَلَ السَّکینَةَ عَلَیهِم وَ اَثابَهُم فَتحاً قَریباً﴾ به راستی خدا هنگامی که مؤمنان، زیر آن درخت با تو بیعت میکردند از آنان خشنود شد، و آنچه در دلهایشان بود بازشناخت و بر آنان آرامش فرو فرستاد و پیروزی نزدیکی به آنها پاداش داد.