﴿يَسئَلونَكَ عَنِ الاَنفالِ﴾[1] از تو میپرسند ـ ای پیامبر ـ در مورد انفال، سؤال میکنند که انفال برای کیست و حقّ کیست. انفال را مختصراً میتوان بهاینصورت ترجمه کرد؛ انفال یعنی ثروتهایی که به عموم مسلمانان متعلق است. یک نمونه مثلاً درآمدهایی است که در جنگ نصیب مسلمانان میشود، نه هر درآمدی، درآمدهای خاصی. یک نمونه از انفال، معادن است، این ثروتهای زیرزمینی. یک نمونه از انفال این جنگلهاست. یک نمونه از انفال این دشتها و مرتعهای عظیمیست که در گوشهوکنار و بر سر کوهها قرار دارد. انفال بهطورخلاصه، آن ثروتهایی را میگویند که متعلق به یک فرد خاص یا به یک جمع خاص نیست، در اختیار همگان است، از آنِ تمامیِ ملت است. یک نمونهاش البته همانطوریکه عرض شد، غنائم خاصی است که در جنگها نصیب سلحشوران لشکر مسلمان میشود. اولباری که این مسئله برای مسلمانان مطرح شد در جنگ بدر بود گویا، مسلمانها با همدیگر بحث میکردند که این غنیمتها از آنِ کیست؟ میان آنها اختلاف بهوجود آمد، به پیغمبر اکرم مراجعه کردند، از آن حضرت سؤال کردند، آیۀ قرآن پاسخ را به پیامبر خود الهام میدهد. ﴿قُلِ الاَنفالُ لِلّٰهِ وَ الرَّسولِ﴾ انفال از آنِ خدا و از آنِ پیامبر است. از آنِ خدا یعنی چه؟ یعنی برای یک عدۀ معینی از بندگان خدا نیست. آنچه مالِ خداست، آنچه که باید نام مالِ خدا به روی آن گذاشت، این درحقیقت آنچیزی است که باید صرف بشود در اهداف الهی. مالِ خدا، پیداست که برای مصالحِ خدا خرج نمیشود، خدای متعال مصالحِ آنچنانی ندارد، نیازی ندارد، حاجتی ندارد که مالِ او برای رفع آن نیاز مصرف بشود. آنچه مالِ خداست، درحقیقت مالِ بندگان خداست. باید در راه مصالحی که خدای متعال معین کرده است، صرف و خرج بشود. پس مالالله، انفال از آنِ خدا هست، بهاینمعناست.
﴿وَ الرَّسولِ﴾، یعنی چه؟ از آنِ رسول است، یعنی چه؟ مگر رسول یک قطبی درمقابلِ خداست؟ نه. هرکسی ممکن است به خودش حق بدهد که در مالِ خدا تصرف کند. همه ممکن است بگویند این مالِ خداست، ما هم بندۀ خداییم، و به این نام ظاهرپسندِ خوشظاهر، با این نام عامیانۀ جاذب، که این مال، مالِ خداست، ما هم بندۀ خدا هستیم؛ این مالِ عمومی را در مصارف شخصی خودشان مصرف نمایند؛ یکچنین چیزی ممکن است. بنابراین مالِ خدا، اگرچه باید به مصالحِ عموم مسلمانان و بندگان واقعی خدا برسد، اما به مصلحت عموم رسیدن، بهاینمعنا نیست که بَلبَشو[2] باشد، هرکه هرچه دلش خواست مصرف بکند. لازم است یک مرکزیتی باشد، یک دست قدرتمندی باشد که نمایندۀ خدا و قیّم امور مردم محسوب بشود؛ او کیست؟ او رسول است. رسول در اینجا بهعنوان رسالت و نبوت مطرح نیست، بهعنوان حکومت الهی مطرح است. یعنی وقتیکه رسول از دنیا رفت، امام همهکارۀ انفال است. امام یعنی حاکمِ الهی. در روزگاری که امامِ معصوم بر مردم حکومت نمیکند، آنکسیکه از سوی خدا میتواند و میباید بر مردم حکومت بکند، او همهکارۀ انفال و ثروتهای عمومی میشود.
بههرصورت، اگرچه این ثروتها عمومی است، یعنی معدنها از آنِ همگان است، جنگلها و نیزارها برای همه است، مرتعها برای همه است، غنیمتهایی که از دشمن بهدست میآید، برای همه است؛ صوافیالملوک[3] برای همه است، از این قبیل موارد و مصادیقی که برای انفال ذکر شده؛ اگرچه برای همگان است، اما بالاخره باید در اختیار یک قدرتمندِ الهی که همان حاکم اسلامی است، قرار داشته باشد. آن کیست؟ در زمان وجود پیغمبر، رسولالله، پس از او امام معصوم، اگر امام معصوم نباشد، امامِ عادلِ الهی؛ آنکسیکه زمامِ حکومت اسلامی باید در دست او باشد، او مسلطِ به امر انفال است. این قسمتِ اول آیه که البته مورد بحث ما این قسمت از آیه نبود.
