رفتن به محتوای اصلی
روح توحید؛ نفی عبودیت غیر خدا

روح توحید؛ نفی عبودیت غیر خدا

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

بسم‌ الله‌ الرّحمن الرّحیم

روزی که پیامبر اسلام، گران‌بار از رسالتِ نجات و رهایی انسان، شعار «لا اله الا الله» را اعلام کرد، نخستین کسانی که با او بر سر ستیزه شدند و او را ـ درآغاز، با ابتدایی‌ترین سلاح دشمنی، یعنی استهزا و تخطئۀ زبانی و سپس به‌موازات شکل‌گیری هرچه بیشتر نهضت توحیدی، با ابزارها و سلاح‌های قاطع‌تر ـ مورد هجوم قرار دادند، سران و اشراف قبایل بودند. دیگران، زیر نفوذ و تأثیر آنان بود که با پیامبر و گروه وابستگان فکری او به خصومت برخاستند و منظره‌های شرم‌آور تاریخ، در دورۀ سیزده‌سالۀ پیش از هجرت تکرار شد.

این واقعیت تاریخی، نمایانگر حقیقتی است که برای بازشناسی اسلام و به‌ویژه توحید ـ که باید سخن اول و آخر اسلامش دانست ـ درخور دقت بسیار است.

در روزگار ما، یکی از تأسف‌انگیزترین چیزها که باید برای همۀ پیام‌آوران رهاسازی انسان، همچون فاجعه‌ای تلقی شود، تحریف مفهوم توحید است؛ یعنی تحریف اصولی‌ترین محتوای ادیان؛ زیرا هیچ مفهوم دیگری را نمی‌توان نشان داد که در سراسر تاریخ، بدین اندازه به‌کارِ رهاسازی انسان آمده و مبشّر نجات خلق‌های ستمدیده باشد.

در تاریخ، تاآنجاکه دانسته‌ایم، بعثت‌ها و نبوت‌ها، عموماً تحولاتی بوده‌اند در جهت سودمندی انسان و نجات مستضعفان و فرودستان، و بر ضد ستم‌ها و تبعیض‌ها و تجاوزها. هستۀ اخلاقی تمام ادیانِ بزرگ ـ به گفتۀ اریش فروم[1] ـ آرمان‌های: دانش، عشق برادرانه، کاهش رنج‌ها، استقلال و حس مسئولیت است (و البته آرمان‌های شریف و والای دیگر که از یک بررسی‌کنندۀ مادی، انتظار درک آن نمی‌رود.)

این آرمان‌ها همه در اصل توحید خلاصه شده‌اند... پیامبران با شعار توحید، هم تمامی مقصود خود را مطرح می‌ساخته‌اند و هم به‌دنبال مبارزه‌ای که با طرح این شعار درمی‌گرفت، آن مقصود را در عالمِ واقعیت پیاده می‌کرده و یا آن را به تحقّق نزدیک می‌نموده‌اند.

دراین‌صورت، ناشناخته‌ماندن یا تحریف معنا و محتوای توحید و اکتفا به یک برداشت سطحی و صرفاً ذهنی، در روزگاری که همان آرمان‌ها، فوری‌تر و ضروری‌تر از همیشه مطرح است، به‌راستی باید موضوعی تأسف‌آور تلقی شود؛ نه‌فقط برای معتقدان به جهان‌بینیِ توحید، که برای همۀ پی‌جویان و مدعیان آن آرمان‌ها.

٭ ٭ ٭

گفتیم که جبهه‌بندی‌های آغاز طلوع اسلام می‌تواند حقیقت مهمی را دربارۀ توحید روشن سازد.

آن حقیقت این است که: شعار «لا اله الا الله»، ضربۀ این شعار در درجۀ نخست، متوجه همان کسانی بوده است که با آن به خصومت کمر بسته‌اند؛ یعنی طبقۀ مسلط و قدرتمند جامعه. همواره عکس‌العمل‌های خصومت‌آمیز در برابر یک فکر و یک نهضت، مفسر گویایی است برای جهت‌گیری‌های اجتماعی آن و ضریب عمق و تأثیر این جهت‌گیری‌ها. از راه مطالعه در چهرۀ دشمنان این نهضت و وابستگی‌های طبقاتی آنان، می‌توان جهت‌گیری طبقاتی و اجتماعی آن نهضت را دانست و از مطالعه در شدت و جدیت دشمنی‌هایشان، می‌توان عمق و تأثیر آن را اندازه‌گیری کرد.

و بدین سبب است که برای درست‌شناختن دعوت‌های الهی، یکی از راه‌های قابل اطمینان، مطالعه در جبهۀ طرفداران و جبهۀ دشمنان این نهضت‌هاست.

وقتی مشاهده می‌کنیم که طبقات قدرتمند جامعه، نخستین کسانی بوده‌اند که کمر به ستیزه با ادیان بسته و از بذل هیچ کوششی در این راه دریغ نکرده‌اند، به‌روشنی درمی‌یابیم که دین و نهضت‌های دینی در طبیعت خود، به آهنگ مخالفت با این طبقات است: با زورمندی و زراندوزی‌شان و اصولاً با طبقه‌بندی‌ای که آنان را از دیگران بدین صورت متمایز و جدا می‌سازد. برای آنکه بتوانیم توحید را از این دیدگاه ـ از دیدگاه تعرضش بر سلطه‌های اجتماعی ـ مورد تعمق قرار دهیم، لازم است قبلاً بدانیم که توحید برخلاف برداشت عامیانۀ رایج که آن را صرفاً یک نظریۀ فلسفی و ذهنی تلقی می‌کند، یک نظریۀ زیربنایی در مورد انسان و جهان و نیز یک دکترین اجتماعی و اقتصادی و سیاسی است.

در میان واژه‌های مذهبی و غیر مذهبی، کمتر واژه‌ای را می‌توان یافت که تا این حد، پربار از مفاهیم انقلابی و سازنده و ناظر به ابعاد گوناگون زندگی اجتماعی و تاریخیِ انسان باشد. تصادفی نبوده است که همۀ دعوت‌ها و نهضت‌های الهی در طول تاریخ، با اعلان یگانگی خدا و ربوبیت و الوهیت انحصاری او، آغاز می‌گردیده است.

فهرست کوتاهی از جوانب گوناگون محتوای توحید، چنین است:

الف ـ از دیدگاه یک جهان‌بینی عمومی:

* به‌معنای وحدت و یکپارچگی همۀ جهان و خویشاوندی تمام اجزا و عناصر آن است:

چون سلسله‌جنبان آفرینش یکی است و همگان از یک مبدأ و منشأند، و خدایان و آفرینندگان مختلف، دست‌اندرکار آفرینش و گردش جهان نبوده‌اند، پس این‌همه، اجزای یک مجموعه‌اند و کلِ جهان، یک واحد است و دارای یک جهت‌گیری.

ما تَرَىٰ فی خَلقِ الرَّحمٰنِ مِن تَفاوُتٍ (ملک/ ۳)

در آفرینشِ خدای رحمان هیچ ناهماهنگی نمی‌بینی.

اَ وَ لَم يَتَفَكَّروا فی اَنفُسِهِم ما خَلَقَ اللهُ السَّماواتِ وَ الاَرضَ وَ ما بَينَهُما اِلّا بِالحَقِّ وَ اَجَلٍ مُسَمّىً (روم/ ۸)

آیا در خویشتن (یا با خویشتن) نمی‌اندیشند؟ خدا آسمان‌ها و زمین و هرآنچه را میانۀ آن دو است، جز بر نظام و روال حق و با سرآمدی مشخص نیافریده است.

با این بینش، جهانِ پویا، کاروانی است که همۀ راهروان آن، همانند حلقه‌های زنجیر به‌هم متصلند و همچون اجزای ریز و درشت یک دستگاه، برای هم و در جهت واحد، در کار و تلاشند. هر چیز با ملاحظۀ موضعش در کل این ارگانیسم است که معنی واقعی خود را می‌دهد و وظیفه‌اش روشن می‌شود. پس همه در این سیر تکامل‌پوی، کمک‌کار و تکمیل‌کنندۀ دیگرانند و هریک ابزار لازمی است در این مجموعه. هرگونه توقف و تباهی و رکود و انحراف در هریک از این اجزا، موجب کندی و ناهنجاری و انحرافِ جهت همۀ دستگاه است، و بدین‌گونه، پیوندی معنوی و عمیق، همۀ این ذرات را به یکدیگر متصل می‌سازد.

* به‌معنای هدف‌داری آفرینش و حساب‌شدگی و انضباطِ محاسبه‌شدۀ جهان و وجود معنا و روح در فرد فرد اجزای آن نیز هست: چون دارای آفریننده و پدیدآورنده‌ای حکیم است، پس ناگزیر، در اصل وجود آن نیز ـ همان‌طورکه در بسیاری از اجزای آن محسوس و مشهود است ـ حکمتی است و برای آن غایت و جهتی و هدفی.

وَ ما خَلَقنَا السَّماءَ وَ الاَرضَ وَ ما بَينَهُما لاعِبينَ (انبیا/ ۱۶)

آسمان و زمین و هرآنچه را میانۀ آن دو است به‌ بازیچه و بی‌هدف نیافریدیم...

مجموعۀ جهان با این دید، دیگر یک سرگردان هرزه‌پوی نیست؛ ماشینی است که ساخته و برای مقصودی به کارش انداخته‌اند. می‌توان از چیستایی آن مقصود پرسید؛ اما از اصلِ آن، نه. یک شعرِ بامضمون است که باید تأمل و تدبر کرد تا مضمون آن را دریافت. اما هرگز آن را آوایی برآمده از یک حرکت تصادفی نمی‌توان دانست.

