رفتن به محتوای اصلی
نماز شب

نماز شب

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

اَشراف واقعی

اَشراف در هر جامعه‌ای به طبقه‌ای گفته می‌شود که امتیازی بر طبقات دیگر دارند. در جوامع مادی، این امتیاز به امور مادی است، پولدارها یا صاحبان مقامات عالیۀ دولتی و یا کسانی که از اصل و نسب برجسته‌ای برخوردارند، جزو اَشرافند. در جامعۀ اسلامی که محور و ملاکِ قضاوت، مادیات نیست، طبعاً ملاک برای اینکه کسی در زمرۀ اَشراف قرار بگیرد این چیزها نیست. اَشراف در امت اسلامی، این برجسته‌ها و ممتازها نیستند. ثروتمند اگر از راه حلال ثروتی به‌دست آورده باشد، وظیفه‌ای دارد، خدای متعال نعمت بیشتری به او داده است، شُکر بیشتری باید بکند، پول را بایستی انفاق بکند، در راه حلال مصرف بکند. برتری‌ای بر دیگران ندارد. اگر [کسی] یک مقامِ حکومتی‌ای، دولتی‌ای دارد، چنانچه به‌حق به این مقام رسیده باشد، کسی است که توفیق خدمتی پیدا کرده است، نوکر مردم است، خدمتگزار مردم است، باید به مردم خدمت کند، منتی بر دیگران ندارد، اینها اَشراف محسوب نمی‌شوند. یا کسی که از خانوادۀ مهمی است، بگوید: پدرِ ما چنین بود، پدربزرگ‌های ما چنین بودند، اجداد ما، طایفۀ ما، خانوادۀ ما این‌طور بودند؛ اینها جزو امتیازات محسوب نمی‌شود؛ گیرم پدر تو بود فاضل، از فضل پدر تو را چه حاصل؟! این‌هم جزو اَشراف در جامعۀ اسلامی نیست. پس اَشراف یعنی طبقۀ ممتاز، آن کسانی نیستند که پولی دارند، ثروتی دارند، تجارتِ عمده‌ای دارند، حساب بانکیِ سرشاری دارند، یا مقام دولتیِ چنین‌وچنانی دارند، یا خانوادۀ چنین‌وچنانی دارند، اینها جزو طبقۀ ممتاز محسوب نمی‌شوند. پس در اسلام طبقۀ ممتاز چه کسانی هستند؟ (93/12/11)

پیغمبر اکرم در حدیثی می‌فرماید: «اَشرافُ اُمَّتی حَمَلَةُ القُرآنِ وَ اَصحابُ اللَّیلِ»[1] ..شریف‌ها و عزیزها در امت اسلام «حَمَلَةُ القُرآنِ» حاملان قرآنند، کسانی که معرفت قرآنی و دانش قرآنی در اختیار آنهاست «وَ اَصحابُ اللَّیلِ» و شب‌زنده‌داران. ..آن‌کسانی‌که در راه خدا مشغول به شب‌زنده‌داری می‌شوند؛ صاحبان شب و آنهایی که شب را به عبادت الهی و راز و نیاز می‌گذرانند، اَشراف امت اسلامی هستند. (60/1/28)

«شَرَفُ المُؤمِنِ صَلاتُهُ بِاللَّیلِ وَ عِزُّهُ کَفُّ الاَذَی عَنِ النّاسِ»[2] [امام صادق] می‌فرماید: شرافت مؤمن به انجام نافلۀ شب و عزت او در عدم ایذای[3] دیگران است. (81/7/1)

با دعا و نوافل، تا اوج..

ما در هر شبانه‌روزی هفده رکعت نماز برایمان واجب شده، سی‌وچهار رکعت هم مستحب است، نوافل مرتب است؛ هر نمازی چند رکعت نافله دارد، نوافل شب هم هست، نیمۀ شب. ترتیبش هم این‌طوری است؛ دو رکعت نافلۀ صبح است، هشت رکعت نافلۀ ظهر است، هشت رکعت نافلۀ عصر است، چهار رکعت نافلۀ مغرب است، یک دورکعتی نشسته هم که به‌جای یک رکعت حساب می‌شود این‌هم نافلۀ نماز عشا است، شد چقدر؟ بیست‌وسه رکعت. یازده رکعت هم نافلۀ شب است، این شد سی‌وچهار رکعت، که این سی‌وچهار رکعت با آن هفده رکعتی که نمازهای یومیۀ ماست، می‌شود مجموعاً پنجاه‌ویک رکعت که در روایات دارد دربارۀ مؤمن، از جمله: «اَصحابُ الاِحدَی وَ خَمسینَ»[4] صاحبان و یاران پنجاه‌ویک، آن، همین پنجاه‌ویک است، پنجاه‌ویک رکعت نماز در شبانه‌روز.

اگر موفق بشویم این پنجاه‌ویک رکعت را بخوانیم، این خیلی فوز[5] و فضل زیادی است. خدای متعال واقعاً لطف کرده به ما اگر این توفیق را ما پیدا کنیم که پنجاه‌ویک رکعت را بخوانیم. (62/4/19)

[در حدیثی،] ششمین وصیت از وصایای نبیّ مکرّم به امیرالمؤمنین علیهماالسلام این است که ..حتماً نوافل را بخوان،[6] نوافل حفاظ‌های فرایض هستند، آنچه برای انسان در فریضه لازم است ـ که همان حضور قلب و توجه به خدای متعال و تقرب الی‌الله است ـ اگر کمبودی در آنها پیدا شد، نوافل آن را جبران می‌کنند. (91/12/15)

حالا اگر همۀ نوافل را هم نمی‌توانید، بعضی از نوافل را درک کنید. البته افضل این نوافل، نوافل نیمۀ شب است؛ که نوافل شب، «صلاة اللّیل» نمازهای شب به او گفته می‌شود، که در آیات شریفۀ قرآن هم چند جا اشارۀ به این نمازهای شب شده و روایات زیادی هم در فضیلت و در کیفیتش وارد شده. (62/4/19)

آیۀ شریفه می‌فرماید: «تَتَجافَىٰ جُنوبُهُم عَنِ المَضاجِعِ يَدعونَ رَبَّهُم خَوفاً وَ طَمَعاً وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقونَ (16) فَلا تَعلَمُ نَفسٌ ما اُخفِيَ لَهُم مِن قُرَّةِ اَعيُنٍ»[7]، [از بسترها پهلو تهی می‌کنند (و برای نماز شب برمی‌خیزند) در‌حالی‌که پروردگارشان را به بیم و امید می‌خوانند و از آنچه به آنان روزی کرده‌ایم می‌بخشند.] هیچ انسانی حدس نمی‌زند که چه روشنیِ چشمی برای این افرادی است که سحر بلند می‌شوند و عبادت می‌کنند. (95/9/22)

در [ادامۀ] وصیت نبیّ مکرّم به امیرالمؤمنین، حضرت سه مرتبه این جمله را تکرار می‌فرمایند: «وَ عَلَیکَ بِصَلاةِ اللَّیلِ وَ عَلَیکَ بِصَلاةِ اللَّیلِ وَ عَلَیکَ بِصَلاةِ اللَّیلِ»! نافلۀ شب را حتماً به‌جا بیاور! معلوم می‌شود خصوصیاتی در بلندشدن در نیمۀ شب، سحرخیزی، و عبادت‌کردن وجود دارد که در هیچ‌یک از نمازهای بیست‌وچهار ساعتِ دیگر، این خصوصیات وجود ندارد. لذاست که بر آن تأکید شده است. (92/1/18)

البته این نوافل اگر با ذکر و یاد خوانده بشوند، آدم اگر با توجه این نماز را بخواند، واقعاً آدم خوبی خواهد شد. ظرفیت من و شما را سنجیده‌اند و دیده‌اند این موجود با این عواطف، با این تمایلات، با این اندازه احساس خشم و احساس محبت که در او هست و با این خصلت‌های بد و خوبی که در وجودش وجود دارد، این موجود با این مایه‌ها، اگر این مقدار نماز بخواند و ذکر خدا را در دل و در زبان تکرار بکند، موجود صاف و بی‌غل‌وغشی خواهد شد، همین پنجاه‌ویک رکعت شما را خواهد برد به فلک، به اوج تکامل. (62/4/19)