بعد از آنیکه مصرف انفال را معین میکند، میفرماید: ﴿فَاتَّقُوا اللهَ وَ اَصلِحوا ذاتَ بَينِكُم وَ اَطيعُوا اللهَ وَ رَسولَهُ اِن كُنتُم مُؤمِنيَ﴾. اگر مؤمن هستید، این سه کار را انجام بدهید: اولاً تقوای خدا پیشه کنید، ﴿فَاتَّقُوا اللهَ﴾ پس از خدا پروا بدارید. در ترجمۀ فارسیِ ناگزیرانهای که ما کردیم در این ورقه؛[4] ﴿فَاتَّقُوا اللهَ﴾ پس از خدا پروا بدارید؛ این یک. ﴿وَ اَصلِحوا ذاتَ بَينِكُم﴾ فیمابین خود را اصلاح کنید. اختلافات را در میان خود از میان بردارید. به سود حقیقت، آنکسانیکه سخنی غیر حقیقت میگویند، از سخن خود دست بکشند، اختلافات را از میان خود بردارید. ﴿وَ اَصلِحوا ذاتَ بَينِكُم﴾ میان خود را اصلاح کنید، بر سر چیزهای جزئی به جان هم نیفتید، بهانه برای به جان یکدیگر افتادن نجویید. خاصیت یک عده مردمی که جنگشان میآید با دوستان و با دشمنان، همین است که دنبال بهانههای کوچک برای جنگیدن و دعوا کردن و ایجاد اختلاف میگردند. نصیحت خدا و رسول به اینگونه مردم این است که بهجای آنکه برای جنگیدن با دوستان بهانه بجویید، برای جنگیدن با دشمنان بهانهها را پنهان نکنید. اگر اهل جنگی، با دشمن بجنگ، با برادر چرا؟ با دوست چرا؟ ﴿وَ اَصلِحوا ذاتَ بَينِكُم﴾. این دوتا توصیۀ بزرگ، توصیۀ سوم یک مطلبی است که کلی است و شامل همۀ کارهای نیک و اجتناب از همۀ کارهای بد میشود، ﴿وَ اَطيعُوا اللهَ و رَسولَهُ﴾ و اطاعت کنید، فرمان ببرید خدا را و پیامبرش را، ﴿اِن كُنتُم مُؤمِنينَ﴾ اگر شما مؤمنید.
مسئلۀ ایمان، این گِرَوِش قلبی، وابستگی فکری و اعتقادی و روانی به یک مطلب، به یک شخص، به یک قطب و به یک مرکز، که نامش ایمان است، تنها به همین خلاصه نمیشود که در قلب، انسان این گروش و گرایش و گرویدگی را داشته باشد. آنوقتی ایمان بهصورت راستین در کسی وجود دارد که برطبقِ آن ایمان عمل کند. آنوقتی کسی میتواند ادعا کند مؤمن واقعیست، که به لوازم ایمان و تعهدات ایمان پایبند باشد. آنوقتی کسی میتواند بگوید من به خدا مؤمن و معتقدم، که زندگی او و متنِ واقعیتِ وجود او، با آنکسیکه منکر خداست، تفاوتی داشته باشد. آنکسیکه امروز منکر خداست، عملش با عمل آنکسانیکه مدعی خدایند چه تفاوتی دارد؟ هر دو ظلم میکنند. هر دو در مادیات تا خرخره غرق شدند. هر دو برای این چند صباح زندگی، چند روز دیگر بیشتر نفسزدن و دو لقمهای خوردن و فضا را متعفّن کردن، برای دو صباح بیشتر راحت زیستن، حاضرند همۀ فضیلتها را زیر پا بگذارند. منتها این یکی صاف میگوید من به خدا معتقد نیستم، آن دیگری مدعی است که به خدا معتقد است. این چهجور ایمانی است؟ آیۀ قرآن در اینجا صریح است. اینجا دیگر حساب استدلالهای عقلی نیست که شبهه بردارد؛ باید این کارها را انجام بدهید، اگر مؤمنید. و یکی از این کارها، ﴿اَطيعُوا اللهَ وَالرَّسولَ﴾[5] است. خدا و پیامبر را اطاعت کنید، دنبال فرمان آنها راه بیفتید.
فرمانِ خدا چیست؟ هرچه هست، بدیهی است که خدا در مورد مالِ آدمی، در مورد جانِ آدمی، در مورد عمر آدمی، در مورد روابط انسان با سایر انسانها، در مورد روابط انسان با خدا، در مورد روابط انسان با حیوانات و حتی با گیاهان، تعهدها، مسئولیتها، تکلیفها، وظیفههایی معین کرده است. در اینهم اگر خدا را اطاعت کردید، میتوانید بگویید ما مؤمنیم، واِلّ ایمان بهصرف اینکه قلب انسان و دل انسان به یک قطبی وابسته است، اما شعاع این وابستگی در عمل، در دست، در زبان، در پا و در اعضا و جوارح دیگر منعکس نیست، به درد نمیخورد؛ بلکه اصلاً نام ایمان از نظر اسلام برای او صدق نمیکند، این منطق قرآن است. ﴿فَاتَّقُوا اللهَ﴾ پس از خدا پروا کنید، ﴿وَ اَصلِحوا ذاتَ بَينِكُم﴾ فیمابین خود را اصلاح کنید، ﴿وَ اَطيعُوا اللهَ وَ رَسولَهُ﴾ خدا و رسولش را اطاعت کنید، ﴿اِن كُنتُم مُؤمِنيَ﴾ اگر شما مؤمنید.
خب، به مناسبت نام مؤمن در پایان این آیه، آیۀ بعد دربارۀ صفات مؤمنان و شرایط ایمان، باز ادامۀ سخن میدهد: ﴿اِنَّمَا المُؤمِنونَ الَّذينَ اِذا ذُكِرَ اللهُ وَجِلَت قُلوبُهُم وَ اِذا تُلِيَت عَلَيهِم آياتُهُ زادَهتُم ايماناً وَعَلىٰ رَبِّهِم يَتَوَكَّلونَ الَّذيَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقون اُولئِكَ هُمُ المُؤمِنونَ حَقّاً﴾[6]؛ برای مؤمنِ راستین، پنج خصلت در اینجا معین شده. ممکن است این پنج خصلت در گوینده و شنونده نباشد، اما اگر کسی در راه ایجاد این پنج خصلت در خود، تلاشی و فعالیتی بکند، باز در راه ایمان، در راه هدفِ ایمان و شایستۀ نامِ مؤمن هست. مؤمن راستین آن کسیست که این پنج صفت در او باشد.