* فراتر از این، به‌معنای سر‌به‌فرمانیِ همۀ اشیا و عناصر عالم در برابر خدا نیز هست. هیچ‌چیز و هیچ قانون در این مجموعه، خودسر و خودرأی نیست. قوانین گیتی و هرآنچه در شعاع و به هدایت این قوانین به تکاپوست، سر در خط و گوش‌به‌فرمان و بندۀ خداست. پس وجود قوانین تکوینی و طبیعی در سراسر این پهنه، مستلزم و به‌معنای نفی حضور خدا و نفی ربوبیت و سررشته‌داری او نیست.

اِن كُلُّ مَن فِی السَّماواتِ وَ الاَرضِ اِلّا آتِی الرَّحمٰنِ عَبداً (مریم/ ۹۳)

هر آن‌کس‌که در آسمان‌ها و زمین است، جز سر بر خطِ عبودیت خدا نهاده‌ای نیست.

بَل لَّهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الاَرضِ كُلٌّ لَهُ قانِتونَ (بقره/ ۱۱۶)

بل از آن اوست هرآنچه در آسمان‌ها و زمین است، همه فرمان‌برَ و تسلیم اویند.

وَ ما قَدَرُوا اللهَ حَقَّ قَدرِهِ وَ الاَرضُ جَميعاً قَبضَتُهُ يَومَ القِيامَةِ وَ السَّماواتُ مَطوِيّاتٌ بِيَمينِهِ سُبحانَهُ وَ تَعالىٰ عَمّا يُشرِكونَ (زمر/ ۶۷)

خدا را چنان‌که درخور اوست برآورد نکرده‌اند. زمین یکسره در قبضۀ قدرت اوست به روز رستاخیز، و آسمان‌ها پیچیده‌شدۀ دست اویند، منزّه و والاتر است از آنچه شریک او می‌سازند.

ب ـ از دیدگاه مطالعه و قضاوت دربارۀ انسان:

* به‌معنای وحدت و یکسانی انسان‌ها در رابطه با خداست: او خداوندگار و رب همۀ انسان‌هاست. هیچ‌کس از نقطه‌نظرِ طبیعت انسانی‌اش، با او ارتباط ویژه و اختصاصی ندارد. هیچ‌کس با او خویشاوندی ندارد. خدای ملت یا قوم و قبیلۀ خاص نیست که دیگران را به طفیل آنها و برای آنها و همچون وسیله‌ای برای سروری آنها آفریده باشد و روزی دهد. همگان در برابر او یکسانند و اگر تمایزی در پیشگاه خدا هست، از سوی کوششی است که هرکسی می‌تواند در راه و در جهت خیر و صلاح انسان‌ها و عمل به برنامۀ خدایی ـ که تنها ضمانت اطمینان‌بخش برای تعالی انسان است ـ مبذول کند و مجاهدت و تلاش بیشتری به‌کار بندد.

وَ قالُوا اتَّخَذَ اللهُ وَلَداً سُبحانَهُ بَل لَهُ ما فِی السَّماواتِ وَ الاَرضِ كُلٌّ لَهُ قانِتونَ (بقره/ ۱۱۶)

گفتند خدا فرزند گرفته است؛ والا و منزّه است از آنچه گویند؛ بل همه‌چیز در آسمان و زمین از آن اوست، همگان فرمان‌بر و تسلیم اویند.

فَمَن يَعمَل مِنَ الصّالِحاتِ وَ هُوَ مُؤمِنٌ فَلا كُفرانَ لِسَعيِهِ وَ اِنّا لَهُ كاتِبونَ (انبیا/ ۹۴)

پس هرکس به کارهای شایسته بپردازد، درحالی‌که مؤمن است، کوشش او به ناسپاسی گرفته نمی‌شود و ما آن را ثبت می‌کنیم.

يا اَيُّهَا النّاسُ اِنّا خَلَقناكُم مِن ذَكَرٍ وَ اُنثىٰ وَ جَعَلناكُم شُعوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفوا اِنَّ اَكرَمَكُم عِندَ اللهِ اَتقاكُم (حجرات/ ۱۳)

الا ای انسان‌ها! ما همۀ شما را از مردی و زنی آفریده‌ایم و تیره‌ها و قبیله‌ها را برای هم‌شناختی پدید آوردیم. در معیار خدا گرامی‌ترین شما باتقواترین‌تان است.

* به‌معنای وحدت و برابری انسان‌ها در آفرینش و مایه‌های انسانی نیز هست: انسانیت، عنصر واحدی است که در همۀ افراد و مصادیق این نوع، به‌طور برابر، ساری و جاری است. انسان‌های وابسته به طبقات مختلف اجتماعی، بنده و آفریدۀ خدایان گوناگون نیستند تا مایه‌های آفرینش آنان نیز متفاوت باشد، و در نتیجه، میان آنان مرزی غیر قابل عبور وجود داشته باشد و یا خدای طبقات بالا، خدایی نیرومندتر و والاتر باشد از خدای طبقات فرودست. همه آفریدۀ یک خدایند، و همه در گوهر اصلی، در یک طراز...

يا اَيُّهَا النّاسُ اتَّقوا رَبَّكُمُ الَّذی خَلَقَكُم مِن نَفسٍ واحِدَةٍ (نساء/ ۱)

الا ای انسان‌ها! پروا کنید از خدایتان، که همۀ شما را از یک تن آفرید.

* به‌معنای یکسانی و برابری انسان‌ها در امکان تعالی و تکامل نیز هست: چون گوهر و سرشت انسانی در همه یکسان است و این مایه‌ای است دست‌پرورد حکمت، پس هیچ‌کس نیست که در ذات و سرشت، از پیمودن صراط مستقیمِ تعالی و تکامل ناتوان باشد. ازاین‌رو، دعوت خدا، دعوتی عام است؛ ویژۀ کسانی یا ملتی یا طبقه‌ای نیست. اگرچه شرایط گوناگون، تأثیرهای سازندۀ گوناگون را داراست، تأثیر زوال‌پذیرِ این شرایط، هیچ‌گاه نتوانسته است از انسان، به‌طور ثابت، اهریمنی یا فرشته‌ای دست‌بسته و بی‌اختیار بسازد و راه دگرگونی و انتخاب را بر او ببندد.

وَ ما اَرسَلناكَ اِلّا كآفَّةً لِلنّاسِ (سبأ/ ۲۸)

ما تو را جز برای انسان‌ها به‌طور عموم ـ و نه برای جمعی خاص ـ نفرستادیم.

وَ اَرسَلناكَ لِلنّاسِ رَسولاً (نساء/ ۷۹)

تو را به رسالت برای همۀ انسان‌ها فرستادیم.

يا اَيُّهَا النَّاسُ قَد جاءَكُم بُرهانٌ مِن رَبِّكُم وَ اَنزَلنا اِلَيكُم نُوراً مُبيناً ۞ فَاَمَّا الَّذينَ آمَنوا بِاللهِ وَ اعتَصَموا بِهِ فَسَيُدخِلُهُم فی رَحمَةٍ مِنهُ وَ فَضلٍ وَ يَهديهِم اِلَيهِ صِراطاً مُستَقيماً (نساء/ ۱۷۴ و ۱۷۵)

الا ای انسان‌ها! اینک از سوی پروردگارتان رهنمونی روشنگر و فروغی نمایان، فراسوی شما آمده ۞ پس آنان که به خدا ایمان آورند و با تکیه به او، خود را (از سرگردانی و گمراهی) نگاه دارند، خدا آنان را به (شهربند[2]) رحمت و افزون‌بخشی خود درمی‌آورد و به راهی استوار می‌کشاند.

* به‌معنای آزادگی همۀ انسان‌ها از قید اسارت و عبودیت غیر خدا نیز هست و این تعبیری دیگر از لزوم عبودیت خداست: انسان‌هایی که به گونه‌ای مقهور سرپنجۀ تسلیم و اسارت غیر خدایند (اسارت فکری و فرهنگی، اسارت اقتصادی، اسارت سیاسی) با توجه به مفهوم گستردۀ عبادت، در چنبر بردگی و عبودیت بندگانی همانند خود گرفتار آمده‌اند، و برای خدا کفو و رقیب گرفته‌اند. توحید، این شیوۀ زندگی را نفی می‌کند. انسان را فقط بندۀ خدا می‌داند و او را از بندگی و اسارت هرکس یا هر نظامی و به‌طور کلی، هر عامل مسلط دیگری که در برابر خدا و رقیب و «ندّ»[3] او باشد، آزاد می‌سازد. پس توحید در معنا، پذیرش سلطۀ خدا و قهراً رد و نفی هر سلطۀ غیر خدایی است، از هر رنگ و هر نوع و در هر لباس.

اِنِ الحُكمُ اِلّا لِلّٰهِ اَمَرَ اَلّا تَعبُدوا اِلّا اِيّاهُ ذٰلِكَ الدّينُ القَيِّمُ (یوسف/ ۴۰)

حاکمیت فقط از آنِ خداست، فرمان داده است که جز او را عبادت نکنید، این است آیین استوار.

وَ قَضىٰ رَبُّكَ اَلّا تَعبُدوا اِلّا اِيّاهُ (اسراء/ ۲۳)

پروردگار و صاحب‌اختیار تو فرمان داده است که کسی جز او را عبودیت نکنید.

* بر این اساس به‌معنای تکریم و ارزش‌دادن به انسان نیز هست: عنصر فاخر و ارجمندِ انسان، بسی ارزنده‌تر از آن است که اسیر و مقهور و ذلیل در برابر هرکسی به‌جز خدا باشد. تنها آن هستیِ مطلق و کمالِ زیبایی مطلق است که می‌شاید انسان شیفته و ستایشگر و نیایشگر او شود... که این والاگرایی، خود مرتبه‌ای از والایی است. و به‌جز آن ذات متعال، هیچ‌کس و هیچ‌چیز در رتبتی نیست که انسان را بنده و ستایشگر خود سازد.