اشارۀ قرآن

بر پیامبر، بعضی از نوافل واجب بوده است. همان‌طورکه در روایات ما هست که مثلاً نماز نافلۀ شب بر پیامبر لازم بوده است. یا در سورۀ مزّمّل می‌فرماید: «قُمِ اللَّیلَ اِلّا قَلیلاً (2) نِصفَهُ اَوِ انقُص مِنهُ قَلیلاً (3) اَو زِد عَلَیهِ وَ رَتِّلِ القُرآنَ تَرتیلاً (4) اِنّا سَنُلقی عَلَیکَ قَولاً ثَقیلاً» (76/10/21) و بعد از آنکه او را به برخاستن در شب و تضرع در نیمۀ شب امر می‌کند، می‌فرماید: «اِنّا سَنُلقی عَلَیکَ قَولاً ثَقیلاً»[8] (70/12/12) حضرت حق به پیغمبر و عزیز و حبیب خودش که برترین انسان‌ها در طول تاریخ، از اولین و آخرین بود، خطاب فرمود که نماز شب را بخوان، نیمه‌شب برخیز، ارتباط و اتصال خود را مستحکم کن؛ چون کار سنگینی در پیش داری. «اِنّا سَنُلقی عَلَیکَ قَولاً ثَقیلاً» تحمل این بار، سخت است. آنان‌که در وسط این راهِ پر دشمن و شیطان، لرزیدند، لغزیدند، منصرف شدند، به دشمن پیوستند، یا به آفات دیگر مبتلا شدند، اینجای کارشان ـ یعنی معنویت ـ عیب داشته است. (74/9/16)

البته قیام او با قیام امثال ما فرق می‌کند؛ طبعاً آن ثقلی که بر دوش آن بزرگوار بود، با ثقل‌هایی که بر دوش لاغر و ضعیف ما هست، فرق می‌کند؛ به همان نسبت، خود ما هم کوچک و ضعیفیم و همان تمرین برای ما هم لازم است. من در زندگی امام بزرگوارمان رضوان‌الله‌تعالی‌علیه این را یافتم که وقتی بار عظیمی بدون سابقه بر دوش او قرار می‌گرفت، با اتصال و ارتباط معنوی و قلبی، خودش را تقویت می‌کرد. (70/12/12)

بر عاقل است که..

قال «صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم»: … وَ کانَ فیها اَمثالٌ: وَ عَلَی العاقِلِ ما لَم یَکُن مَغلوباً عَلَی عَقلِهِ اَن یَکونَ لَهُ ساعاتٌ: ساعَةٌ یُناجی فیها رَبَّهُ، وَ ساعةٌ یَتَفَکَّرُ فی صُنعِ اللّهِ تَعالَی، وَ ساعَةٌ یُحاسِبُ فِیها نَفسَهُ فیما قَدَّمَ وَ اَخَّرَ، وَ ساعَةٌ یَخلو فِیها بِحاجَتِهِ مِنَ الحَلالِ فِی المَطعَمِ وَ المَشرَبِ.[9]

سؤال از «صُحُف»[10] ابراهیم است که جناب ابوذر از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله سؤال می‌کند، این‌هم فقرۀ[11] دیگر است، می‌فرماید: در آن صحف مثل‌هایی بود از‌این‌قبیل: عاقلی که نفْس او، هوای او، عوامل خارجی گوناگون بر عقل او غلبه نکرده باشند، بتواند آزاد و مستقل بیندیشد، چنین کسی بایستی اوقات شبانه‌روز خود را به چهار بخش تقسیم کند، این تقسیم هم لازم نیست به‌نحو مساوی باشد.

اول: یک فرصتی در شبانه‌روز، برای مناجات با پروردگار بگذارد که بعضی از بزرگان و اهل معنا و سلوک می‌گفتند: بهترین ساعاتتان، خالص‌ترین و باصفاترین ساعات را که وقت سحر است و هیچ‌چیزی جای آن را نمی‌گیرد، این را برای مناجات پروردگار بگذارید! البته نعمت الهی در حق ما مسلمانان تمام شده است، به اینکه نماز را در پنج نوبت برای ما گذاشتند، اگر الزام به نمازِ مُتِفَرّقاً علی ساعات اللّیل و النّهار[12] نمی‌بود، واقعاً ما در غفلت محض می‌ماندیم، اینکه در پنج نوبت صبح، ظهر، عصر، مغرب و عشا ما را دعوت کنند که برخیز نماز بخوان! با خدا گفتگو کن! این نعمت بزرگی است، باید قدر این نعمت را بدانیم. نمازهای یومیه می‌تواند جزو همین «ساعَةٌ یُناجی فیها رَبَّهُ» باشد، به شرطی که در نماز با خدا حرف بزنیم. خیلی از اوقات، در نماز حواسمان جای دیگر است و الفاظی بر زبانمان جاری می‌شود، طرفِ خطابی نداریم، که این، خیلی مایهٔ تأسف است.

ساعتی هم برای فکر در صُنع[13] الهی بگذارد، چیزهایی که ما به آن عادت کردیم، همین آمدن بهار، که درختان خشک سبز می‌شوند، گل می‌کنند، میوه می‌دهند، اگر اینها را به چشم کسی که تا به حال ندیده است، نگاه کنیم، پر از عجایب صنع الهی می‌بینیم، اینکه انسان می‌خوابد و بیدار می‌شود «وَ مِن آياتِهِ مَنامُكُم بِاللَّيلِ وَ النَّهارِ»[14] و یا قدرت انسان بر تکلم، اینها چیزهای عجیبی است. کودک متولد می‌شود، قدرت نُطق پیدا می‌کند، تفکر در اینها توحید را و توجه به مبدأ و معاد را در دل انسان زنده می‌کند. پس بخشی از شبانه‌روز هم باید صرف در مطالعهٔ صنع الهی بشود. یک ساعت هم، ساعت محاسبهٔ نفس است. روز را، شب را، جوانی را، عمر را، فرصت‌ها و توانایی‌ها را محاسبه کنیم، که چگونه گذراندیم، به‌خصوص کسانی که مسئولیتی دارند، خودمان را محاسبه کنیم، چه‌کار کردیم، چه‌کار می‌کنیم؟

یک بخش از زندگی هم که بخش چهارم است، برای گذران زندگی است، رفت‌وآمد و تلاش برای به‌دست‌آوردن معاش، و بعد تزاوج و تناکح[15]، چیزهایی که مربوط به زندگی است که متأسفانه غالباً این بخش چهارم مُستغرِق[16] بخش‌های دیگر شده است و به آن سه بخش اساسی کمتر توجه می‌شود. (86/1/20)

اگر ما از سحر استفاده نکنیم، در این دنیای شلوغ، وقت دیگری نداریم برای خلوت با خودمان، با دلمان، با خدای خودمان؛ واقعاً وقتی باقی نمی‌ماند. ما گرفتاریم؛ در این بیست‌وچهار ساعت، چند ساعتش که خوابیم، آن ساعت‌هایی هم که بیدار هستیم، گرفتاریم؛ هرکسی یک مشغولیتی دارد یا مشغولیت‌های مختلفی دارد. آن فراغت‌هایی که وجود داشت، امروز وجود ندارد ـ [البته] نقص زمانه نیست، طبیعت زمانه است ـ بالاخره امروز وسایلی هست و زندگی، یک زندگی ماشینی است. امروز پدیده‌هایی وجود دارد که این پدیده‌ها در گذشته وجود نداشته؛ [لذا] گرفتاری زیاد است. نمی‌شود در ایام روز ـ چرا، [البته] اوحدیّ[17] از مردم، در حال حرکت، در حال معامله، در حال کار فنی، در حال کار با رایانه، در همۀ اوقات با خدای متعال مأنوسند و مشغول ذکرند و ذکر دائم دارند: «اَلَّذينَ هُم عَلَى صَلاتِهِم دائِمونَ»[18] بعضی‌ها این‌طور هستند که دائم در نمازند؛ حالا ما که دستمان به دامن آنها نمی‌رسد و از آنها دوریم، ولی کسانی آن‌طور هستند ـ فرصت ما فقط سحر است؛ اگر چنانچه سحر را از دست بدهیم، دیگر واقعاً فرصتی باقی نمی‌ماند. (98/2/10)

یازده رکعت نماز شب بخوانید، یک‌خرده توجه هم بکنید، می‌شود یک ربع ساعت. یک ربع ساعت در زندگی انسان چیست؟! چقدر ما یک‌ربع‌ساعت‌ها و نیم‌ساعت‌ها را هدر می‌دهیم؛ اما همین، برای انسان سنگین می‌آید، وقتی خشوع نیست. وقتی خشوع بود، ذکر بود، توجه بود، حضور قلب بود، می‌بینید از نمازخواندن سیر نمی‌شوید، از مناجات‌کردن سیر نمی‌شوید؛ این‌طوری است. «وَ اِنَّها لَكَبيرَةٌ اِلّا عَلَى الخاشِعينَ»[19] (87/5/29)

اوقات فراغت!