اول؛ ﴿اِنَّمَا المُؤمِنونَ﴾ منحصراً مؤمنان، ﴿الَّذينَ﴾ آن کسانی هستند که ﴿اِذا ذُكِرَ اللهُ﴾ چون یاد شود خدا، ﴿وَجِلَت قُلوبُهُم﴾ به بیم آید دلهایشان. یعنی چه به بیم بیاید؟ ترسیدن از خدا به چه معناست؟ آیا ترسیدنِ یک گنهکار درمقابل قاضی است، یا نوع دیگر و لطیفتری است؟ ممکن است کسی بگوید من گناهی نکردم، از خدا هم نمیترسم. بله، ترسیدن گنهکار درمقابل قاضی و دادستان، آنکسیکه باید آدم را مجازات کند، آن نوع ترس با نداشتنِ گناه، البته منتفی است؛ تا چه کسی باشد که بتواند مطمئن باشد که گناهی ندارد.
اما یک نوع ترس دیگر هست که آن ناشی از معرفت است. انسان درمقابل اشیای بزرگ، ذوات عظیم، حقیقتهای باشکوه، قهراً احساس دهشت[7] و حیرت میکند. خاصیت وجودیِ انسان این است، ترکیب روحی و جسمی انسان این را ایجاب میکند؛ درمقابل هرچیزِ باعظمتی، هر انسانی حالت دهشتی را در خود احساس میکند. این حالت دهشت، نه از باب این است که از او میترسد، ممکن است او هیچ ترسی نداشته باشد، بهاینمعنا که تعرّضی[8] بکند، ترس ناشی از گناه نیست اینجا؛ بلکه این دهشت و بیمناکی، ناشی از احساس عظمت او و احساس حقارتِ خویشتن درمقابل اوست. اینچنین ترسی از خدا جا دارد، مطلوب است، لازم است، مفید است. آنکسیکه درمقابل پروردگار، خود را کوچک و ناقص و حقیر میبیند و خدا را بهتمام شئون امور خویش مسلط و مهیمن و مسیطر[9] مشاهده میکند، اینچنین انسانی سعی میکند جز از آن خطِ سیر مستقیمی که خدای عالم برای او معین کرده، از راه دیگری سیر نکند، حرکت نکند. این بزرگترین ضامن اجرایی عمل و حرکت و تلاش است در یک انسان مسلمان و در یک جامعۀ مُسلِم.
اینیکه میبینید امیرالمؤمنین در نیمههای شب، در شبهای ماه رمضان، به خود میپیچد و اشک میریزد؛ اینیکه میبینید امام سجاد گاهی صیحه میزند؛ اینیکه میبینید رسولالله، با همۀ جلالت و عظمتش، وقتی دهۀ سوم ماه رمضان میآید، میگوید رختخوابِ مرا جمع کنید، بستری برای خود نمیگستراند؛ یعنی شبها دیگر وقت خواب نیست، وقت عبادت است، وقت تضرّع است، وقت خضوع است درمقابل پروردگار؛ اینها را گمان مکن کارهای تصنعی است که انجام میگیرد. چقدر ناقص و ناآگاه است آنکسیکه بگوید امام در دعای ابوحمزه میخواهد به مردم چیز یاد بدهد و خودش را نمیگوید. چقدر ناوارد و بیاطلاع از روح دعا و از کیفیت مناجات بندگانِ صالح با خداست، آنکسیکه خیال میکند آن گریه و ناله و اشکِ امام علیهالسلام برای آموزشدادن است. یعنی تصنعی گریه کردهاند تا تو و من یاد بگیریم؟ اشتباه است این. واقعاً اشک ریختهاند، چرا اشک ریختهاند؟ برای خاطر اینکه معرفتشان نسبت به خدا بیشتر است. در وجود مقدس پروردگار، عظمتی میبیند امیرالمؤمنین، که چشمهای نزدیکبینِ من و شما نمیتواند این عظمت را ببیند. تو بزرگی و در آیینۀ کوچک ننمایی.[10] این آیینۀ کوچک روح ما نمیتواند آن عظمت عجیب را در خود منعکس کند، اما آیینۀ روح امیرالمؤمنین چطور؟ او میتواند، او این عظمت را میفهمد، میگیرد، درک میکند و به همین دلیل است که آنجور به خود میپیچد و اشک میریزد.
وقتیکه یاد خدا به میان بیاید، آن حالت هیبت، آن حالت خشیت، آن احساس ترس و بیم، آن حالت رعبی که ناشی از احساس حقارتِ خود درمقابل عظمت خداست، بر دل مؤمن مسلط میشود، ﴿اِذا ذُكِرَ اللهُ وَجِلَت قُلوبُهُم﴾. خدا برای انسان از صورت بازیچه بیرون میآید، نام خدا از صورت یک ذکر اعتیادگونه خارج میشود. در مجلس یک نفر که مینشیند؛ یاالله، بهعنوان یک جملۀ احترامآمیز؛ خمیازه که آدم میکشد، آخرش لاإلهالاالله، با خستگی؛ از این حالتها که نشانۀ بیاعتنایی و بیادراکی و عدم حساسیت روان انسان درمقابل یاد خدا و نام خدا و عظمت خداست، از این صورتها دیگر خارج میشود قلب یک انسان خداشناس و عظمتبین، کسی که ادراک میکند و احساس میکند عظمت پروردگار را. ﴿اِنَّمَا المُؤمِنونَ الَّذينَ اِذا ذُكِرَ اللهُ وَجِلَت قُلوبُهُم﴾ مؤمنان آن کسانی هستند که چون خدا یاد شود، قلب آنها به وَجَلْ، به ترس و بیم و رعب، به احساس عظمت در پروردگار و حقارت در خود، قلب آنها از این احساس پُر میشود، این یک.