همۀ بت‌های جامد و جانداری که خود را بر مغز و دل و تن انسان، تحمیل کرده و قلمروِ خدا را در پهنۀ زندگی انسان، غاصبانه به تصرف درآورده‌اند، پلیدی‌ها و پلیدهایی هستند که آدمی را از طهارت و صفای فطری‌اش ساقط کرده و بِدو خفت و ذلت داده‌اند و انسان برای آنکه رتبۀ والای خود را بازیابد، باید از آنها روی بگرداند و ننگِ آلودگی به عبودیتِ آنان را از خود بزداید.

هیچ بینش انسان‌گرای مادی نتوانسته است برتری و گُزیدگی و اصالت انسان را با این ظرافت و عمق مطرح سازد.

فَاجتَنِبُوا الرِّجسَ مِنَ الاَوثانِ وَ اجتَنِبوا قَولَ الزّورِ ۞ حُنَفآءَ لِلّٰهِ غَيرَ مُشرِكينَ بِهِ وَ مَن يُشرِك بِاللهِ فَكَاَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخطَفُهُ الطَّيرُ اَو تَهوی بِهِ الرّيحُ فی مَكانٍ سَحيقٍ (حج/ ۳۰ و ۳۱)

از بت‌های پلید، دوری گزینید و از گفتار ناروا ۞ پیرایشگران (قلمروِ هستی خود) از غیر خدا باشید و در این حریم خدایی، کسی را شریک او مسازید. آن‌کس‌که برای خدا شریک گیرد، چنان است که گویی از آسمان ساقط شده باشد و مرغ (لاشه‌خوار) او را در رباید، یا باد پیکر او را به نقطه‌ای دوردست پرتاب کند.

لا تَجعَل مَعَ اللهِ اِلٰهاً آخَرَ فَتَقعُدَ مَذموماً مَخذولاً (اسراء/ ۲۲)

با خدا، معبود دیگری مگیر، که نکوهیده و بی‌پناه فرونشینی (و از پویش انسانی خود بازمانی.)

وَ لا تَجعَل مَعَ اللهِ اِلٰهاً آخَرَ فَتُلقىٰ فی جَهَنَّمَ مَلوماً مَدحوراً (اسراء/ ۳۹)

با خدا معبود دیگری مگیر، که سرافکنده و مطرود، به دوزخ دراُفتی.

* به‌معنای یکپارچگی و وحدت قلمروِ زندگی و هستی انسان نیز هست: زندگی انسان ترکیبی است از ذهن و واقعیت، از اندیشه و عمل. اگر یکی از این دو، یا بخشی از هریک، محکوم قطب‌ها و قدرت‌های ضد خدایی شود، ذهن خداگرا با واقعیتی غیر خدایی، یا واقعیت خداپسند با ذهنیتی خداناشناس توأم گردد، در قلمروِ زندگیِ انسان دوگانگی رخ داده و در عبودیت خدا، شرک پدید آمده است. انسان دراین‌صورت عقربه‌ای است که در طیف مغناطیسیِ عنصر بیگانه‌ای قرارگرفته و اگر یکباره روی از قطب و جهت طبیعی برنگردانیده باشد، باری، دچار نوسان و سرگشتگی است؛ یعنی انحراف از جهت درست و صراط مستقیمِ سرشت انسانی؛ از جهت خدا...

اَفَتُؤمِنونَ بِبَعضِ الكِتابِ وَ تَكفُرونَ بِبَعضٍ فَما جَزآءُ مَن يَفعَلُ ذٰلِكَ مِنكُم اِلّا خِزیٌ فِی الحَياةِ الدُّنيا وَ يَومَ القِیامَةِ يُرَدّونَ اِلىٰ اَشَدِّ العَذابِ (بقره/ ۸۵)

آیا به بخشی از کتاب (مجموعۀ شناخت‌ها و مقررات دین) می‌گروید و به بخشی دیگر کفر می‌آورید، سزای آنان که چنین شیوه‌ای را می‌گزینند، چیزی جز خواری و زبونی در دنیا نیست و روز رستاخیز به سهمگین‌ترین عقوبت‌ها بازگردانیده می‌شوند.

* به‌معنای هماهنگی و همگامی انسان با جهان پیرامونش نیز هست: پهنۀ تا بی‌کران گستردۀ گیتی، میدان فعل و انفعال قوانین بی‌شمار آفرینش است و کوچک‌ترین پدیدۀ گیتی، از شعاع عمل این قوانین بیرون نیست. با هم‌نوازی و التقای سنت‌ها و قوانین آفرینش است که آهنگ موزون هستی شکل می‌گیرد و نظم دلنشین جهان پدید می‌آید. انسان نیز جزئی از این مجموعه است و محکوم قوانین عام آن و نیز قوانینی ویژه، و بااین‌حال، متناسب و همساز با قوانینِ پدیده‌های دیگر...

اما انسان، برخلاف دیگر خویشاوندانش ـ که رام و دست‌بسته در گذرگاه طبیعی و فطری خویش، بِراه هستند ـ از نیروی انتخاب و اراده برخوردار است: راه فطری و طبیعی را باید به انتخاب بپیماید، که همین راز تعالی و ترقی اوست. این بدان‌معنی است که می‌تواند نیز، از این روند طبیعی تخلّف ورزد.

فَمَن شآءَ فَليُؤمِن وَ مَن شآءَ فَليَكفُر (کهف/ ۲۹)

هرکه خواهد گو ایمان آور و هرکه خواهد گو کفر ورز!

توحید، انسان را به پیمودن راه طبیعی و فطری‌اش، که در آن با همۀ جهان همگام است، فرامی‌خواند؛ انسان را که خود عضو اصلی جهان است، در عمل و تلاش بدان پیوند می‌زند و در پهنۀ وجود، وحدت و یکسانیِ مطلق پدید می‌آورد.

اَفَغَيرَ دينِ اللهِ يَبغونَ وَ لَهُ اَسلَمَ مَن فِی السَّماواتِ وَ الاَرضِ طَوعاً وَ كَرهاً وَ اِلَيهِ يُرجَعونَ (آل‌عمران/ ۸۳)

آیا جز آیین خدا چیزی می‌طلبند؟ و حال‌آنکه همۀ آنان که در آسمان و زمینند ـ از سر رغبت یا کراهت ـ تسلیم خدایند و به‌سوی او بازگردانیده می‌شوند.

اَلَم تَرَ اَنَّ اللهَ يَسجُدُ لَهُ مَن فِی السَّماواتِ وَ مَن فِی الاَرضِ وَ الشَّمسُ وَ القَمَرُ وَ النُّجومُ وَ الجِبالُ وَ الشَّجَرُ وَ الدَّوآبُّ وَ كَثيرٌ مِنَ النّاسِ (حج/ ۱۸)

آیا نمی‌بینی که خدای را سجده می‌برند همۀ کسانی که در آسمان‌ها و در زمینند، و خورشید و ماه و اختران و کوه‌ها و گیاه‌ها و چهارپایان، و بسیاری از آدمیان.

ج ـ از دیدگاه خط‌مشی اجتماعی (اقتصادی، سیاسی...):

* صلاحیت هرگونه طراحی و کارگردانی مستقل و خودسرانه در امور جهان و انسان را از هرکسی جز خدا سلب می‌کند: به حکم آن‌که آفرینندۀ انسان و آفرینندۀ گیتی و طراح نظام پیوستۀ آن است، به امکانات و نیازها نیز هم او واقف است، ذخایر و استعدادها و انرژی‌های نهفته در جسم و جان آدمی را، و نیز گنجینه‌ها و قابلیت‌های بی‌شمار پهنۀ گیتی را، و میزان کاربرد و مورد مصرف و چگونگی التقای این‌همه را او می‌داند و به نیکی می‌شناسد.

پس فقط اوست که می‌تواند شیوۀ زندگی و برنامۀ ارتباطات انسان را ـ که همان خط‌مشی حرکت وی در چرخ و بر این نظام تکوین است ـ طرح‌ریزی کند و سیستم قانونیِ زندگی و قواره و نظام اجتماعی او را ترسیم نماید.

ویژگی[4] این حق به خدا، نتیجۀ طبیعی و منطقی آفریدگاری و خداوندی اوست. پس هرگونه دخالتی از سوی دیگران در تعیین مسیر و خط‌مشی عملی انسان‌ها، دست‌اندازی به قلمروِ خدایی و ادعای الوهیت، و موجب شرک است.

فَلا وَ رَبِّكَ لا يُؤمِنونَ حَتّی يُحَكِّموكَ فيما شَجَرَ بَينَهُم ثُمَّ لا يَجِدوا فی اَنفُسِهِم حَرَجاً مِمّا قَضَيتَ وَ يُسَلِّموا تَسليماً (نساء/ ۶۵)

نه! به پروردگارت سوگند، به مرز ایمان درنیایند مگر آنگاه که تو را در جریانات خلاف‌انگیز زندگی، حَکَمیت بخشند و آنگاه از آنچه تو فرمان دهی، غباری بر دل نگیرند و رام و تسلیم باشند.

وَ ما كانَ لِمُؤمِنٍ وَ لا مُؤمِنَةٍ اِذا قَضَى اللهُ وَ رَسولُهُ اَمراً اَن يَكونَ لَهُمُ الخِيَرَةُ مِن اَمرِهِم وَ مَن يَعصِ اللهَ وَ رَسولَهُ فَقَد ضَلَّ ضَلالاً مُبيناً (احزاب/ ۳۶)

هیچ مرد و زن مسلمانی را حق آن نیست که چون خدا و پیامبرش به چیزی فرمان دادند، در کار خویش اختیار داشته باشند. و هرآن‌که خدا و پیامبرش را نافرمانی کند، بی‌گمان به ضلالتی آشکار، دچار گردیده است.