فِی الکافی، عَنِ الصّادِقِ عَلَیهِ‌السَّلام: فِی التَّوراةِ مَکتوبٌ، یَا ابنَ آدَمَ تَفَرَّغ لِعِبادَتی اَملَأ قَلبَکَ غِنًی وَ لا اَکِلکَ اِلَی طَلَبِکَ وَ عَلَیَّ اَن اَسُدَّ فاقَتَکَ وَ اَملَاَ قَلبَکَ خَوفاً مِنّی وَ اِن لا تَفَرَّغ لِعِبادَتی اَملَأ قَلبَکَ شُغُلًا بِالدُّنیا ثُمَّ لا اَسُدَّ فاقَتَکَ وَ اَکِلکَ اِلَی طَلَبِکَ.[20]

یکی از مجموعه‌های کلمات ائمه علیهم‌السلام که خیلی هم پرمغز و پرمعناست، کلماتی است که از تورات یا انجیل نقل می‌کنند که شاید اینها در تورات و انجیل کنونی هم نباشد، لکن نشان‌دهندهٔ احاطهٔ علمی این بزرگواران به کتب آسمانی است. فرمود: در تورات این‌طور مکتوب است: خودت را متفرّغ برای عبادت کن! «تَفَرَّغ لِعِبادَتی» به‌این‌معنا نیست که همهٔ کارهای دیگر را کنار بگذار، بلاشک این نیست؛ چون تعالیم دینی را باهم و در کنار هم باید دید، نمی‌خواهد بگوید کسب نکن! تحصیل علم نکن! به امور خانوادگی و تربیت فرزندان و مسائل زناشویی نپرداز! فقط عبادت کن! بلاشک این نیست، و این را هرگز توصیه نکردند. پس «تَفَرَّغ لِعِبادَتی» یعنی وقت فراغتی هم برای عبادت بگذار! زمانی را از شبانه‌روز خود برای عبادت انتخاب کن! چیز دیگری را در آن زمان با عبادت مخلوط نکن! ما گاهی نماز می‌خوانیم، در حال نماز مشغول محاسبات دنیایی یا علمی هستیم، این درست نیست. نمازت نماز باشد، سحر برای تفرّغ للعبادة است. اینکه این‌قدر به سحرخیزی و عبادت نیمه‌شب تکیه شده است، چون آن‌وقت انسان فارغ است. پس وقتی‌که برای عبادت معیّن می‌کنی وقت فارغی باشد، این کار را بکن تا اینکه من دل تو را از غِنا و بی‌نیازی سرشار کنم. دل وقتی بی‌نیاز شد، جیب خالی، انسان را فقیر و محتاج نمی‌کند. اگر دل فقیر و گدا شد، جیبِ پر هم انسان را غنی نمی‌کند. می‌گوید: دلت را پر می‌کنم، سرشار می‌کنم از غِنا، و تو را موکول به طلبت نمی‌کنم، تا روزیِ تو به‌قدر طلب تو باشد، و هر مقدار تلاش کنی، همان‌قدر روزی به‌دست بیاوری؛ اگر از تلاشت کاسته شد، روزی‌ات کم بشود. اگر تفرّغ در عبادت من داشتی، روزی تو را به‌راحتی می‌رسانم. «وَ عَلَیَّ اَن اَسُدَّ فاقَتَک» بر عهدهٔ من است که فاقت تو، فقر و نیاز تو را برطرف کنم، و دل تو را از خوف و خشیت خود سرشار کنم. این بزرگ‌ترین امتیاز است که قلب انسان سرشار از خشیت عظمت الهی باشد. چنانچه فراغ برای عبادت به‌دست نیاوری، نتیجه‌اش این می‌شود: دل تو را از اشتغال به دنیا پر می‌کنم! وقتی انسان عبادتش را هم به تفکر دربارهٔ مسائل مادی و دنیوی و شخصی و هوس‌ها و آلودگی‌ها آلوده کرد، نتیجه‌اش این است که دل انسان بیشتر طالب دنیا و مشغول به دنیا می‌شود. خاصیت و طبیعت کار ما این است که هرچه در جهت خیر و صلاح حرکت کنیم، آمادگی ما برای حرکت در این راه بیشتر خواهد شد، عکسش هم همین‌طور است. (87/1/26)

تأثیر دعا در نوافل

«لا یَزالُ العَبدُ یَتَقَرَّبُ اِلَیَّ بِالنَّوافِلِ»[21] منصوب به حدیث قدسی است، نقل شده است از جبرائیل امین از ذات مقدس پروردگار، که بنا بر این حدیث، خدای متعال فرموده است که بندۀ من پیوسته به‌وسیلۀ نوافل به من تقرب می‌جوید تا اینکه همۀ نیروهایی که در وجود او هست، مستقیماً از من دستور و الهام می‌گیرند. «کُنتُ سَمعَهُ الَّذی یَسمَعُ بِهِ» من گوش او خواهم بود که با او می‌شنود، «وَ بَصَرَهُ الَّذی یُبصِرُ بِهِ» من چشم او خواهم بود که با او می‌بیند، یعنی نیروها و قدرت‌های طبیعی و انسانی او، در جهت خدایی و تحت اختیار پروردگار، و بدون اینکه یک‌ذره هواوهوس در او دخالت داشته باشد، کار می‌کنند، اصلاً بشر هم برای همین است؛ که هواوهوس را اطاعت نکند و در راه خدا حرکت کند، آنگاه تلاش انسانی تلاش موفقی خواهد بود، این اوج زندگی الهی یک انسان است. این نوافل [است‌]، نوافل را اگر بخوانید این خیرات و مبرات را برایتان دارد.

البته بنده یک حرف را خیلی تکرار می‌کنم و آن این است که ملاک و مناط[22] تأثیر این نمازهای نافله چیست؟ خم و راست شدن؟ لب‌ها تکان‌خوردن؟ یا یک چیز دیگر؟ ملاک و مناط اصلی عبارت است از ذکر، یاد. البته نمی‌شود بگوییم ما در رختخواب می‌خوابیم، همین‌طوری خدا را یاد می‌کنیم عوض نماز، نصفه‌شب بلند نمی‌شویم خودمان را خسته کنیم. فرقش چیست؟ یاد، یاد است، ما در رختخواب هم خدا را یاد می‌کنیم؛ نه آقا، آن یاد نیست، آن شیطان است. باید با تلاش بدنیِ مشخصی که خدای متعال معیّن کرده و با الفاظ و کلمات مشخصی که تعیین شده، یاد خدا را در دل خود مرور بدهید، این می‌شود یاد واقعی، این می‌شود ذکرالله که کسانی که ذکرالله را داشته باشند، هیچ‌وقت شیطان به آنها دست پیدا نخواهد کرد. شیطان می‌آید طرف آنها، نه‌اینکه نیاید، شیطان از هیچ‌کس مأیوس نیست، این را بدانید، منتها افرادی که این‌طوری باشند، به‌یاد می‌افتند، ذکر پیدا می‌کنند، خودشان را از آفت شیطان نجات می‌دهند. خب، در غیر نماز هم نافله هست، نافله اصلاً یعنی کارهای زیادتر از اندازه‌ای که معیّن شده، اگر به شما گفتند شما اینجا شش ساعت کار کنید مثلاً، شما هشت ساعت کار کردید، آن دو ساعتش چیست؟ نافله است. اگر به شما گفتند امروز این پرونده‌ها را ببینید، آن‌وقت شما اینها را دیدید، یک مقدار هم از آنهایی که برای فرداست دیدید، آن می‌شود نافله، آن زیادی از اندازۀ لازم، نافله است. اگر بخشی را برای بررسی و بازرسی شما معیّن کردند، گفتند اینها را شما بازرسی کنید، کردید، و بیشترش را هم بازرسی کردید، آن بیشترش نافله است، نافله یعنی زیادی، زیادتر از اندازه‌ای که برای ما مقرر شده، این نافله است.