﴿وَ اِذا تُلِيَت عَلَيهِم آياتُهُ زادَهتُم ايماناً﴾. نشانۀ دیگر مؤمن این است که وقتی آیات خدا بر آنان فروخوانده میشود، یا خودشان میخوانند یا کس دیگری برای آنها این آیات را فرومیخواند، ایمانشان افزون میگردد، ﴿زادَهتُم ایماناً﴾. این ایمان مانند بذری در دل او، در روح او رُشد میکند، بزرگ میشود، مانند گیاهی بالا میآید، مانند درختی ساقه و ریشهاش ستبر[11] میشود، آنچنانیکه امکان ریشهکن کردن آن از میان میرود. ایمان بهصورت یک آب راکد، در وجود یک مؤمن، معنی ندارد. آنکسانیکه یک کلمهای را در کودکی فراگرفتهاند، بر اثر شکِ دوران بلوغ، آن یک کلمه از آن صلابت و از آن عظمت در روح اینها افتاد، کوچک شد، ناقص شد، ناچیز شد، یک نیمهایمانی، یک نیمهحقیقتی در روحشان باقی ماند، آنهم بر اثر پیش آمدنِ جریانات و حوادث گوناگون، مدام کاسته شد و کاسته شد؛ یکچنین ایمانی یک روزی هم از انسان بهآسانی گرفته میشود. ایمان مُستودَع، ایمان عاریت، مؤمن اینجوری نیست. مؤمن راستین، آن مؤمنی است که اگر یک کلمه از حقایق و معارف دینی و الهی در دل اوست، آن یک کلمه را با تدبر، با دقتنظر، با اندیشیدن، با هرچه نسبت به آن یک کلمه مساعد،[12] ایمان خود را زیادتر کردن، این ایمان را از زایل شدن نجات بدهد. مؤمن واقعی این است.
از این آیه و از این جمله استفاده میکنیم که با تلاوت قرآن، ایمانِ انسان مؤمن باید زیاد بشود. و از این جمله اتخاذ سند میکنیم، دقت کنید از این کلامِ خدا اتخاذ سند میکنیم و به آنکسانیکه میگویند قرآن را ترجمه نکنید، معنا نکنید، تفسیر نکنید که عقل ما نمیرسد، به آنها میگوییم اگر ما قرآن را نمیتوانستیم بفهمیم، چگونه ایمان ما با خواندن قرآن زیاد میشود؟ پس پیداست، قرآن کتاب رمز نیست. قرآن کتابی است که باید آن را خواند بهقصد فهمیدن، و فهمید بهقصد افزونشدن و نیرومندترشدن ایمان، ﴿وَ اِذا تُلِيَت عَلَيهِم آياتُهُ زادَهتُم ايماناً﴾. این شرط دوم، خصلت دوم.
دنبالۀ آیه ﴿وَ عَلىٰ رَبِّهِم يَتَوَكَّلونَ﴾، نشانۀ دیگر مؤمنین این است که بر پروردگار خود توکل و اتکاء میکنند. یعنی چه توکل میکنند؟ یعنی دست را روی دست میگذارند، میگویند خدا خودش درست کند؟ نه، معنای توکل این نیست. آنکسیکه دست روی دست میگذارد درمقابل تکلیفها و تعهدها و مسئولیتها، بهجای اینکه نیروی خود را مسئول بداند، معجزۀ خدایی را مسئول فرض میکند؛ اینچنین آدمی باید بداند که قرآن این عمل را رد کرده است، بهصورت مشت محکمی بر دهان بنیاسرائیل که به موسی گفتند: ﴿فَاذهَب اَنتَ وَ رَبُّكَ فَقاتِلا اِنّا هاهُنا قاعِدونَ﴾[13] تو و پروردگارت بروید، مشغول جنگ بشوید، با دشمن بستیزید، ما اینجا نشستیم ـ به تعبیر بنده کنار دیوار، زیر سایه ـ وقتی فتح کردید، ما را هم خبر کنید تا بیاییم. این را قرآن نفی میکند. این روش، روشِ بنیاسرائیلِ مطرودِ ملعونِ دور از جادۀ انسانیتِ محروم از لذائذ دین و ایمان است، برای آنهاست، شایستۀ مُسلِم نیست. پس توکل بهاینمعنا نیست. این حرفی که در بین مردم رایج شده ـ دارم میگویم تا همه بشنوند و همه بفهمند ـ اینیکه رایجِ میان مردم است؛ میگویند: آقا، خدا خودش باید اصلاح بکند، از بندۀ خدا کاری برنمیآید؛ این غلط است. اگر از بندۀ خدا کاری برنمیآمد، اگر برای از بین بردن و ریشهکن کردن فساد، ارادۀ آدمی و نیروی آدمی به کار نمیآمد، خدا انبیا را بسیج نمیکرد. مردم را به پیروی از انبیا دعوت نمیکرد. انبیای الهی را با رسالتهای سنگین به صحنۀ نبرد این جهان نمیفرستاد. اینیکه میبینید خدا کسانی را فرستاده، برای ریشهکن کردن فساد و آنکسان از جنس بشرند، پس بدانید که فساد بشری را بشر باید ریشهکن کند.
پس توکل یعنی چه؟ توکل یعنی در همه حال، اتکاء و امیدت به خدا باشد. اگر درست موشکافی کنید، میبینید با این تعبیری که بنده عرض میکنم: در همهحال اتکاء و امیدت به خدا باشد؛ با این تعبیر، توکل از صورت یک چیز مخدر در میآید، بهصورت یک عامل برانگیزاننده و عامل تحرک، جلوهگری میکند.
دیدید بعضیها در دشواریهای زندگی، در بحرانها، در آنجاییکه از همۀ وسایل ظاهری دستشان کوتاه است، چه میکنند؟ دیدید؟ شنیدید؟ یکی از چند کار را انجام میدهند: یا تسلیم دشمن میشود، میگوید وقتی کاری از من برنمیآید چه کنم؟ تسلیم دشمن، این یک. یا تسلیم مسیر عادی زندگی میشود، نمیرود درمقابل دشمن به خاک بیفتد، اما عملاً راهی و روالی را در پیش میگیرد، حرکتی و تلاشی را بهجامیگذارد و فراموش میکند که تسلیم جریان عادی زندگی شده درحقیقت. اینچنین آدمی هم اگرچه ظاهراً تسلیم دشمن نشده، باطناً تسلیم دشمن شده؛ اینهم یکجور، یک حالتی که معمول مردم در یکچنین بحرانهایی در پیش میگیرند. راه دیگر این است که به زندگی خودشان خاتمه بدهند. آن جنابی که وقتی به حکومت میرسد مثلاً، از اطراف گربهرقصانیهای[14] قدرتهای بینالمللی او را به ستوه میآورند، هروقتی، هرروزی از یک گوشۀ مملکتش، یک سروصدایی علیهش درست میکنند، وقتیکه ناچارِ ناچار میشود، وقتی ذلّه میشود، خسته میشود، بیچاره میشود، به زندگی خودش خاتمه میدهد، انتحار[15] میکند.