* حق ولایت و سرپرستی جامعه و زمامداری زندگی انسان را نیز از هرکسی به‌جز خدا نفی می‌کند: حکومت و ولایتِ انسان بر انسان، اگر به دیدۀ یک حق مستقل و بدون مسئولیت نگریسته شود، مستلزم ستم و طغیان و تعدّی است. تنها درصورتی‌که زمامداری و سرپرستی امور جامعه، از سوی قدرتی فراتر، به فرد یا هیئت حاکم سپرده شده باشد و با مسئولیت‌های متناسب توأم باشد، امکان پیراستگی آن، از کژی‌ها و سرکشی‌ها و زیاده‌روی‌ها هست. این قدرت فراتر در ایدئولوژیِ مذهب، الله است، که احاطه و گسترش آگاهی‌اش:

لا يَعزُبُ عَنهُ مِثقالُ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الاَرضِ[5] (سبأ/ ۳)

و صفات جلال و قهر نقمتش (شَدیدُ العِقابِ ـ عَزیزٌ ذُوانتِقامٍ ...) مجالی برای انحراف برگزیدگان و منصوبانش باقی نمی‌گذارد.

وَ لَو تَقَوَّلَ عَلَينا بَعضَ الاَقاويلِ ۞ لَاَخَذنا مِنهُ بِاليَمينِ ۞ ثُمَّ لَقَطَعنا مِنهُ الوَتينَ[6] (حاقّه/ ۴۴ ـ ۴۶)

همچون «ملت» و «اکثریت» نیست که بتوان اغفالش کرد و سوارش شد و همچون حزب نیست که بتوان وسیلۀ زورگویی و اختناقش ساخت و همچون برگزیدگان و سران و اشراف نیست که بتوان خریدشان یا شریکشان کرد.

با نگاهی ژرف‌اندیش‌تر: اگر سامان زندگی انسان، مستلزم آن است که همۀ سازمان‌های زندگی به نقطۀ واحدی منتهی شود و سررشتۀ کارها در دست قدرت مسلطی باشد ـ که هست ـ این دست، جز دستِ قدرتمندِ آفریدگار گیتی و پدیدآورندۀ انسان نخواهد بود.

پس حکومت و زمامداری انسان، حق ویژۀ خداست که به‌وسیلۀ منصوبان خدا ـ آنان که با معیارها و الگوهای تعیین‌شده در ایدئولوژی الهی، از همه‌کس منطبق‌ترند ـ به مرحلۀ تحقق درمی‌آیند و به‌وسیلۀ آنان، نظام الهی پاسداری و مقررات الهی اجرا می‌گردد.

قُل اَغَيرَ اللهِ اَتَّخِذُ وَلِيّاً فاطِرِ السَّماواتِ وَ الاَرضِ وَ هُوَ يُطعِمُ وَ لا يُطعَمُ قُل اِنّی اُمِرتُ اَن اَكونَ اَوّلَ مَن اَسلَمَ وَ لا تَكونَنَّ مِنَ المُشرِكينَ (انعام/ ۱۴)

بگو آیا به‌جز خدا ـ که آفرینندۀ آسمان‌ها و زمین است و روزی می‌دهد و خود، روزی از کسی نمی‌ستاند ـ کسی را به ولایت و زمامداری برگزینیم؟ بگو به من فرمان داده شده است که نخستین تسلیم‌شدۀ حکم خدا باشم و زنهار از مشرکان مباشید.

اِنَّما وَلِيُّكُمُ اللهُ وَ رَسولُهُ وَ الَّذينَ آمَنُوا الَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ وَ هُم راكِعونَ (مائده/ ۵۵)

ولیّ و زمامدار شما (جامعۀ مسلمان) فقط خداست و پیامبرش و مؤمنانی که نماز را به‌پا می‌دارند و در آن حال که به رکوعند، زکات می‌دهند.

قُل اَعوذُ بِرَبِّ النّاسِ ۞ مَلِكِ النّاسِ ۞ اِلٰهِ النّاسِ (ناس/ ۱ ـ ۳)

بگو پناهنده می‌شوم به خداوندگار مردم ۞ زمامدار مردم ۞ معبود مردم...

* مالکیت مطلق و اصیلِ همۀ نعم و ذخایر و موجودی‌های جهان را نیز به خدا اختصاص می‌دهد. هیچ‌کس، هیچ‌چیز را رأساً و مستقلاً مالک و صاحب‌اختیار نیست. همه‌چیز امانتی است در دست انسان، برای بهره‌مندی و یاری‌گرفتن از آن، در راه تکامل و تعالی. چنان نیست که انسانِ دارنده، بتواند نعیم این جهان را ـ که دستاورد تلاش هزاران پدیده و عنصر این جهان است ـ تباه و نابود سازد یا بی‌استفاده و مُهمل بگذارد، یا در راهی به‌جز تعالی انسان به‌کار برد. آنچه در دست انسان است ـ اگرچه برای اوست ـ ولی داده و بخشودۀ خداست، پس باید در راهی به‌کار رود که خدا معین کرده است. و در واقع: در راه طبیعی و اصلی‌اش، در راهی که برای آن آفریده شده است. صرف آن و بهره‌جویی از آن در هر جهت دیگر، منحرف‌کردن آن است از جهت طبیعی‌اش (فساد).

نقش انسان در این باراندازِ نعمت‌های رنگارنگ خدا، به‌کارگرفتن و بهره‌بردن درستِ آن است، و قبلاً البته زنده‌کردن و به کمال رساندنش.

قُل لِمَنِ الاَرضُ وَ مَن فيها اِن كُنتُم تَعلَمونَ ۞ سَيَقولونَ لِلّٰهِ قُل اَفَلا تَذَكَّرونَ (مؤمنون/ ۸۴ و ۸۵)

بگو: زمین و هرآن‌که در آن است از آنِ کیست، اگر آگاهید؟ ۞ خواهند گفت: از آنِ خدا، بگو پس چرا به خود نمی‌آیید؟

هُوَ الَّذي خَلَقَ لَكُم ما فِی الاَرضِ جَميعاً (بقره/ ۲۹)

اوست آن‌که هرآنچه را در زمین است، برای شما انسان‌ها آفرید.

اُعبُدُوا اللهَ ما لَكُم مِن اِلٰهٍ غَيرُهُ هُوَ اَنشَأَكُم مِنَ الاَرضِ وَ استَعمَرَكُم فيها (هود/ ۶۱)

خدا را عبودیت کنید، که شما را به‌جز او معبودی نیست، او شما را از زمین بیافرید و در آن به آبادگری برگماشت.

وَ الَّذينَ يَنقُضونَ عَهدَ اللهِ مِن بَعدِ ميثاقِهِ وَ يَقطَعونَ ما اَمَرَ اللهُ بِهِ اَن يوصَلَ وَ يُفسِدونَ فِی الاَرضِ اُولٰئِكَ لَهُمُ اللَّعنَةُ (رعد/ ۲۵)

و آنان که پیمان خدا را پس از بستن، می‌شکنند و پیوندی را که خدا بدان فرمان داده است، می‌گسلند و در زمین تباهی پدید می‌آورند، طرد و لعن (خدا) نصیب آنان است.

* انسان‌ها را در رابطه با نعیم جهان، دارای حق برابر می‌شناسد: امکانات و فرصت‌ها به‌طور مساوی در اختیار و از آنِ همگان است، تا از این بساط گسترده، هرکس به‌قدر نیاز و در شعاع سعی و عمل خود بهره گیرد. در این پهنۀ بی‌کرانه، هیچ منطقۀ اختصاصی و محصور وجود ندارد. همگان می‌توانند همت و ارادۀ خود را در دستیابی به گونه‌گون بهرۀ این جهان، بیازمایند. این فرصت ویژۀ هیچ تیرۀ نژادی، جغرافیایی، تاریخی و حتی ایدئولوژیکی نیست.

هُوَ الَّذی خَلَقَ لَكُم ما فِی الاَرضِ جَميعاً (بقره/ ۲۹)

اوست آن‌که همۀ موجودی زمین را برای شما (انسان‌ها، و نه دسته و تیره‌ای خاص) آفرید.

و جملات:

«وَ الاَنعامَ خَلَقَها لَكَم» و «لَكَم فیها جَمالٌ» و «تَحمِلُ اَثقالَكُم» و «اَنزَلَ مِنَ السَّماءِ مآءً لَكُم» و «یُنبِتُ لَكُم بِهِ الزَّرعَ..» و «وَ ما ذَرَاَ لَكُم فِی الاَرضِ» و «لِتَركَبوها» و «لِتَأكُلوا مِنهُ»

در آیات به‌هم‌پیوستۀ آغاز سورۀ نحل که در همه، خطاب به انسان‌هاست و نه به تیره و طایفه‌ای خاص، چنان‌که در جملۀ:

«وَ لَو شآءَ لَهَداكُم اَجمَعينَ» و «اِلٰهُكُم اِلٰهٌ واحِدٌ»[7]

در خلال همان آیات.

٭ ٭ ٭

آنچه گفته شد، تنها بخشی از محتوای بسیار غنی و عمیق و چندین‌جانبۀ توحید است... و با همین اشارت‌های کوتاه، به‌روشنی می‌توان تشخیص داد که توحید، تنها نظریه‌ای فلسفی و ذهنی و غیر عملی نیست که به‌هیچ‌روی، کار به سیاه‌و‌سفید زندگی نداشته باشد و دست به ترکیب دسته‌های بشری نزند و در تعیین جهت‌گیری‌های انسان و تلاش و عمل بایستۀ او دخالت نکند... و فقط به همین اکتفا نماید که باوری را از مردم بازگیرد و باوری دیگر به‌جای آن بنشاند... بلکه از سویی یک جهان‌بینی است: تلقی به‌خصوص است از جهان و انسان و موضع انسان در رابطه با دیگر پدیده‌های گیتی، و موضع وی در تاریخ، و امکانات و استعدادها و نیز نیازها و خواست‌هایی که در او و با او همواره هست، و بالاخره جهت و نقطۀ اوج و تعالی او...