خب، حالا «اَللَّهُمَّ وَفِّر حَظّی فیهِ مِنَ النَّوافِلِ»[23] خدایا حظّ و بهرۀ من از نوافل را در این روز وافر کن، زیاد کن. این درس است برای ما، امروز فقط ملاک نیست، این باید همۀ عمر برای ما یک درس باشد و من این را بارها گفته‌ام. دعا یکی از خواصش این است که به انسان انگیزه می‌دهد، راه را نشان می‌دهد. ..امام سجاد علیه‌الصلاةوالسلام در آن زندگی غفلت‌آمیز مردم مدینه ـ که داستان غفلت مردم مدینه در آن روز، غوغایی است. وقتی انسان تاریخ را نگاه می‌کند [می‌بیند] چقدر مردم در همۀ بلاد اسلامی از جمله در مدینه غافل بودند؛ که وقتی در مدینةالرسول مردم این‌قدر غافل باشند، بقیۀ جاها حکمش مشخص است. غافل‌بودن که حد و حصری ندارد ـ در یک‌چنین وضعی امام سجاد در صحیفۀ سجادیه، مردم را متذکر کرده، یعنی هدف‌ها، جهت‌ها، راه‌ها، انگیزه‌ها را برای مردم مشخص کرده و به مردم فهمانده که باید دنبال چه چیزهایی باشند. اگر این دعاها نبود، انگیزه‌های اسلامی گم می‌شد، این یکی از فلسفه‌های دعاست، این یادتان باشد. (62/4/19)

دعای امام سجاد بعد از نماز شب

شما ملاحظه فرمایید که امام سجاد علیه‌الصلاةوالسلام آن مرکز نورانیت، آن معدن معنویت و کمال، زَینِ[24] همۀ عابدین عالم، در دعاهای صحیفۀ سجادیه، با خود چگونه مواجه می‌شود و خود را چطور درمقابل پروردگار عالم قرار می‌دهد و استغاثه می‌کند! در نیمۀ شب و بعد از نماز شب؛ آن‌هم نه نماز شب آدم معمولی و عادی، بلکه نماز شب سید ساجدین، آن امام هُمام به پروردگار عالم رو می‌کند و می‌گوید: «وَ هذا مَقامُ مَنِ استَحیا لِنَفسِهِ مِنکَ، وَ سَخِطَ عَلَیها، وَ رَضِیَ عَنکَ»[25] یعنی پروردگارا! من به‌خاطر نفْس خودم، به‌خاطر ضعف‌ها و نقص‌های خودم از تو شرمنده‌ام. بر نفْس خود خشمگینم و از تو راضی‌ام. (75/1/28) توجه کنید که این را امام سجاد علیه‌السلام می‌گوید. بنده عقیده ندارم که ائمه علیهم‌السلام، آنچه را که در دعا و در نیمۀ شب و در حال تضرع و گریه می‌گفته‌اند، فقط برای این بوده است که ما از آنها یاد بگیریم؛ بلکه ایشان قصد انشا[26] می‌کردند و حقیقت را می‌گفتند. منتها مسئلۀ هوای نفس، در مراتب نفوس بشری مختلف است. آنچه را که آن بزرگوار هوای نفس می‌داند، ممکن است در زندگی ما، عبادت یا انجام عمل مستحب هم باشد. آن، در زندگی و در ترکیب وجودیِ امام سجاد، هوای نفس است؛ چون اوج ایشان زیاد است، لطافت روح و صفای معنوی و روحانی‌اش بالاست. (73/6/29)

[در ادامۀ دعا] «فَتَلَقّاکَ بِنَفسٍ خاشِعَةٍ، وَ رَقَبَةٍ خاضِعَةٍ»[27] بازنگری در خود، این است که انسان، آسمان کمال را مرحله پس از مرحله طی می‌کند و کامل می‌شود. اگر انسان‌های والا پدید می‌آیند و اگر معنویات و زیبایی‌ها خود را ظاهر می‌کنند و نشان می‌دهند، همه بر اثر بازنگری در خود و دیدن نقایص و عیب‌های خود است. برخلاف انسانی که چشم را بر روی همۀ این ضعف‌ها ببندد؛ خود را فارغ بداند؛ مغرور به خود و مغرور به خدا شود؛ مغرور به اندک شعلۀ نورانیتی شود که در وجود او و بالاخره در وجود هر انسانی هست و خود را نشان داده است و نهایتاً به همین قانع شود. بعضی افراد هستند که به کمترین خیری از خیرات در وجود خودشان قانعند. فردی که چنین است، دیگر [مراتب] کمال را نمی‌تواند طی کند. (75/1/28)

آثار نماز شب

وَ بِهذَا الاِسنادِ، قالَ: قالَ الصّادِقُ عَلَیهِ‌السَّلامُ فی قَولِهِ تَعالَی: «اِنَّ الحَسَناتِ يُذهِبنَ السَّيِّئاتِ». قالَ: صَلاةُ اللَّیلِ تَذهَبُ بِذُنوبِ النَّهارِ.[28]

وَ بِهذَا الاِسناد، اِسناد [این حدیث] همان اِسناد روایت قبلی است که راوی نقل می‌کند از حضرت هادی علیه‌السلام و ایشان از حضرت جواد علیه‌السلام ایشان از حضرت علی‌بن‌موسی علیهماالسلام ایشان از پدرشان موسی‌بن‌جعفر، ایشان از امام صادق علیه‌الصلاةوالسلام؛ سند از حضرت هادی تا حضرت صادق سلام‌الله‌علیهم این‌طوری است.

قالَ: قالَ الصّادِقُ عَلَیهِ‌السَّلامُ فی قَولِهِ تَعالَی: «اِنَّ الحَسَناتِ يُذهِبنَ السَّيِّئاتِ»[29]، خب، این دیگر آیۀ قرآن است و‌ جای تردیدی نیست؛ پس اجمالاً معلوم می‌شود که حسناتی هست که سیئات را از بین می‌برد؛ نه‌اینکه همۀ حسنات این خصوصیت را دارند که همۀ سیئات را از بین ببرند! ظاهر کلام این است که طبیعتِ حسنات، طبیعتِ سیئات را از بین می‌برد؛ که این، تطبیق می‌کند با‌اینکه بعضی از حسنات، بعضی از سیئات را از بین می‌برند. خب، حالا کدام حسنات؟ اینجا حضرت تبصیر[30] کردند: «قالَ: صَلاةُ اللَّیلِ تَذهَبُ بِذُنوبِ النَّهارِ»، وقتی شما نماز شب می‌خوانید، گناهانی را که در روز انجام داده‌اید، آنها را از بین می‌برد. چه چیزی از این بهتر؟ اینکه اهل معنا و اهل معرفت و اهل سلوک، نماز شب را گنجینه و ذخیرۀ تمام‌نشدنی‌ای می‌دانند، به‌خاطر این است. این جنبۀ اُخرویِ نماز شب است که گناهان را از بین می‌برد. البته گناهان آ‌ثار دنیوی هم دارند، آثار اخروی هم دارند؛ وقتی گناهان را از بین می‌برد، یعنی آثار سوءِ دنیویِ گناهان را هم از بین می‌برد. ولی خب، ناظر به جنبۀ گناه است؛ یعنی جنبۀ امر اخروی، امر مربوط به آخرت. لکن در مورد مسائل دنیا هم همین‌طور است؛‌ در روایاتی دارد که موجب گشایش رزق می‌شود ـ که این امر دنیوی است ـ و فواید فراوان دیگری.