اینها راههایی است که یک انسان بیخدا در بنبستها برایش مطرح میشود. وقتی به بنبست رسیدی، وقتی به جایی رسیدی که به نظرت میآید اینجا تَهِ کوچه است، راهی در بین نیست، بر روی مردم معمولی چند در باز میشود، درِ تسلیم، تسلیمِ دشمن شدن، درِ تسلیم، تسلیمِ حوادث شدن، تسلیمِ جریانِ طبیعی زندگی شدن، درِ خودکشی و انتحار، خود را نابود کردن و راحت شدن و احیاناً پشیمانیها، اما برای انسانِ باخدا درِ دیگری در بنبستها باز میشود که باز شدن آن در، درهای دیگر را، درهای شرافتکُش را به روی او میبندد. آن در، چه دری است؟ درِ توکل به خدا. میگوید اینجا بنبست است. میگوید خدایی که من میشناسم بنبست را هم میشکافد. بنبست چیست؟ ازنظر خدا بنبست نداریم ما. همۀ بنبستها با دست قدرت خدا بُنباز است! راه دارد.
بنبست از جنگ اُحد بالاتر؟ لشکر معدود اسلام در حین سرگرمیِ به جمعآوری غنیمت، ناگهان از دو طرف مورد هجوم قرار میگیرد، بهخاطر غفلت چندتا سرباز. یک عده از جلو حمله میکنند، یک عده از پشت. اینها هم شمشیرها را گذاشتهاند، از اسبها پیاده شدهاند، اسلحهها را زمین گذاشتهاند؛ ناگهان میبینند دو گروه دارند به اینها از دو طرف، مسلّح، وحشی، عصبانی، خشمگین، حمله میکنند. خب پیداست که یک لشکر بیسلاح و بیجهاز،[16] در یکچنین مواقعی چه میکند؟ فرار. در رفتند. شیطان از حنجرۀ شیطانصفتها اعلام کرد که پیغمبر هم از بین رفته. خیلی روشن است، شیطان همیشه از این کارها میکند. از نقشههای خیلی روشن و از دستهای رو شدۀ شیطان، یکی این است: زودتر از موعد، شکست جبهۀ الهی و رحمانی را اعلام بکند، که بله، شما شکست خوردید، پیغمبر از دنیا رفت. در اینچنین بحرانی، در اینچنین بنبستی، یک مؤمن متوکل چه میکند؟ آقا، بنبست از این بالاتر؟ راههای نجات بهکلی بسته، اسلحهها روی زمین افتاده، دشمن مجهّز، مسلط، مسیطر، آنچه اینجا به داد انسان میرسد، آن دریچهای است که خداپرستان فقط دارند؛ اتکای به خدا. چه بنبستی؟ بنبست کدام است؟ پیغمبر از دنیا رفته باشد، خدای پیغمبر که از بین نرفته است. تکلیف که از بین نرفته. آدمِ با توکل در اینجا مثل چه کسی عمل میکند؟ مثل امیرالمؤمنین علیبنابیطالب، مثل ابودجّانه،[17] مثل دوتا، سهتا سرباز دیگر، اینها آدمهای با توکل بودند. بیتوکلها چه کسانی بودند؟ آنهایی که از احد تا مدینه، پشت سرشان را هم نگاه نکردند، دویدند تا خودِ دروازههای شهر. حالا دیدید توکل یعنی چه.
آنکسیکه توکل را دست بر روی دست گذاشتن، به امید آیندۀ مجهول بیتلاش نشستن، ایمان خود را از نیروی خود سلب کردن، معنا میکند؛ آنکسیکه توکل را بهمعنای خط نسخی[18] بر روی ارادۀ انسان و قدرت او وانمود میکند؛ اینچنین آدمی یا توکل را نمیفهمد، اسلام سَرَش نمیشود، توکل را درک نمیکند، یا نه؛ میفهمد، شَرَف سَرَش نمیشود، میخواهد عوضی معنا کند، تا مردم بیتوکل بار بیایند، تا مردم عوضی بار بیایند. معنای توکل این است، ﴿وَ عَلی رَبِّهِم یَتَوَکَّلونَ﴾. به نظر من دو بالِ نیرومند برای پرواز انسان در تلاشهای زندگی، یکی صبر است، یکی توکل. هر امتی که این دو بال را داشته باشد، از تیررس دشمنهای خاکی بهکلی دور خواهد شد؛ بال صبر و بال توکل، ﴿وَ عَلی رَبِّهِم یَتَوَکَّلوَ﴾. این سهتا علامت برای مؤمن. (ارزش ایمان؛ ایمان چگونه چیزیست؟ خصوصیاتی دربارۀ ایمان؛ اینها مباحث خیلی الزمی است که باید انشاءالله اگر خدا توفیق داد، فردا فراهم کنم، باز بدهیم پلیکپی کنند و بیاورند در اختیار آقایان بگذارند، آیات قرآنیاش را هم پیدا کنند، برایتان تالوت کنند. فعال ًآنی که امروز در مورد ایمان مطرح است همین نشانهها و تعهدهای ایمان است.)