و از سویی دیگر، یک دکترین اجتماعی است: طرحی و ترسیمی است از شکل محیط متناسب انسان، محیطی که وی می‌تواند در آن به سهولت و سرعت رشد کند و به تعالی و کمال ویژۀ خود نائل آید. پیشنهاد قواره و قالبی مخصوص است برای جامعه، با تعیین خطوط اصلی و اصول بنیانی آن... و بنابراین، هرآنگاه که در جامعه‌های جاهل و طاغوتی (جامعه‌هایی که بر مبنای ناآگاهی از حال انسان یا تعدّی بر ارزش‌های راستین وی بنیاد گردیده) مطرح گردد، یک دگرگون‌سازی است. بعثتی است در دل‌های فروخفته و جان‌های بیمار، و طوفانی است در مرداب راکد اجتماع، سامان و هنجاری است برای آن اجتماع ناساز و بی‌قواره. تبدیل و تغییری است در نهادهای روانی و بنیان‌های اقتصادی و اجتماعی، و در ارزش‌های اخلاقی و انسانی... و کوته‌سخن، تعرضی است بر وضع موجود و بر سلطه‌ها و قدرت‌های نگاهبان آن و بر جوّ و فضایی که بدان، مجالِ ادامه و رشد و تغذیه می‌دهد.

پس توحید، تنها پاسخی تازه نیست در مسئله‌ای صرفاً نظری و یا دارای قلمروِ عملی محدود؛ راهی تازه در برابر انسان نیز هست، که اگرچه به تحلیلی ذهنی و نظری تکیه دارد، ولی مقصود از طرح آن، ارائۀ شیوه‌ای دیگر است برای عمل‌کردن و زیستن.

با چنین برداشتی است که معتقدیم توحید، ریشه و مایۀ اصلی دین و سنگ زاویه‌ای است که همۀ پایه‌های دین برآن قرار گرفته است. نظریه‌ای که فقط قضاوتی دربارۀ ماوراءالطبیعه و حداکثر، تِزی اخلاقی و عرفانی به‌شمار آید، بیش از جسم لطیفی نخواهد بود که نمی‌تواند پیکرۀ عظیم ایدئولوژی زندگی‌ساز اسلام را به‌عنوان یک مسلک اجتماعی بر دوش گیرد.

البته همیشه بوده‌اند کسانی که باوجود اعتقاد به خدا و به توحید، از بدنه‌های عینی و عملی و مخصوصاً اجتماعیِ این عقیده غفلت ورزیده، یا به‌عمد آن را ندیده گرفته‌اند. این خوش‌باوران در هر زمانی و با هر شرایطی، چنان زیسته‌اند که یک غیر معتقد به توحید. بدین‌معنی که این اعتقاد هیچ‌گاه در آنان احساس ناسازگاری با وضع و جوّ غیر توحیدی را برنینگیخته و هوای عَفِن[8] و سنگین و گرفتۀ شرک را برای آنان تحمل‌ناپذیر نساخته است.

در روزگار طلوع اسلام، در مکه ـ کانون بت‌پرستی و عاصمۀ[9] بت‌های نامدار عرب ـ نیز آیین حنیف ابراهیم طرفدارانی داشت؛ لیکن چون در اندیشۀ آنان، توحیدْ فراتر از ذهن و دل و حداکثر فراتر از منش و عمل انفرادی، قلمروی نداشت، وجود آنان کمترین تأثیری در فضای فکری و اجتماعی نمی‌نهاد و در آن بیراهۀ جاهلی، حضور آنان مطلقاً احساس نمی‌شد و آب از آب آن زندگیِ تأسف‌انگیز تکان نمی‌خورد. همه بر یک آبشخور گرد می‌آمدند و این به‌اصطلاح موحدان نیز، بدون چندان دغدغۀ خاطری، با دیگران در یک چراگاه می‌چریدند و چون آنان و با همان شیوه‌ها و سنت‌ها بدنامی حیات را می‌گذرانیدند.

خاصیت این نگرش و برداشت ذهنی از توحید، همین بی‌خاصیتی و نداشتن نقش فعال است در زندگی، و به‌ویژه در زندگی اجتماعی.

... و در چنین حال و هوایی بود که توحیدِ اسلام، به‌عنوان طرز تفکری که متعهد سامان ویژه‌ای برای زندگی و طراح شکل و قوارۀ دیگری برای جامعه است، به میدان آمد و از نخستین گام، ماهیت خود را به‌عنوان یک دعوت انقلابی برای همۀ مخاطبانش ـ از پذیرنده و منکر ـ آشکار ساخت. همه دانستند که این پیام، یک نظم اجتماعی و اقتصادی و سیاسی نوین است که با آنچه هم‌اکنون بر جهان می‌گذرد، به‌هیچ‌رو سرِ آشتی و سازگاری ندارد. نفی وضع موجود است و اثبات وضعی دیگر.

موافقان و پذیرندگان، به دلیل همین صراحت بود که آن‌چنان مشتاقانه و سر از پا نشناخته بدان روی آوردند و سر سپردند. و معارضان و منکران نیز درست به همین جهت بود که آن‌گونه سراسیمه و وحشیانه چنگ و دندان نشان دادند و هر روز بر سخت‌گیری خود افزودند.

این واقعیت تاریخی می‌تواند معیاری باشد برای سنجش و ارزیابی درستی یا نادرستی ادعای توحید در همۀ فاصله‌های تاریخ. هرجا این ادعا از سوی کسانی مطرح گردیده که وضعی مشابه موحدان مکه پیش از ظهور اسلام داشته‌اند، به دشواری می‌توان وجود توحید را در آنان باور کرد.

توحیدِ صلح کل، توحیدی که با همۀ «اَنداد»[10] و رقیبان خدا بسازد، توحیدی که فقط فرضیۀ پذیرفته‌شده‌ای در ذهن باشد، چیزی فراتر از یک نقش بدلی از توحید انبیا نیست. بسی طبیعی خواهد بود اگر دینامیسمِ[11] دعوت انبیا در چنین توحیدی وجود نداشته باشد.

با چنین نگرشی است که به‌درستی می‌توان راز نفوذ و گسترش و اعتلای اسلام نخستین، و عقب‌گرد و انحطاط و خصلت انفعالی اسلام دوره‌های بعد را شناخت.

اسلامِ پیامبر، توحید را مانند راهی جلوی پای مردم می‌گذاشت. و اسلامِ دوره‌های بعد، آن را چون نظریه‌ای در محافل بحث و مجادله مطرح می‌ساخت. آنجا سخن از بینش تازه‌ای دربارۀ جهان و تئوری تازه‌ای برای حرکت و تلاش زندگی بود؛ و اینجا بحث از ریزه‌کاری‌های کلامیِ بابِ اوقات تفنن و فراغت. آنجا توحید، استخوان‌بندی نظام موجود و محور همۀ روابط اجتماعی، اقتصادی و سیاسی به‌شمار می‌رفت؛ اینجا توحید، تابلونقاشیِ زیبا و هنرمندانه‌ای که همچون پیرایه‌ای در تالاری آویخته باشند، تا همه‌چیز جمع باشد! از یک زائدۀ تشریفاتی، چه نقش فعال و سازنده‌ای می‌توان انتظار داشت؟

٭ ٭ ٭

آنچه گفتیم این حقیقت را روشن ساخت که توحید از دیدگاه عملی، قواره و قالبی است برای اجتماع و شیوه‌ای است برای زندگی. و مجموعاً باید آن را عنوانی گویا دانست برای نظام و سیستمی که اسلام برای زندگی انسان متناسب دانسته و رشد و بالندگی این موجود را در سایۀ آن، ممکن تلقی کرده است.

همچنان‌که از دیدگاه نظری، بینشی است که پایه و زیربنای فلسفی آن نظام محسوب گشته و آن را توجیه و تعلیل می‌کند.

با این زمینه‌پردازی، می‌توانیم به سرآغاز مقال بازگشته، مسئله را از زاویه‌ای مخصوص ـ که این گفتار به آن ناظر است ـ بررسی کنیم.

گفتیم که نخستین ستیزه‌گری‌ها با شعار توحید از سوی قدرتمندان و سران و سردمداران اجتماع بوده و این نشانۀ آن است که ضربۀ این شعار ـ بیشتر و پیشتر از همه ـ متوجه طبقۀ مسلط و مقتدر اجتماع ـ به تعبیر قرآن، طبقۀ مستکبر ـ است. و گفتیم که دعوت‌های توحیدی در همۀ دوران‌ها، همین‌که قدم در صحنۀ اجتماع نهاده‌اند، حساب خود را با صف مسلط و مستکبر روشن ساخته و بر اثر آن، با دوگونه واکنش متضاد از سوی دو جناحِ اجتماعیِ متضاد روبه‌رو شده‌اند: با تعرض و انکار و ستیزه از سوی مستکبران، و گرایش و قبول حمایت از سوی مستضعفان. و بالاخره گفتیم که این دوگونه واکنش، در واقع نشانه و خاصیتِ توحید اصیل و راستین است؛ یعنی در همۀ زمان‌ها و در آینده نیز، هرگاه توحید در مفهومِ اصیل و با شکلِ درستش مطرح گشته و مطرح گردد، ناگزیر همان جبهه‌بندی و موضع‌گیری‌های متقابل را به همراه داشته و خواهد داشت.