..ما در روز، دائم مشغولیم دیگر؛ یعنی در واقع و به یک معنا مشغول به کارهای دنیا، حالا بستگی به نیّت‌های ما دارد. اشتغالات ما، نوع اشتغالات دنیایی است، ولو کسی نیّتش خالص باشد، قصد خدا هم بکند ـ اگر خدا یک‌چنین قصدی به ما بدهد ـ لکن مخاطِبات ما، مخاطِباتِ دنیایی است؛‌ با مردم مواجهیم،‌ با دنیا مواجهیم، با حوادث مواجهیم، فرصتی برای خالی‌گذاشتن وقت و خلوت‌کردن با خدا در روز واقعاً دست نمی‌دهد، امکان ندارد؛ مگر آن‌کسانی‌که اهل نماز دائمند ـ خوشا آنان‌که دائم در نمازند ـ‌ که در همۀ حالات با خدا هستند. لکن به‌طور معمول ما و امثال بنده در روز مشغولیم دیگر، ما وقتی نداریم که با خدا خلوت کنیم؛ سحر وقت خلوت با خداست. این وقت را، این فرصت را غنیمت باید بشماریم؛ به‌خصوص شما که جوان هستید، به‌خصوص جوان‌ها؛ البته همه، لکن جوان‌ها بیشتر شایستگی دارند، چون تأثرشان[31] بیشتر است، بهتر است؛ همچنان‌که اگر ورزش بکنیم، شما که جوان هستید از ورزش سود بیشتری می‌برید تا ما که در سنین بالا هستیم؛ این‌طوری است دیگر. اگر یک پیر همان ورزشی را بکند ـ و بتواند بکند ـ که یک جوان می‌کند،‌ سودی که آن جوان می‌بَرد، خیلی بیشتر از سودی است که آن پیر می‌بَرد. اگر غذای مقوی‌ای شما بخورید یا یک پیرمرد مثل بنده توفیق پیدا کند بخورد، آن سودی که شما از این غذای مقوی می‌برید، به‌مراتب بیشتر است از آن [سودی] که یک پیرمرد [می‌برد]. معنویات هم همین‌طور است، تغذیۀ معنوی هم همین‌طور است: تلاوت قرآن، ذکر الهی، توجه به خدا، استغاثه، استغفار، نماز و نماز شب. (97/11/2)

نقل شده از مرحوم آقای طباطبایی رضوان‌الله‌علیه ـ صاحب المیزان که ایشان جزو شاگردهای نزدیک و مخصوصِ مرحوم آقای حاج میرزا علی‌آقای قاضیِ معروف،‌ [آن] عارف بزرگوار بودند و سال‌ها پیشِ ایشان تلمّذ کردند؛ از ایشان نقل شده، بنده خودم نشنیدم از ایشان، یک فرد ثقه‌ای[32] نقل کرد از مرحوم آقای طباطبایی ـ که آن اوایل جوانی، وقتی وارد نجف شدیم، خب آقای قاضی را که نمی‌شناختند،‌ دورادور یک قوم و خویشی‌ای داشتند، می‌دانستند که شخصی هست با این نام، از نزدیک با ایشان آشنا نبودند؛ می‌گفتند یک روز در یک راهی که می‌رفتم، آقای قاضی من را دید، صدا کرد و گفت: «پسرم! اگر دنیا می‌خواهی،‌ نماز شب بخوان؛ اگر آخرت می‌خواهی، نماز شب بخوان».‌ این حرف مرحوم آقای قاضی است به آقای طباطبایی که خب‌ الحمدلله خدای متعال خیر دنیا و آخرت را به این بزرگوار عنایت می‌کند. نماز شب را فراموش نکنید، از دست ندهید. (97/11/2)

جسم و روح

خواب صبح بهتر است، یا ورزش‌کردن؟ معلوم است که خواب صبح برای انسان شیرین‌تر است؛ شکی نیست، اما عقلای عالم، خواب صبح را ترجیح می‌دهند یا ورزش صبحگاهی را؟ به من و خودتان نگاه نکنید. عقلای عالم خواب صبح را بااینکه شیرین‌تر است، ترجیح نمی‌دهند. البته نقداً خواب صبح، مطلوب‌تر است، به‌خصوص در زمستان، اگر انسان بخواهد از رختخواب گرم بیرون بیاید؛ یا در شب‌های کوتاه تابستان که دیر هم خوابیده باشد و بخواهد صبح بلند شود و ورزش و تحرکی کند. ورزش در این مواقع سخت است؛ اما لازم است. عین همین قضیه در ورزش روح است. خواب سحر بهتر است یا نماز شب؟ معلوم است که خواب سحر شیرین‌تر است از نماز شب. (84/6/23) [اما] «ما ضَعُفَ بَدَنٌ عَمّا قَوِیَت عَلَیهِ النِّیَّةُ»[33]، [امام صادق] می‌فرماید: هر آن هدفی و هر آن کاری که نیّت شما، عزم شما بر آن، راسخ و قوی باشد، بدن شما نسبت به آن ضعیف نخواهد بود. انسان نسبت به بعضی از امور، عزم راسخ پیدا نمی‌کند. مثلاً انسانِ عاقل تصمیم بر پرواز نمی‌گیرد؛ چون امرِ محالی است. لکن نسبت به امور ممکنۀ عالم، اگرچه دشوار است، نیّت شما متمرکز می‌شود. می‌فرماید: در این موارد، اگر نیّت شما قوی بود، یعنی عزمِ راسخ داشتید، بدن شما در راه نخواهد ماند، طاقت خواهد آورد.

..عزم راسخِ انسان، بدن را به‌کار می‌گیرد، نیروهای خفتۀ در بدن را بیدار می‌کند، به او نیرو می‌بخشد. لذا کسانی که در حال معمولی، راه‌رفتنِ معمولی هم برایشان آسان نیست، وقتی خطر مرگی وجود دارد، می‌بینید مثل جوان‌ها می‌دوند! بدن همراهی می‌کند، چون این عزم، راسخ و قوی است. این درس است. در موارد فراوانی که ما می‌بینیم نمی‌توانیم، جسمِ ما کاراییِ لازم را ندارد، بگردیم منشأش را در نیّت خودمان، در عزم خودمان پیدا کنیم، عزم و اراده‌مان را قوی کنیم. (94/10/13)

صبر و اراده

صبر در هرجا یک معناست. صبر در حال نماز به‌معنای این است که انسان حضور قلبش را حفظ کند. صبر شما که می‌خواهید نیمه‌شب بلند بشوید نماز بخوانید، نافلۀ شب بخوانید ..به چه معناست؟ صبر شما به‌معنای برخاستن است، این حفاظ و حصار شیطان را شکستن است، این نماز را خواندن است، با خدا تضرع و زاری کردن است. می‌بینید، صبر یعنی برخاستن.