سوم، ﴿وَعَلی رَبِّهِم یَتَوَکَّلونَ﴾؛ چهارم، ﴿الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ﴾ آنها که بهپا میدارند نماز را. آقایان، توجه کنید، یک فرقیست بین تعبیر الّذینَ یُصَلّونَ و ﴿الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاَ﴾. یُصَلّون، یعنی نماز میگزارند. اگر فقط نمازگزاردن مطرح بود، فقط این دولّ راست شدن مطرح بود، اینجا لازم نبود که ﴿يُقيمونَ الصَّلاَ﴾ بگویند، دو کلمه بیاورند، طول و تفسیر بدهند، میتوانستند بگویند یُصَلّون، اَلَّذین یُصَلّونَ، آنهایی که نماز میخوانند. پیداست که ﴿يُقيمونَ الصَّلاةَ﴾ بهپا میدارند نماز را، غیر از نماز خواندن است، یک چیز دیگری است، یک حقیقت برتر و بالاتری است. به نظر شما این حقیقت چیست؟ بهپا داشتن نماز یعنی چه؟
چندجور میشود احتمال داد، ممکن است همۀ این احتمالات هم درست باشد. یکی اینکه بگوییم اقامۀ نماز، بهپا داشتن نماز، یعنی نماز را بهصورت کامل، بهصورت همهجانبه، بهصورت تمام بهجا آوردن، ﴿يُقيمونَ الصَّلاَ﴾. و اقامه در زبان عرب، در اصطلاحات عربی، اتفاقاً به همین معانی هم هست. یعنی کار را بهصورت کامل انجام دادن، ﴿فَاَقِم وَجهَكَ لِلدّينِ حَنيفاً﴾[19] همۀ صورت را، همۀ وجود را بهسوی دین برگردان، بهصورت کامل. یک احتمال این. و واقعش هم همین است که اگر کسی نماز را اقامۀ بهاینمعنا بکند، یعنی بهصورت کامل انجام بدهد، با ارکان صحیح، با توجه به آموزشها و الهامهای نماز، (که من در آن مسجد[20] طی چند هفته دربارۀ نماز یک بحثهای نسبتا ًمبسوطی انجام دادم.) اگر کسی اینجور نماز بخواند، جداً فلاح و رستگاری در انتظار اوست.
آدمی که نمازِ خوب میخواند، همۀ مشکلات برایش آسان است. شنیدید که بعضی از بزرگان دین، در هنگام توجه شداید و مصیبتها، دو رکعت نماز میخواندند؟ شنیدید که رسول خدا در هنگام بحرانها و شدتها رو میکرد به بلال و میگفت: «اَرِحنا یا بَلال» بَلال ما را آسوده کن، برو اذان بگو. «اَبرِد اَبرِد یا بَلال» خنک کن دل ما را ای بَلال؛ یعنی اذان بگو.[21] واقعاً اگر کسی اقامۀ نماز بکند، با توجه، با خضوع، با خشوع، با حال، با ادراکِ آنچه دارد انجام میدهد و آنچه میگوید، و بهقصد نتیجهگیریِ از نماز، هرکسی نماز بخواند، اقامۀ نماز بهاینمعنا بکند، تحقیقاً آنچه را که به مؤمنین وعده داده شده است، برای او وجود خواهد داشت.
این یک احتمال، احتمال دیگر این است که ﴿اَلَّذینَ یُقیمونَ الصَّلاةَ﴾ نماز را بهپا میدارند، یعنی در جامعه بهپا میدارند، جامعه را جامعۀ نمازخوان میکنند. بعضیها دلشان خوش است که خودشان نماز میخوانند، بهجای هفده رکعت در شبانهروز، پنجاهویک رکعت میخوانند، غیر از نمازهای مستحبی دیگر. اگر بگویند، بابا، مردم گروهگروه از دین دارند رو برمیگردانند، غمشان نیست. گفت: آن گلیمِ خویش به در میبرد ز موج.[22] میگوید آقا، ما گلیم خودمان را در ببریم خیلی کار است، خیلی هنر است، به دیگران نمیرسیم، بعضی اینجوریاند. آن عملی که نشانۀ ایمان است، این عمل نیست. هرکسی نمازِ خوب بخواند، اما خودش بخواند، به دیگران کاری نداشته باشد، این درست نیست. درست نیست، یعنی کامل نیست؛ کامل.
نشانۀ ایمان چیست؟ اقامۀ صلاة، نماز را در جامعه بهپا داشتن، همگان را نمازخوان کردن، نه بهمعنای اینکه یک عبادت همه انجام بدهند، (دلم میخواهد که ذهنتان را از قالب الفاظ، خارج ببرید، وسیعتر فکر کنید. من هم همانجور فکر میکنم. الفاظ، کوچک و نارسا و قاصرند.) نهاینکه فلانی نمازخوان نیست، نمازخوانش کنیم؛ یعنی جامعۀ نمازخوان، یعنی جامعهای که دائماً به یاد خدا و در راه خداست. جامعهای که میگوید ﴿اِيّاكَ نَعبُدُ وَ اِيّاكَ نَستَعينُ﴾[23] جز خدا کسی را عبادت و عبودیت نمیکند و جز به خدا به هیچکس دیگر اتکاء و از کسی استعانت نمیجوید. جامعۀ نمازخوان یعنی آن جامعهای که هر روز از سردمداران فساد، یعنی ﴿مَغضوبٌ عَلَیهِم﴾ و از دنبالهروان فساد، یعنی از ﴿ضآلّی﴾ تبرّی[24] میجوید. نماز اینهاست.
اگر کسی سعی کند انسانهای دیگر را نمازخوان کند بهاینمعنا، این درحقیقت تلاشی و کوششی در راه عبودیت مطلق حق، در راه ریشهکن کردن فساد، در راه از بین بردن من و ما، در راه ایجاد وحدت اجتماعی و انسانی میان آحاد امت مسلمان و آحاد بشریت، تلاشی در این راهها انجام داده، اقامۀ صلاة یعنی این. یعنی شما کاری بکنید که همۀ مردم، در هر روزی، پنج نوبت و هر نوبتی چند بار بگویند ﴿اِيّاكَ نَعبُدُ وَ اِيّاكَ نَستَعيُ﴾. خدا! فقط درمقابل تو گردن عبودیت و پشت عبودیت خم میکنیم، نه درمقابلِ غیر تو. هر روزی پنج نوبت و هر نوبتی چند مرتبه از ﴿مَغضوبِ عَلَیهِم﴾ و از ﴿ضآلّین﴾ یعنی از سردمداران فساد و از دنبالهروان آنان تبرّی بجوید، بیزاری بجوید، یکچنین جامعهای درست کند. امکان دارد اقامۀ صلاة بهاینمعنا هم باشد.