اکنون باید دید در میان بدنه‌ها و ابعاد گوناگون توحید، کدام است که مستقیماً با منافع، بلکه با اصلِ وجود طبقۀ مستکبر در اصطکاک و تضاد است؟ به‌عبارت‌دیگر: طبقۀ مستکبر از کدام نگرش توحیدی به جهان یا از کدام پیشنهاد توحیدی برای جامعه، زیان می‌بیند که چنین قاطع و بی‌امان با آن می‌ستیزد؟

شناخت چهرۀ مستکبر در قرآن، کمک فراوانی به فهم این مطلب می‌تواند کند:

مستکبر را در ترسیمی که قرآن ـ در بیش از چهل مورد ـ از ویژگی‌های روانی و موقع اجتماعی و انگیزه‌های جاه‌طلبانه و زراندوزانۀ او کرده، درمجموع دارای خصوصیاتی ازاین‌قبیل می‌یابیم:

* خدا را با مفهومی که «لا اله الا الله» گویای آن است (اختیار دارای حاکمیت و مالکیت مطلق و انحصاری) رد می‌کند، اگرچه به‌ مفهوم یک حقیقت ذهنی یا تشریفاتی یا دارای قلمروِ محدود، نه:

اِنَّهُم كانوا اِذا قيلَ لَهُم لا اِلٰهَ اِلَّا اللهُ يَستَكبِرونَ (صافّات/ ۳۵)

چنان بودند که چون بر گوش آنها، ندای لا اله الا الله نواخته می‌شد، بزرگی می‌ورزیدند (و بدان تن نمی‌دادند.)

* بدون برخورداری از معیارها و ملاک‌های فضیلت، خود را برتر و بزرگوارتر از دیگر خلق می‌شمرَد و در این ادعا به ملاک‌های جاهلانه، مانند قدرتمندی و ثروتمندی تکیه می‌کند:

فَاستَكبَروا فِی الاَرضِ بِغَيرِ الحَقِّ وَ قالوا مَن اَشَدُّ مِنّا قُوَّةً (فصّلت/ ۱۵)

در روی زمین به ناحق بزرگی ورزیدند و (برای توجیه موضع خود) گفتند: چه کسی از ما نیرومندتر است؟...

* بر اثر همین تصور باطل، آیه‌های خدا را که پیام‌آور نظمی نو و مشخص‌کنندۀ ملاک‌های راستین است، رد می‌کند:

وَ اِذا تُتلىٰ عَلَيهِ آياتُنا وَلّىٰ مُستَكبِراً كَاَن لَم يَسمَعها كَاَنَّ فی اُذُنَيهِ وَقراً فَبَشِّرهُ بِعَذابٍ اَليمٍ (لقمان/ ۷)

و چون آیه‌های خدا بر او فراخوانده شد، متکبرانه از آن روی برتابد، چنان‌که گویی آن را نشنیده است. گویی در گوش او سنگینی است! او را به عذابی دردناک بشارت ده.

* در رویارویی با دعوتِ دگرگون‌ساز و رهایی‌بخشِ نبی، موضع انکار و تکذیب می‌گیرد و بدین بهانه که «اگر درست بود، ما زودتر می‌فهمیدیم» و «خدا باید خودِ ما را مستقیم مخاطب می‌ساخت» با آن به ستیز برمی‌خیزد:

وَ قالَ الَّذينَ كَفَرُوا لِلَّذينَ آمَنوا لَو كانَ خَيراً ما سَبَقونا اِلَيه (احقاف/ ۱۱)

منکران و پوشندگان حقیقت دربارۀ گرویدگان و پیوستگان به دعوت نبی، گویند: اگر راه آنان نیکو (درست) می‌بود، ما پیش از آنها بدان می‌پیوستیم.

وَ اِذا جآءَتهُم آيَةٌ قالوا لَن نُؤمِنَ حَتّىٰ نُؤتىٰ مِثلَ ما اُوتِیَ رُسُلُ اللهِ (انعام/ ۱۲۴)

و چون آیه‌ای برای آنان مطرح شود، گویند: ما ایمان نخواهیم آورد تا اینکه پیام خدا بر خودِ ما نازل گردد.

* بانی و رهبرِ دعوت توحید را دارای انگیزه‌های جاه‌طلبانه و سودجویانه معرفی می‌کند و بدین وسیله، و نیز با تکیه بر سنت‌های کهنه و پوسیده ـ که یکسره پیرایه‌های نظم مسلط است ـ از کاربرد و نفوذ دعوت توحید در میان مردم می‌کاهد.

قالوا اَجِئتَنا لِتَلفِتَنا عَمّا وَجَدنا عَلَيهِ آباءَنا وَ تَكونَ لَكُمَا الكِبرياءُ فِی الاَرضِ وَ ما نَحنُ لَكُما بِمُؤمِنينَ (یونس/ ۷۸)

گفتند (در خطاب به موسی): آیا آمده‌ای که ما را از سنت‌های نیاکان‌مان برگردانی و بزرگی و سروری را به خودت و برادرت (هارون) اختصاص‌دهی؟ اما هرگز دعوت شما را نمی‌پذیریم.

* با استفاده از زور و تزویر و با گونه‌گون شیوه‌های تحمیل و تحمیق، مردم را به راهی که خود می‌پسندد ـ راه بردگی و بهره‌دهی و فرمان‌بریِ بی‌قیدوشرط ـ می‌کشاند و به مقاومت و مقابله با هر دعوت رهایی‌بخش وامی‌دارد:

وَ قالوا رَبَّنا اِنّا اَطَعنا سادَتَنا وَ كُبَرآءَنا فَاَضَلّونَا السَّبيلاً (احزاب/ ۶۷)

دنباله‌روان در قیامت گویند: پروردگارا! ما از آقایان و بزرگان خود اطاعت کردیم و آنان ما را به انحراف و گمراهی کشانیدند.

فَيَقولُ الضُّعَفآءُ لِلَّذينَ استَكبَروا اِنّا كُنّا لَكُم تَبَعاً فَهَل اَنتُم مُغنونَ عَنّا نَصيباً مِنَ النّارِ (مؤمن/ ۴۷)

ضعیفان (در قیامت) به مستکبران گویند: ما در دنیا دنباله‌روِ شما بودیم. آیا امروز شما می‌توانید بخشی از عذاب را از دوش ما برگیرید؟

قالَ المَلَأُ مِن قَومِ فِرعَونَ اِنَّ هَذا لَساحِرٌ عَليمٌ ۞ يُريدُ اَن يُخرِجَكُم مِن اَرضِكُم فَماذا تَأمُرونَ (اعراف/ ۱۰۹ و ۱۱۰)

سردمداران رژیم فرعونی (خطاب به مردم یا...) گفتند: این (موسی) جادوگری چیره‌دست است ۞ که می‌خواهد با جادوی خود، شما را از موطنتان بیرون کند.

* و بالاخره، نبی و هم‌جبهگان او را که بر نظمِ مسلط و طرز فکر حاکم بر آن، برشوریده و همت بر دگرگون‌سازی آن بسته‌اند، مورد سخت‌ترین حملات خود قرار می‌دهد و از نشان‌دادن نفرت‌انگیزترین قساوت‌ها و ددمنشی‌ها نیز کوتاهی نمی‌ورزد.

قُتِلَ اَصحابُ الاُخدودِ ۞ النّارِ ذاتِ الوَقودِ ۞ اِذ هُم عَلَيها قُعودٌ ۞ وَ هُم عَلیٰ ما يَفعَلونَ بِالمُؤمِنينَ شُهودٌ... (بروج/ ۴ ـ ۷)

نابودی و مرگ بر صاحبان آن خندق (آتش) ۞ بر صاحبان آن آتش‌فروزان ۞ که بر فراز جایگاهشان نشسته بودند ۞ و شکنجۀ مؤمنان را تماشا می‌کردند...

وَ قالَ فِرعَونُ ذَرونی اَقتُل موسیٰ وَ ليَدعُ رَبَّهُ اِنّی اَخافُ اَن يُبَدِّلَ دينَكُم اَو اَن يُظهِرَ فِی الاَرضِ الفَسادَ (مؤمن/ ۲۶)

فرعون (به مشاورانش) گفت: بگذارید موسی را به قتل رسانم و او (هرچه می‌تواند) خدای خود را بخواند... می‌ترسم آیین شما را (که بر مغزهای مردم مسلط است) دگرگونه سازد یا فسادی در زمین پدید آورد (و مردم را بر ما بشوراند.)

* این، بخش کوتاهی بود از ویژگی‌ها و خصلت‌های «مستکبر» در آیاتی چند از قرآن...

قرآن در مواردی از «چهره‌نگاری» فراتر رفته و طبقۀ مستکبر را در قالب تیپ‌های مشخص یا در قالب افراد شناخته‌شده‌ای که هرکدام سمبل و نشان یک تیپ مشخصند، معرفی کرده است:

ثُمَّ بَعَثنا مِن بَعدِهِم موسیٰ وَ هارونَ اِلیٰ فِرعَونَ وَ مَلَئِهِ بِآياتِنا فَاستَكبَروا (یونس/ ۷۵)

آنگاه از پیِ آن پیامبران، موسی و هارون را با آیه‌هایمان برانگیختیم و به‌سوی فرعون و سران رژیمش گسیل داشتیم، پس آنان (فرعون و فرعونیان) بزرگی ورزیدند.

وَ قارونَ وَ فِرعَونَ وَ هامانَ وَ لَقَد جآءَهُم موسىٰ بِالبَيِّناتِ فَاستَكبَروا فِی الاَرضِ (عنکبوت/ ۳۹)

به یاد آور قارون و فرعون و هامان را... موسی با پیام‌های روشن و تردیدناپذیر در برابر آنان ظاهر گشت، پس آنان در زمین (خدا و در برابر خلق خدا و پیام خدا) بزرگی ورزیدند.