ببینید چقدر فرق دارد با آن صبری که در ذهن ما غالباً بوده، قبل از اینکه به روایات مراجعه بکنیم، (52/10/30) اینی‌که در روایات دارد که صبر بر طاعت، معنایش همین است. فرض کنید که آدم سحر از خواب می‌خواهد بلند شود، خیلی هم سخت است، شب کوتاه تابستان یا هوای سرد زمستان، یکی از این دوتاست بالاخره. اگر شب کوتاه تابستان است، که آدم چشمش باز نمی‌شود، جوان هم هست آدم و خواب‌آلود، و هفت هشت ساعت هم می‌خواهد بخوابد. حالا هم چهار ساعت، پنج ساعت خوابیده، اصلاً چشم انسان باز نمی‌شود. خب، اینجا هوای انسان چه می‌گوید؟ می‌گوید یک چُرت دیگر می‌خوابیم، بعد بلند می‌شویم. یک چُرت خوابیدی رفت تا دم آفتاب، نزدیک [طلوع] آفتاب. هفت هشت ده دقیقه، یک ربع به آفتاب بلند می‌شود، دستپاچه وضو می‌گیرد. اینجا تمرین اراده به این است که همان‌جا، وقتی‌که دیدی که خیلی برایت سخت است، بگویی که بله، بنده برایم سخت است، اما اراده می‌کنم بلند بشوم؛ بلند بشوید. فردا شب بلندشدن برایتان آسان‌تر است، امتحان کنید. شب سوم بلندشدن برایتان آسان‌تر است. بعد یواش‌یواش برایتان مثل عادت می‌شود اصلاً، بلندشدن برایتان خیلی آسان می‌شود. پیش از اذان صبح، نیم ساعت، بیست دقیقه، یک ربع، یک ساعت، هرچه که دلتان می‌خواهد، همان‌قدر پیش از اذان صبح بلند می‌شوید، وضو می‌گیرید، چند رکعت نمازی می‌خوانید، آماده می‌شوید برای اذان صبح. اذان صبح را که گفتند، نمازتان را می‌خوانید، مشغول کارتان می‌شوید. مثال اراده این است.

البته روان‌شناس‌ها برای تقویت اراده یک تمرین‌هایی دارند، راه‌هایی دارند، آنها هست. می‌گویند که به زبان بیاورید، کاری که برایتان سخت است انجام بدهید، به زبان بیاورید که می‌خواهم این کار را بکنم. شب که می‌خواهید بخوابید مثلاً، بگویید من اراده می‌کنم که ساعت مثلاً چهارونیم بلند شوم، به زبان بیاورید. تصمیم بگیرید، بلند می‌شوید. ارادۀ انسان یواش‌یواش قوی می‌شود؛ البته از خدا هم بخواهید.

در دعای کمیل دارد که «قَوِّ عَلَی خِدمَتِکَ جَوارِحی، وَاشدُد عَلَی العَزیمَةِ جَوانِحی» یعنی خدایا برای خدمت در راه خودت جوارح من یعنی نیروهای ظاهری من، دست من، پای من، اعضای من را قوی کن. درست! اما کافی نیست که؛ خیلی‌ها هستند به آن قوّت و قدرت، به‌قدر یک بچه هم اراده ندارند. لذا دنبالش می‌گوید «وَ اشدُد عَلَی العَزیمَةِ جَوانِحی» و محکم کن برای اراده‌کردن و عزم‌کردن، دل مرا، که بتوانم اراده کنم. از خدا هم باید خواست. ان‌شاءالله درست می‌شود. (60/11/9)

مراقبت

آدم یک گُل است، یک گیاه است، اگر به او نرسیدی، خراب می‌شود. آن «من» که در شما هست، آن منِ انسانی، منِ عبدالله، او مثل همان گیاه است در گلدان. به او برسید، اگر به او نرسیدید، از او مراقبت نکردید، به‌وقت به او آب ندادید، این خواهد خشکید. یک روز نبادا نگاه کنی به این گیاه، ببینی به‌به! عجب گیاه خوبی است، بگویی خب دیگر تمام شد، بگذاری آنجا و در را هم ببندی و بیایی بیرون، خشک می‌شود. این قشنگی و زیبایی به‌خاطر این بود که شما آب به آن داده بودید، اثر آن آب که رفت، آن زیبایی هم از بین خواهد رفت، مگر باز به آن آب بدهید.

یک شب که نماز شب خواندید، یک شب که دعا خواندید، یک شب که یک توجهی کردید و دو قطره اشکی از خوف خدا ریختید، نبادا خوشحال بشوید که خب دیگر الحمدلله ما خوب شدیم و دیگر از آن بدی و آب‌وگِل آمدیم بیرون، رفتیم در جملۀ خوب‌ها، جملۀ صالحین، دیگر تمام شد، مسئلۀ ما حل شد. دیگر از خودمان غافل بشویم، نه آقا! آنی‌که دیدی آن شب آن‌قدر با حال بودی، آن روز آن‌قدر خوب و صالح بودی، این به‌خاطر این بود که یک حرکتی، تلاشی کرده بودی که تو را به این صلاح رسانده بود، یک همتی کرده بودی، یک اراده‌ای کرده بودی. اگر این همت، این اراده، این تلاش از شما گرفته شد، آن صلاح، آن زیبایی، آن‌هم گرفته خواهد شد. این را بدانید. (62/2/26)

خوابْ‌ماندن سازنده

«وَ اِنَّ مِن عِبادی لَمَن یَجتَهِدُ فی عِبادَتی وَ قیامِ اللَّیلِ لی»[34] بعضی، شب‌ها بلند می‌شوند، به عبادت و شب‌زنده‌داری، می‌فرماید: «فَاُلقی عَلَیهِ النُّعاسَ»، گاهی، نه همیشه، خواب را بر او غالب می‌کنم تا او خواب بماند، بیدار نشود. «نَظَراً مِنّی لَهُ» به‌خاطر ملاحظۀ او، خواب را بر او مسلط می‌کنم. «فَیَرقُدُ حَتَّی یُصبِحَ وَ یَقومَ حینَ یَقومُ وَ هُوَ ماقِتٌ لِنَفسِهِ» وقت سحر را که همیشه بیدار می‌شد و تهجّد و عبادت می‌کرد، خواب می‌ماند، صبح بیدار می‌شود، می‌بیند که اذان صبح را گفته‌اند و نماز شب و تهجّد از او فوت شد، وقتی این را احساس کرد، خود را ملامت می‌کند، از خودش بدش می‌آید که: چقدر بد شد که من امشب خواب ماندم. این خواب‌ماندن به نفعش است. «وَ لَو خَلَّیتُ بَینَهُ وَ بَینَ ما یُریدُ لَدَخَلَهُ العُجبُ بِعَمَلِهِ»، اگر بعضی از شب‌ها خواب را بر او مسلط نمی‌کردم، او را عُجب می‌گرفت! می‌گفت: من سال‌هاست یک شب هم خوابم نبرده! همیشه بیدار شدم. عُجب بر او غلبه پیدا می‌کرد، همۀ عملِ او را، همۀ زحمتِ او را باطل می‌کرد، نگذاشتم عُجب بر او غالب بشود. «ثُمَّ کانَ هَلاکُهُ فی عُجبِهِ وَ رِضاهُ مِن نَفسِهِ»، هلاکش در این بود که از خودش، راضی می‌شد. «فَیَظُنُّ اَنَّهُ قَد فاقَ العابِدینَ وَ جازَ بِاجتِهادِهِ حَدَّ المُقَصِّرینَ فَیَتَباعَدُ بِذَلِکَ مِنّی، وَ هُوَ یَظُنُّ اَنَّهُ یَتَقَرَّبُ اِلَیّ» خیال می‌کرد دارد به من نزدیک می‌شود، درحالی‌که به‌خاطر این عُجب و از خود راضی‌شدن، از من دور می‌شود! خطرها اینجاهاست. البته این، مربوط به آن کسی است که وقتی از خواب بیدار شد، متأسف و متأثّر بشود که چرا خوابم برد؟! آن‌که از خواب بیدار می‌شود، خوشحال می‌شود که الحمدلله امشب زیاد خوابیدیم، او مشمول این حرف نیست. این فردی که متأسف می‌شود از اینکه خواب مانده، به‌خاطر این تأسف، اجری می‌بَرَد که به‌خاطر بیدارشدن آن اجر را نمی‌بُرد. (97/1/20)

رقابت معنوی

حوزه‌های تشکیلاتی را میدان رقابت معنوی قرار بدهید. حسادت و رقابت همه‌جا بد است جز در امور معنوی. اگر شما دیدید که برادرتان نماز شب می‌خواند، شما هم وادار بشوید به اینکه نماز شب بخوانید، این چیز خیلی خوبی است، این رقابت خوبی است.