﴿وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقوَ﴾ نشانۀ دیگر مؤمنان چیست؟ این است که از آنچه به آنان روزی کردهایم، انفاق میکنند. انفاق یعنی چه؟ (دیروز معنای انفاق را اشارتا ًگفتم. تا حاال هم شاید ده مرتبه به مناسبت بحثهای گوناگون انفاق را بیان کردهام، این دفعه هم، دفعۀ یازدهم باشد.) انفاق یعنی پُرکردن خلأها و نیازها. آن خرجکردنی که خلئی را پر کند، نیازی را برآورده کند، این را میگویند انفاق. دیوار این مسجد رنگِ روغنکرده دارد، اگر چنانچه شما آمدی، پولی دادی، رویَش مجدداً رنگ و روغن کردید، انفاق نیست. چرا؟ چون احتیاجی نبود به این کار، رنگ و روغن بود اینجا. یا اگر رنگ و روغن نبود، اما جایی بود که رنگ و روغن احتیاجی نداشت، روی زمینهای خاکی مسجد امام حسن، آمدید مبالغی رنگ و روغن پاشیدید، گفتید من خرج کردم برای مسجد امام حسن، چندین جعبه قوطی رنگ و روغن بردیم مسجد، مصرف کردیم. چه کار کردید آقا؟ روی کلوخها و روی خاکها و روی گِلها، تمام رنگ و روغن کردیم. بله این خرج هست، اما انفاق نیست. انفاق عبارت است از آنکه خلئی و نیازی باشد در متن جامعه، تو آن خلأ و نیاز را پر کنی؛ انفاق یعنی این.
﴿وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقوَ﴾، یعنی چه؟ یعنی مؤمنین آن کسانی هستند که از آنچه ما به آنان روزی کردهایم، اسمِ مال در آن نیست؛ از پولهایی که به آنها دادیم؟ نه؛ فرق نمیکند، از پولی که دادیم، از عمری که دادیم، از فرزندی که دادیم، از آبرویی که دادیم، از توان جسمیای که دادیم، از زبانی که دادیم، از فکر و مغزی که دادیم، از همۀ امکاناتی که دادیم، فرمود ﴿ما رَزَقناهُم﴾ از هر آنچه ما به آنها روزی دادهایم، چه میکنند؟ ﴿یُنفِقونَ﴾. انفاق میکنند. یعنی بهجا خرج میکنند، نه هر خرجکردنی. یکی از نشانههای مؤمن است.
ای برادرِ مؤمنْنامِ مؤمننما، ای برادری که اگر بگویند مؤمن، خوشت میآید، اگر اندک تزلزل و تردیدی کسی در ایمانت بورزد، بَدَت میآید، ممکن هم هست بگویی که چه فایدهای دارد که ماها را بیدین و بیایمان قلمداد میکنید در صحبتهایتان؛ ای برادر مؤمنْنام، انفاق میکنی؟ نمیگویم خرج میکنی یا نه؛ بله، خیلی خرج میکنی. چقدر در این روزهای ماه رمضان پول میدهی، غذای لذیذ میپزی، سفرۀ رنگین میگستری و سیرها را دعوت میکنی، چقدر خرج میکنی، اما آیا انفاق هم میکنی؟ ای گویندۀ عزیز، چقدر حرف میزنی، چقدر نفس میزنی، چقدر از سینه و از ریه و از وجود خود، از جسم و اعصاب خود مایه میگذاری، چقدر از نیروی بیانت خرج میکنی، اما آیا از این نیرو انفاق هم میکنی؟ پُرگفتن هنر نیست، گفتن آنچه مورد نیاز است، هنر است. آن انفاق نیست، این انفاق است. ای کسانی که از آبروهایتان، از حیثیتهایتان خرج میکنید؛ به یک نفر نامه مینویسید، یکی را برای کاری میبینید، میبینید تا فلان عمل انجام بگیرد، فلان شغل به فلانی داده بشود، فلان احترامِ شایان از فلانکس بهجا بیاید، دارید حیثیتتان را خرج میکنید، اما انفاق چطور؟ انفاق هم میکنید؟ ای کسانی که پول خرج میکنید در جاهای مختلف، با نام دین و با نام غیرِ دین ـ بله، گاهی هم انسان با نام دین پول خرج میکند، درحالیکه انفاق نکرده است ـ وحشت نکنید از این سخن که واقعیتی است و چه واقعیت تلخی! چقدر پولهایی که به نام دین مصرف میشود، خرج میشود، اما انفاق نیست اینها، چون خلئی را پر نمیکند، چون دردی را به درمان نمیرساند، چون نیازی را از این جامعۀ مستمند برطرف نمیکند. آنچه که مایۀ مؤمن بودن است، آنچه شرط و نشانۀ ایمان است، انفاق است، ﴿وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقونَ﴾. بعد از این اگر خواستید وقت صرف کنید، اگر خواستید آبرو مایه بگذارید، اگر خواستید پول خرج بکنید، خوب فکر کنید، ببینید آیا با این مایه گذاشتن، دارید انفاق میکنید یا خرج بیهوده میکنید.