فرعون را می‌شناسیم. هامان، مشاور مخصوص و شخص اول تشکیلات سیاسی مصر، پس از خودِ فرعون است. «ملأ فرعون» سران و بزرگان همین تشکیلاتند که در جهت‌گیری‌های نظام فرعونی، صاحب‌رأی و راهنما و کمک‌کار اویند (رجوع شود به آیۀ ۱۲۶ الاعراف و بسی آیات دیگر.)

و بالاخره، قارون همان زراندوز مال‌دوست و گنجینه‌داری است که کلیدهای خزاین زر و سیمش، مردان نیرومند را به‌زانو درمی‌آورد. در پرتوی چهره‌نگاری ده‌ها آیۀ قرآن، مستکبر را تقریباً بدین صورت می‌توانیم شناخت: جناح مسلط در جامعۀ جاهلی که بدون هیچ استحقاق، قدرت سیاسی و قدرت اقتصادی را در دست می‌گیرد، و برای تداوم‌دادن به این بهره‌کشی و سلطۀ ستمگرانه، فرهنگ و عقیدۀ حاکم بر ذهن‌ها را نیز قبضه می‌کند و با شیوه‌های گوناگون، در مردم تفکری را که موجب تسلیم در برابر او و سازگاری با وضع موجود است، پدید می‌آورد، و به‌خاطر حفظ این امتیازات با هر دعوت آگاهی‌بخش و روشنگر ـ چه رسد به دعوتی انقلابی و دگرگون‌ساز ـ به مبارزه‌ای خستگی‌ناپذیر ـ که برای او مبارزۀ مرگ و زندگی است ـ کمر همت می‌بندد...

٭ ٭ ٭

اکنون دوباره به مطلب اصلی بازمی‌گردیم:

انبیا، توحید را چگونه مطرح می‌کردند؟ چگونگی طرح این شعار به‌وسیلۀ پیامبران ـ که درعین‌حال نمایانگر اصولی‌ترین پایه‌های مکتب آنان نیز هست ـ به آسانی نشان می‌دهد که: کدام بدنۀ توحید، از نظر مستکبر، غیر قابل تحمل است؟ و ثانیاً این تحمل‌ناپذیری از چه روست؟ و چرا این جناح نمی‌تواند توحید را ـ هنگامی‌که با این مفهوم مطرح می‌گردد ـ تحمل کند؟

می‌دانیم که شعار توحید، نخستین طلیعۀ دعوت همۀ پیامبران بوده است. جملۀ:

قولوا لا اِلهَ اِلَّا اللهُ تُفلِحوا[12]

بگویید معبودی به‌جز الله نیست تا کامیاب شوید.

از زبان پیامبر اسلام، معروف و مسلّم است، و نقل جملۀ:

يا قَومِ اعبُدُوا اللهَ مَا لَكُم مِن اِلٰهٍ غَيرُهُ[13]

ای مردم! الله را عبودیت کنید که شما را به‌جز او معبودی نیست.

از زبان پیامبر بزرگی همچون نوح، هود، صالح، شعیب و... به‌عنوان سرفصل دعوت این رسولان، در چند جای قرآن تکرار شده است.

همان‌طورکه می‌بینیم در این شعارها بیش از هرچیز، بر نفی عبودیت غیر خدا تکیه شده و توحید از این دیدگاه مورد ملاحظه قرار گرفته است. پیامبر در این شعارها بر مردم جاهل و غافل که در مردابِ نظام جاهلی و طاغوتی غوطه می‌خورند، نهیب می‌زند و آنان را از عبودیت هر قطب و قدرت دیگری به‌جز خدا بر حذر می‌دارد و در واقع، دعوت خود را با اعلان مبارزه و ستیزه با مدعیان الوهیت و خداوندگاری آغاز می‌کند. در یک جامعه، مدعیان الوهیت کیانند؟ ستیزه با خدای‌گونه‌ها یعنی چه؟ و این بسیج، به‌معنای پیشنهاد چگونه وضعیتی در جامعۀ موعود (جامعه‌ای که انبیا وعدۀ آن را می‌دهند) می‌باشد؟

معمولاً از جملۀ: «مدعی الوهیت» چنین تداعی می‌شود که کسی خود را «خدا» یعنی مصداق آن قدرت فائقه‌ای که بشر همواره در تاریخ بدان نوعی اعتقاد و از آن نوعی تصور داشته، بداند، و این یک دریافت سطحی و عامیانه است.

البته وجود تبهکاران نابخردی که با برخورداری از قدرت سیاسی و اجتماعی، به مردم نابخردتر از خود چنین تفهیم نموده بودند که خدایان، حامل بخشی از روح خدا هستند، انکارناپذیر است. ولی با توجه به معنای گستردۀ واژه‌های «عبادت» و «ربوبیت» و «الوهیت» در قرآن، بدین نتیجه می‌توان رسید که دایرۀ مفهوم «مدعیان الوهیت» از این، بسی گسترده‌تر است.

به‌طوری‌که از موارد به‌کارگرفتن مادۀ «عبادت» در قرآن برمی‌آید، عبادت به‌معنای تسلیم و اطاعت بی‌قیدوشرط در برابر انسان یا هر موجود دیگر است. وقتی خود را به کسی می‌سپاریم و بی‌هیچ قیدوشرطی سر در کمند او می‌نهیم، و به میل و فرمان و ارادۀ او حرکت می‌کنیم و تسلیم او می‌شویم، او را عبودیت و «عبادت» کرده‌ایم. و متقابلاً هر عامل و نیرویی، چه از درون وجود و شخصیت خودمان و چه عوامل گوناگون بیرون از ما ـ که ما را به گونه‌ای رام و مطیع ساخته و تن و جان ما را در قبضۀ قدرت خود گرفته و انرژی ما را در جهتی که خواسته به‌کار افکنده ـ ما را «عبد» خود ساخته است. آیات زیر نمونه‌ای از آن موارد است:

ـ در خطاب عتاب‌آمیز موسی به فرعون در آغاز دعوت:

وَ تِلكَ نِعمَةٌ تَمُنُّها عَلَیَّ اَن عَبَّدتَّ بَنی اِسرائيلَ (شعراء/ ۲۲)

آیا اینکه بنی‌اسرائیل را به عبودیت خود درآورده‌ای، لطفی است که منت آن را بر من می‌نهی؟

ـ از زبان فرعون و سران و سردمداران رژیمش، خطاب به یکدیگر:

اَنُؤمِنُ لِبَشَرَينِ مِثلِنا وَ قَومُهُما لَنا عابِدونَ (مؤمنون/ ۴۷)

آیا به دو بشر همانند خودِ ما ـ که ایل و قبیلۀشان هم، یکسره عبادتگر ما هستند ـ ایمان بیاوریم؟!

ـ از زبان ابراهیم خطاب به پدرش:

يا اَبَتِ لا تَعبُدِ الشَّيطانَ اِنَّ الشَّيطانَ كانَ لِلرَّحمٰنِ عَصِيّاً (مریم/ ۴۴)

پدرم! شیطان را عبادت مکن، که شیطان در برابر خدا نافرمان است.

ـ در خطاب عام خداوند به همۀ انسان‌ها:

اَلَم اَعهَد اِلَيكُم يا بَنی آدَمَ اَن لا تَعبُدُوا الشَّيطانَ اِنَّهُ لَكُم عَدُوٌّ مُبينٌ (یس/ ۶۰)

ای آدمیان! آیا شما را نسپردم که عبادت شیطان مکنید؟ که او دشمن نمایان شماست؟

ـ از وعدۀ نوازشگر خدا به انسان‌های اندیشمند:

وَ الَّذينَ اجتَنَبُوا الطّاغوتَ اَن يَعبُدوها وَ اَنابوا اِلَى اللهِ لَهُمُ البُشرىٰ (زمر/ ۱۷)

کسانی کها ز عبادت طاغوت (سلطه‌های طغیانگرو متجاوز) اجتناب ورزیده با همۀ وجود به خدا بازگردند، بشارت بادشان.

ـ در رویارویی با کسانی که «ایمان به خدا و وحی خدایی» را بر مؤمنان خرده می‌گیرند:

مَن لَعَنَهُ اللهُ وَ غَضِبَ عَلَيهِ وَ جَعَلَ مِنهُمُ القِرَدَةَ وَ الخَنازيرَ وَ عَبَدَ الطّاغوتَ اُولٰئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَ اَضَلُّ عَن سَوآءِ السَّبيلِ (مائده/ ۶۰)

آن‌کس‌که خدایش از خود رانده و بر او خشم گرفته و از جملۀ مسخ‌شدگان ـ به بوزینه و خوک ـ قرار داده، و او به عبادت طاغوت پرداخته، (چنین کسانی) در جایگاهی شرارت‌آمیزتر و در راهی گمراهانه‌تر هستند.

در این آیات، فرمان‌بری از فرعون، از سران رژیمش، از طاغوت و از شیطان، به «عبادت» تعبیر شده و درمجموع به‌اضافۀ آیات متعدد دیگری از قرآن، نمایشگر آن است که «عبادت» در مفهوم قرآنی‌اش، پیروی و تسلیم و اطاعت مطلق است در برابر یک قدرت واقعی یا پنداری، از روی طوع و رغبت یا از سر کُره و اجبار، همراه با حُسن تقدیس و ستایش معنوی یا بدون آن...