رقابت خوب در امور معنوی است یا چیزهایی که به امور معنوی مربوط می‌شود. قرآن چه به ما می‌گوید! می‌گوید: «سابِقوا»[35] مسابقه بگذارید، در کجا؟ در جمع‌آوری پول؟ در جمع‌آوری نام؟ در جمع‌آوری شهرت؟ نه، «اِلَی مَغفِرَةٍ مِن رَبِّکُم وَجَنَّةٍ عَرضُها کَعَرضِ السَّماءِ وَ الاَرضِ» به‌سوی مغفرت و آمرزش پروردگار مسابقه بگذارید. در یک جای دیگر دربارۀ مؤمنین دارد «يُسارِعونَ فِي الخَيراتِ [وَ هُم لَها سابِقونَ]»[36] مسابقه می‌گذارند به‌سوی نیکی‌ها، یکی از خیرات جهاد است. مسابقه بگذارید برای رفتن به جهاد، مسابقه بگذارید برای انفاق و ایثار، مسابقه بگذارید برای فرستادن فرزندانتان به جبهه‌های جنگ، مسابقه بگذارید برای انفاق مالتان، مسابقه بگذارید برای هضم نفْس[37]، و جلوانداختن دیگران. اینها مسابقه‌های معنوی است. اگر برادرتان ده صفحه از این کتاب را یاد گرفته، شما سعی کنید یازده صفحه یاد بگیرید. البته به رخ او هم نکشید. اما هیچ اِشکالی هم ندارد که این بشود میدان مسابقه. شما چند صفحه یاد گرفتی؟ ده صفحه، من یازده صفحه یاد گرفتم. آن‌هم می‌رود دوازده صفحه یاد می‌گیرد. این خوب مسابقه‌ای است، این مسابقۀ مبارکی است. آقا شما چند‌تا مسئله از مسائل رساله را بلد شُدید؟ فلان‌قدر، پنجاه‌تا. من شصت‌تا. برادر! شما در ماه رمضان چند شب نماز شب خواندی؟ می‌گوید من پانزده شب خواندم، [می‌گویی‌] من بیست شب خواندم. اِشکالی هم ندارد. یعنی اگر چنانچه بین دوستان و برادران باشد و برای تشویق یکدیگر باشد، اِشکالی هم ندارد بگوییم، به زبان بیاوریم. برادر! زیارت عاشورا خواندی در دهۀ محرم؟ زیارت جامعه خواندی در سفر زیارت؟ (61/9/4)

یک توصیۀ خاص

بنده در مشهد، مرجع رفت‌وآمدِ افراد، به‌خصوص جوان‌ها بودم. گاهی نصفه‌شب ساعت یازده دوازده، جوانی کاری داشت، مسئله‌ای داشت، به بنده مراجعه می‌کرد، من درِ خانه‌ام را به روی او باز می‌کردم. خودم می‌رفتم در را باز می‌کردم؛ ما وقت نداشتیم، خواب و استراحت معنی نداشت برای ما. همۀ روحانیون همین‌طور بودند. معمولاً عادت روحانیون این بوده که با مردم باشند. در مسجدشان نمازشان را بخوانند، بنشینند به مسئلۀ مردم جواب بدهند، با مردم باشند. حفاظ و حجاب میان روحانی و مردم مضر است. تجمل و اشرافی‌گریِ روحانیون برایشان مضر است. آلوده‌شدن به برخی از پیرایه‌ها و ظواهری که در زندگی معمولیِ مردم عادی است، برای روحانیون مضر است. طلبه و روحانی بایستی ساده باشد، و مظهر سادگی روحانیت هم، سادگی طلبگی است؛ یعنی اوج این سادگی در دوران طلبگی است. هرچه ممکن است طلبه‌ها سعی کنند بی‌پیرایه‌تر و ساده‌تر باشند. و توجه و ذکر! شنیده بودیم که این مدرسۀ فیضیه در گذشته، قبل از اذان صبح که می‌آمدند، چراغ‌های زیادی روشن بود، طلبه‌ها نماز شب می‌خواندند. تهجّد و تَنَفُّل[38] برای طلبه‌ها و روحانیون یک امر عادی بود. امروز ما بیشتر به این مسئله بایستی بپردازیم و به آن مقیّد باشیم. امروز جوان‌های ما، آن‌کسانی‌که داعیه‌ای هم ندارند، عالِم دین هم نیستند، مقیّد به نوافل، مقیّد به ذکر و مستحبات هستند، ما بیشتر از آنها محتاج آن هستیم. یک نماز باحال و باتوجه، تقیّد به نوافل، تلاوت قرآنِ با تدبر، پرهیز از گناه، اینها عواملی هستند که روحانیت را رونق و جلا می‌دهند. آن علم و آن سیاست، با این تقوا کامل می‌شود، بدون این تقوا اَبتر و ناقص است. این سه‌تا عنوان حوزه است. حوزه باید این سه‌تا تابلو را همواره بالای سر خودش بزند و دائم بایستی به آن جهت حرکت کند. فقاهت بدون سیاست و فقاهت و سیاست بدون تقوا و فقاهت منهای آن نیازها، نمی‌تواند نیاز حوزه را برآورده کند. (66/9/11)

یک توصیۀ خاص

برادرِ سپاهی باید نماز را اول وقت بخواند، حتی‌المقدور نوافل را بخواند، مؤکدترین نوافل، نافلۀ شب است، نافلۀ شب را بخواند، بعد از نماز تعقیبات بخواند، دعا کند، از خدا درخواست کند، چیز بخواهد، به خدا توجه پیدا کند. این می‌شود آنی‌که مصداق آیۀ کریمۀ قرآن خواهد بود که «اِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الَّذينَ يُقاتِلونَ في سَبيلِهِ صَفّاً كَاَنَّهُم بُنيانٌ مَرصوصٌ»[39]. (۶۷/۶/۲۴)

خوشا هنگامی‌که کسی شب وارد دانشگاه امام حسین علیه‌السلام شود[40] و بچه‌ها را در گوشه و کنار مشغول خواندن نماز شب ببیند. جوانان که بیدارشدن برایشان سخت است، صبح قضای نماز شبشان را به‌جا آورند. (74/8/17)

در جوانی..

«لا يُكَلِّفُ اللّهُ نَفساً اِلّا ما آتاها»[41] خدا بیش از آنچه که به کسی داده از او تکلیف نمی‌خواهد، از او توقع ندارد. بنابراین جوان‌ها بیشتر از پیرها تکلیف دارند، جوان چون توانایی جسمی دارد، چون نشاط دارد، چون قدرت عمل دارد؛ حتی عبادت هم در جوانی بهتر از پیری است. انسان یک مدت تصور می‌کند که هنوز دیر نشده که، وقت نمازخواندن و وقت قرآن‌ خواندن و وقت نافله خواندن و وقت نماز شب خواندن و اینها هست. حالا جوانیم، بعد که یک‌خرده پا به سن گذاشتیم، یک‌خرده کارهایمان هم کمتر می‌شود، ان‌شاءالله هم نماز شب می‌خوانیم، هم نافله می‌خوانیم، هم قرآن می‌خوانیم، هم مثلاً عبادت می‌کنیم. این اشتباه است؛ برای خاطر اینکه سن انسان هرچه بیشتر می‌شود، علاوه‌براینکه مشاغل انسان بیشتر می‌شود، غالباً انسان مشغله‌اش زیاد می‌شود، علاوۀ بر این، توانایی‌های انسان کم می‌شود. آن جوانی که توانایی جسمی دارد، بهتر می‌تواند عبادت کند، نماز بخواند، ذکر بگوید، توجه کند، قرآن بخواند، اصلاً دل او ملایم‌تر و نرم‌تر و روح او آماده‌تر و شادابی او در همۀ کارها بیشتر است. پس جوان تکلیف بیشتری دارد. (62/12/17)

قضای نماز شب

در روایات داریم که اگر جوانی به دلایلی نمی‌تواند شب بیدار شود و نماز شب بخواند، فردا صبح قضایش را به‌جا آورد و یا قبل از خوابیدن، نماز را بخواند. البته برای به‌جاآوردن قضای نماز شب، ثواب بیشتری ذکر کرده‌اند. این‌هم دلیلی دارد. اگر شما قبل از خواب، نماز شب خواندید و بعد خوابیدید، خیالتان راحت است که نماز شب را خوانده‌اید و تا اذان صبح دیگر از خواب بلند نمی‌شوید؛ اما وقتی نماز نخوانده‌اید و نیت دارید فردا قضای آن را به‌جا آورید، این دلهره و دغدغه هست. آن‌وقت ممکن است بیدار شوید و در وقت بخوانید. این نکات حتی در مسائل مستحبی و نافله هم ملاحظه شده است. (74/8/17)