﴿اُولئِكَ هُمُ المُؤمِنونَ حَقّاً﴾ اینانند مؤمنان راستین، ﴿لَهُم دَرَجاتٌ عِندَ رَبِّهِم﴾ برای آنان است رتبههایی ـ درجات، رتبهها، مرتبهها ـ ﴿عِندَ رَبِّهِم﴾ در نزد پروردگارشان، ﴿وَ مَغفِرَةٌ﴾ غفران هم از آنِ اینهاست. همان مغفرتی که دیروز معنا کردم برایتان، امیدوارم کاملاً در ذهنتان و یادتان مانده باشد و بماند. اگر خدا بناست به کسی مغفرت بدهد، بناست جراحتی را که از گناه در روح کسی بهوجود آمده، التیام ببخشد؛ جراحت گناه اینچنین افرادی را التیام خواهد بخشید، ﴿وَ مَغفِرَةٌ وَ رِزقٌ كَريمٌ﴾ و روزی شرافتمندانه، روزی کریمانه، بیذلت، بیعسرت، بیسرافکندگی. این چنین روزیای خدا به اینها میدهد.
هر جا جامعۀ مؤمنی پیدا کردید، یک فرد را نمیگویم ـ نگو ما الحمدلهل یک لقمه نان را به دست میآوریم، راحت هم هستیم، غم هم نداریم، از کسی هم منت نمیکشیم. اگر درست لابهلای کارش را نگاه کنی، میبینی همهاش بدبختی و منت است. همۀ آنکسانیکه ننگآمیزترین کارها را دارند، احساس نمیکنند که این عملی که دارند، ننگآمیز است و این یک لقمه نان، لقمۀ ننگ است ـ یک جامعه را من دارم میگویم؛ یک جامعه آن وقتی لقمۀ نانش پاکیزه، شرافتمندانه، توأم با سربلندی و کرامت است، آن وقتی عزیز و شرافتمندانه روزی میگیرد که مؤمن باشد و دارای این صفات. اگر اینجوری بود، همۀ آن شعارهایی که امروز احزاب سیاسی دنیا دارند در گوشه و کنار، پشت بلندگوها، به راست یا به دروغ مطرح میکنند در میان ملتهای عالم، همۀ آن شعارها در جامعۀ ایمانی محقق خواهد شد. صلح، آزادی، رفاه، راحتی، بدون جنگ، بدون خونریزی، با برادری، با صمیمیت، سطح فرهنگ عالی، سطح سواد عالی، سطح روزی عالی و از این همه الفاظ و لفّاظیهایی که زیر بعضی معنا هست و زیر بعضی معنا نیست، مجموعاً در جامعۀ ایمانی تحققپذیر است. ﴿وَ رِزقٌ كَريمٌ﴾ و روزی کریمانه و بزرگوارانه.
(این چهار آیهای که ما معنا کردیم. جناب آقای رضایی تالوتگر عزیز امروز ما هستند که اآلن بلند شوند تشریف بیاورند اینجا، این چند آیه را بخوانند؛ منتها چون روز جمعه است و آقایان احتماال ًکاری، اشتغالی، برنامهای ندارید و میتوانید بنشینید، ممکن است دو، سه آیۀ دیگر خواهش کنیم اضافه کنند و بخوانند. دربارۀ ایمان، پای این ورقه بنده یک چیزی نوشتهام، این ورقۀ کپیشدهای را که دست آقایان هست، ـ خواهش میکنم توجه کنید، دارم حرف میزنم هنوز ـ این ورقۀ پلیکپی که دادیم خدمت دوستان، آنکسانیکه دارند، اینجا نوشتهام زیرش، نوشتهام دربارۀ ایمان به این مسائل توجه بشود، و چند مسئله را ذکر کردیم، که دربارۀ این مسائل باز من صحبت خواهم کرد، از قرآن، بحث قرآنی خواهم کرد مثل بحث امروز. دربارۀ همین مسائلی که اینجا نوشتیم، آگاهانه بودن ایمان، متعصبانه و مقلدانه نبودن. عرض کنم که حقایق و آثار ایمان مثال،ً تعهدات عملی ایمان از قبیل آنچه که امروز خواندیم، دربارۀ اینها انشاءالله در یک روز دیگر خیال میکنم که دربارۀ ایمان و این مطالب و این بحثها صحبت کنیم تا بعد برسیم انشاءالله به مباحث دنبال ایمان.)
پاورقیها
۱.سوره مبارکه انفال/ آیه 1
۲.هرج و مرج، شلوغیای که درآن کسی به فکر کسی نباشد.
۳.(صفو) نوعی از غنائم شامل اشیای گرانبها و قیمتی پادشاهان ـ اموال منقول ـ که در جنگها نصیب مسلمانان میشود. این کلمه را در مقابل قطایعالملوک، زمینها و اموال غیر منقول پادشاهان بهکار میبرند.
۴.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۵.سوره مبارکه آلعمران/ آیات 32، 132
۶.سوره مبارکه انفال/ آیات 2 تا 4
۷.(دهش) سرگشتگی، ترس
۸.(عرض) دست درازیکردن
۹.(مهم) ایمنکننده، نگهبان، (سطر) حافظ و نگهبان، این کلمه با توجه به قواعد زبان عربی مصیطر هم نوشته میشود.
۱۰.تو بزرگی و در آیینۀ کوچک ننمایی / نازم آن سر که چو گیسوی تو در پای تو ریزد (شهریار)
۱۱.ضخیم، محکم و استوار
۱۲.(سعد) کمکدهنده، موافق
۱۳.سوره مبارکه مائده/ آیه 24
۱۴.کنایه از عذرهای واهی آوردن، بهانه تراشیدن، امروز و فردا کردن.
۱۵.(نحر) خودکشی
۱۶.ساز و برگ، اسباب و وسایل
۱۷.سَمّاکبنخَرَشه، معروف به ابودجّانه، از بزرگان صحابه است که پس از رحلت پیامبر، در سال یازدهم هجری در جنگ یمامه به شهادت رسید. رشادت و فداکاری او در جنگ احد تا آن حد بود که آیۀ چهارم سورۀ مبارکۀ صف در مقام او و بزرگانی چون امیرالمؤمنین و حضرت حمزه نازل شد. در روایتی، امام صادق ایشان را جزو فرماندهان سپاه حضرت مهدی ذکر کردهاند که پس از ظهور حضرت، رجعت میکند.