درهرصورت، آن قدرت، معبود است و آن اطاعتگر، عبد و عابد... با این توضیح، واژۀ «الوهیت» و «الله» که تعبیر دیگری است از «معبود قرارگرفتن» و «معبود»، به‌درستی تفسیر می‌شود:

در یک نظام غلطِ جاهلی که مردم به دو طبقۀ «مستکبر» و«مستضعف» ـ یعنی طبقه‌ای همه‌کاره و مسلط و طبعاً بهره‌مند، و طبقۀ دیگری هیچ‌کاره و فرودست و قهراً محروم ـ تقسیم شده‌اند، نمودارترین مظهر الوهیت و عبودیت، همین رابطۀ نامتعادل میان دو طبقه است. برای شناختن و یافتن معبودان و آلهۀ جوامع تاریخی، بیهوده نباید موجود مقدسی ـ از جنس بشر یا حیوان یا جماد ـ در آن جستجو کرد. بارزترین نمونۀ معبود و اله در این جوامع، همان کسانی هستند که به اتکای وابستگی به طبقۀ مستکبر، تودۀ مستضعف را تسلیم و مقهورِ سرپنجۀ اسارت خود کرده و در راهی که به اِشباع آزمندی و جهان‌خوارگی آنان منتهی می‌شود، به راهشان افکنده‌اند.

در این‌گونه جوامع، مذهب واقعیِ جامعه «شرک» است؛ زیرا به تعداد همۀ قطب‌ها و قدرت‌هایی که بر مردم فرمان می‌رانند و آنان را، دست‌بسته و چشم‌وگوش‌بسته، به راهی که خود خواسته‌اند می‌رانند، بت و معبود و «اله» وجود دارد. شرک یعنی در کنار خدا یا به‌جای خدا کسانی را به الوهیت گرفتن و آنان را اطاعت و عبودیت‌کردن؛ یعنی سررشتۀ کاروبارِ زندگی را به غیر خدا سپردن؛ یعنی تسلیم هر قطب و قدرت غیر خدایی شدن، روی نیاز به‌سوی آنان داشتن و در جهت تعیین‌شده به‌راه‌افتادن.

و توحید، درست در نقطۀ مقابل شرک است: همۀ این آلِهِه و معبودان را نفی‌کردن، تسلیم آنان نشدن، در برابر سیطرۀ قدرت آنان مقاومت‌کردن، دل از کمک و رعایت آنان بریدن و سرانجام، بر نفی و طرد آنان کمربستن... و با همۀ وجود، تسلیم خدا شدن و...

و نخستین شعار همۀ رسولان خدا، آن نفی و این اثبات است:

وَ لَقَد بَعَثنا فی كُلِّ اُمَّةٍ رَسولاً اَنِ اعبُدُوا اللهَ وَ اجتَنِبُوا الطّاغوتَ (نحل/ ۳۶)

در هر امتی، پیام‌آوری برانگیختیم که: الله را عبودیت کنید و از طاغوت (قدرت‌های ضد خدایی) کناره گیرید.

وَ ما اَرسَلنا مِن قَبلِكَ مِن رَسولٍ اِلّا نوحی اِلَيهِ اَنَّهُ لا اِلٰهَ اِلّا اَنَا فَاعبُدونِ (انبیاء/ ۲۵)

پیش از تو، هیچ پیام‌آوری گسیل نداشتیم، مگر با این پیام و الهام که: معبودی به‌جز من نیست، مرا عبودیت کنید.

پس پیامبران با این شعار، نظام منحط و فاسد جاهلی را نفی می‌کردند و مردم را به ستیزه و پیکاری عظیم در برابر «طاغوت»ها ـ یعنی پاسداران این نظام و کسانی که بر ارزش‌های اصیل انسانی، طغیان ورزیده و برای حفظ موقعیت ظالمانۀ خود ارزش‌های پوچ و قالبی را بر مردم تحمیل کرده بودند ـ فرامی‌خواندند. نفی شرک در واقع، نفی همۀ بنیان‌های اجتماعی و اقتصادی و سیاسی‌ای است که زیربنای اصلیِ جامعۀ جاهلی را تشکیل داده و از مذهب شرک، پوششی و نیز توجیهی برای وضع نامتعادل جامعه، تدارک دیده است.

و نفی آلهه و معبودان، در معنا، طرد همۀ کسانی است که همت بر استضعاف خلق گماشته و از راه تحمیل یا تحمیق، بر دوش انسان‌ها سوار شده و غرایز سرکش و تمایلات حدناشناس خود را اشباع کرده‌اند.

موسی با مطرح‌ساختن این شعار و سخن‌گفتن از «ربّ العالمین» آشکارا به جنگ فرعون رفته و او را نفی می‌کرد. درست است که حاشیه‌نشینان بساط فرعونی، در فهرست جرائم موسی، نفی خدایان سنتی را نیز ذکر می‌کردند و او را مخاطب بت‌ها می‌نامیدند:

وَ قالَ المَلَأُ مِن قَومِ فِرعَونَ اَتَذَرُ موسىٰ وَ قَومَهُ لِيُفسِدوا فِی الاَرضِ وَ يَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ (اعراف/ ۱۲۷)

سران رژیم فرعونی (به او) گفتند: آیا موسی و پیروانش را آزاد می‌گذاری تا اخلالگری و فسادانگیزی کنند و تو را و خدایانت را کنار بگذارند؟

ولی هم فرعون و هم باند تبهکار او، به‌خوبی آگاه بودند که آن «خدایان» ـ یعنی همان بت‌های بی‌جان ـ پوششی و توجیهی برای خداوندگاری فرعون و اطرافیانش بیش نیستند. بت بی‌جان درحقیقت، بهانۀ خدایی‌کردنِ بت‌های جاندار است. لذا کاملاً منطقی بود که وی در پاسخ این دعوت ـ دعوت به خدای یگانه‌ای که گرداننده و شکل‌پرداز آسمان و زمین، و پروردگار همگان و اختیاردار مشرق و مغرب است ـ موسی را به زندان و قتل و یاران او را به سخت‌ترین شکنجه‌ها تهدید کند:

قالَ لَئِنِ اتَّخَذتَ اِلٰهاً غَيری لَاَجعَلَنَّكَ مِنَ المَسجونينَ (شعراء/ ۲۹)

فرعون گفت: اگر معبودی به‌جز من اختیار کنی، به‌طور حتم تو را در زمرۀ آن زندانیان (که از وضع آنان در زندان‌های من باخبری) قرار خواهم داد.

قالَ سَنُقَتِّلُ اَبنآءَهُم وَ نَستَحيی نِساءَهُم وَ اِنّا فَوقَهُم قاهِرونَ (اعراف/ ۱۲۷)

فرعون (در پاسخ مشاورانش که او را به‌ شدت‌عمل و خشونت در برابر موسی و بنی‌اسرائیل تشویق می‌کردند) گفت: پسرانشان را قتل‌عام خواهیم کرد و زنانشان را زنده خواهیم داشت و ما بر آنان مسلطیم.

لَاُقَطِّعَنَّ اَيدِيَكُم وَ اَرجُلَكُم مِن خِلافٍ ثُمَّ لَاُصَلِّبَنَّكُم اَجمَعينَ (اعراف/ ۱۲۴)

فرعون به جادوگرانی که برخلاف انتظار او به موسی پیوسته بودند، گفت: هم‌اکنون دست و پایتان را از دو سو قطع می‌کنم و همگی‌تان را بر دار می‌آویزم.

چنین خشونت‌ها و سخت‌گیری‌هایی در برابر نام «خدا» و پیام توحید، تنها بدین‌ علت است که این پیامِ بندگسل، به‌معنای:

پذیرش خدا برای حاکمیت بر زندگی است... یعنی نفی هر مدعی دیگر... و صلای بندگی اوست... یعنی گسستن هر بند دیگر...

... و این است روح توحید و پرطپش‌ترین ابعاد آن.

پاورقی‌ها

  1. ۱.(۱۹۰۰ ـ ۱۹۸۰ م) فیلسوف و جامعه شناس مارکسیست آمریکایی
  2. ۲.کسی که در حصار شهری محفوظ نگه داشته شده است.
  3. ۳.(ن د د) همتا و مانندی که منازع و معاند باشد.
  4. ۴.اختصاص
  5. ۵.هم وزن ذره ای، نه در آسمان ها و نه در زمین، از او پوشیده نیست.
  6. ۶.و اگر [او] پاره ای گفته ها بر ما بسته بود ۞ دست راستش را سخت می‌گرفتیم ۞ سپس رگ قلبش را پاره می‌کردیم.
  7. ۷.سوره مبارکه نحل/ به ترتیب آیات ۵ «و چهارپایان را برای شما آفرید»، ۶ «و در آنها برای شما زیبایی است»، ۷ «و بارهای شما را می‌بَرند»، ۱۰ «از آسمان، آبی برای شما فرو فرستاد»، ۱۱ «به وسیلۀ آن، کشت برای شما می‌رویاند»، ۱۳ «و آنچه را در زمین برای شما پدید آورد»، ۸ «تا بر آنها سوار شوید» و ۱۴ «تا از آن بخورید» ۹ «و اگر می‌خواست مسلماً همۀ شما را هدایت می‌کرد» و ۲۲ «معبود شما، معبودی یگانه است»
  8. ۸.بدبو و گندیده
  9. ۹.(ع ص م) پایتخت، مرکز کشور
  10. ۱۰.(ن دد) جمع ندّ
  11. ۱۱.تحرک و پویایی
  12. ۱۲.بحارالانوار/ کتاب تاریخ نبیّنا/ ابواب احواله من البعثة الی نزول المدینة/ باب ۱/ ح ۲۳
  13. ۱۳.سُوَر مبارکه اعراف/ آیات ۵۹، ۶۵، ۷۳ و ۸۵، هود/ آیات ۵۰، ۶۱ و ۸۴ و مؤمنون/ آیه ۲۳