اخلاص در عمل

وای به حال کسانی که روی خودشان از لحاظ علم و عمل، کاری نکنند و همان‌طورکه وارد دنیا شدند، به‌اضافۀ پوسیدگی‌ها و ضایعات و خرابی‌ها و فسادها که در طول زندگی برای انسان پیش می‌آید، از این دنیا بروند. ..انسان در قیامت نگاه کند و ببیند خدای متعال به بعضی از بندگانش ـ همین افرادی که با آنها معاشریم و آنها را در کوچه و محله می‌بینیم؛ به همکار اداری، به دوست دوران تحصیل، یا به یک رفیق بگوبشنو[42] ـ برای برخی کارها و مجاهداتی که در این دنیا داشته‌اند، مقامات عالی می‌دهد؛ آنها را به بهشت می‌برد؛ از عذاب دورشان می‌دارد و از عَقَبات[43] قیامت، نجاتشان می‌دهد، و ما به‌خاطر تنبلی؛ به‌خاطر نرسیدن به خود و به‌خاطر یک‌لحظه غفلت، از همۀ آنها محروم مانده‌ایم! آن‌وقت است که حسرت گریبان انسان را می‌گیرد: «وَ اَنذِرهُم يَومَ الحَسرَةِ اِذ قُضِيَ الاَمرُ»[44] کار هم دیگر از کار گذشته است و حسرت هم فایده‌ای ندارد. این، هلاکت معنوی است. به قول نظامی گنجوی:

«اگر صد سال مانی، ور یکی روز بباید رفت از این کاخ دل‌افروز» ماندنی که نیستیم. چند صباحی، کمی این‌ور، کمی آن‌ور، تمام خواهد شد. هلاکت جسمانی این است و این‌قدر از آن می‌ترسیم. هلاکت معنوی، یعنی برای ابد دچار خِذلان[45] و عذاب الهی شدن. یعنی در زندگی جاودان ابدی، از همۀ نعمت‌ها و لذت‌ها و چشم‌روشنی‌هایی که خداوند برای من و شما معیّن و مقرر کرده محروم‌ماندن.

برادران و خواهران! اگر به خودمان نرسیم، بدبختی است؛ روسیاهی است؛ محرومیت است؛ از چشم خدا افتادن است؛ از مقامات معنوی دورماندن و از نعیم ابدی الهی، تهیدست‌ماندن است. پس باید به خودمان برسیم. ..یکی از ویژگی‌ها که بسیار مهم است تا برای خودسازی به آن توجه کنیم و شاید جنبۀ تقدمی هم داشته باشد، «اخلاص» است. اخلاص عبارت است از کار را خالص انجام‌دادن و اینکه کاری را مغشوش[46] انجام ندهیم. گاهی هست که کسی عبادت نمی‌کند و گاهی عبادت‌ می‌کند اما مغشوش و ناخالص. این‌هم مثل آن است. خالص‌بودن عبادت و خالص‌بودن عمل، این است که برای خدا باشد. ..آن روابطی که بین خود انسان و خداست ـ ذکر، توجه، دعا، نافله، شب‌زنده‌داری، سحرخیزی، احسان و کارهای نیک ـ باید بین خود انسان و خدا بماند. مبادا انسان به‌خاطر اینکه دیگران ببینند، کاری را انجام دهد! کاری که انسان به‌خاطر توجه دیگران به خودش انجام دهد، از نکردن آن کار بدتر است؛ زیرا نکردن کار، یعنی انسان کاری را انجام نمی‌دهد. کاری که انسان برای جلب توجه دیگران نسبت به خودش انجام داده، کأنّه انجام نداده است. بدتر بودنش هم ازاین‌جهت است که عمل شرک‌آلودی انجام داده و این عمل شرک‌آلود، فعل حرام است و دورکننده است.

..من روایتی را در باب اخلاص یادداشت کرده‌ام که برایتان می‌خوانم. از پیغمبر اکرم صلوات‌الله‌وسلامه‌علیه نقل شده است که فرمود: «اِنَّ لِکُلِّ حَقٍّ حَقیقَةً»[47] هر چیزی دارای حقیقتی است، و یک روح، یک معنا، و یک حقیقت دارد. «وَ ما بَلَغَ عَبدٌ حَقیقَةَ الاِخلاصِ» بنده به حقیقت اخلاص و به آن معنای حقیقیِ اخلاص نمی‌رسد، «حَتَّی لا یُحِبَّ اَن یُحمَدَ عَلَی شَی‌ءٍ مِن عَمَلِ اللّهِ» ـ این خیلی سخت است، این مرتبه‌اش از آن مراتب بسیار بالاست ـ مگر اینکه دوست نداشته باشد که مردم او را برای هیچ‌یک از کار‌هایی که برای خدا انجام می‌دهد، ستایش کنند. مثلاً فردی است که کار را برای دیگران انجام نمی‌دهد: برای خاطر خدا نماز می‌خواند، ختم قرآن می‌گیرد، کار خیری انجام می‌دهد، احسان و کمک و صدقه‌ای می‌دهد و مجاهدتی برای خدا می‌کند، اما دوست می‌دارد که مردم بگویند: ایشان چقدر آدم خوبی است. کارش را برای مردم نکرده است، کار را برای خدا انجام داده و تمام شده؛ اما از مدح مردم و از اینکه مردم از او تعریف کنند، خوشش می‌آید. می‌فرماید این، آن مرتبۀ عالی اخلاص نیست. مرتبۀ عالی اخلاص این است که این را هم دوست نداشته باشد. اصلاً کاری به کار مردم نداشته باشد! می‌خواهند بدانند، می‌خواهند ندانند. می‌خواهد خوششان بیاید، می‌خواهد خوششان نیاید. نگاه کند ببیند خدا از او چه خواسته است و دقیقاً آن را انجام دهد.[48] (71/12/4)

یاد سحرهای امام..

امام [خمینی] در همان دوران بیماریِ سال پنجاه‌وهشت، دکتر ایشان برای من نقل می‌کرد که نصفه‌شب بیدار می‌شدند ـ نزدیک وقتی‌که مثلاً همه‌شب نماز شبشان را می‌خواندند ـ در حال بیماری هم نماز شبشان را می‌خواندند. از داخل خانۀ امام ما خبر داریم که نیمۀ شب صدای گریۀ امام از خوف خدا و در عبادت خدا، تا خارج از اتاقش و آنجایی که دیگران خوابیدند، می‌رسد. اینها را ما داریم می‌بینیم، یک‌چنین انسانی را، یک‌چنین موجودی را ما داریم می‌بینیم؛ که این یک تصویری از حاکمیت پیغمبر اسلام است در صدر اسلام، یک نقشی از اوست، نمی‌گویم مثل او، کسی به پیغمبر نمی‌رسد، اما یک نسخۀ مطابق اصلی است از او، ما این را داریم می‌بینیم، ما طعم اسلام را چشیدیم. (65/2/9) [و] نظامی داریم که در رأسش چنین انسانی قرار گرفته که انسان را به یاد حکومت قدّیسین عالَم و عدۀ معدودی از انبیا که به حکومت رسیدند، و به یاد حکومت پیغمبر اکرم و امیرالمؤمنین و امام حسن علیهم‌السلام می‌اندازد. (64/9/11)

بادۀ گلگون..

نقل می‌کنند مرحوم آمیرزا جواد آقای ملکی وقتی بیدار می‌شد و سر حوض آب می‌نشست تا وضو بگیرد، به آب نگاه می‌کرد، دعا می‌خواند، و گریه می‌کرد و تضرع می‌کرد. آب برمی‌داشت روی صورتش می‌ریخت، گریه و تضرع می‌کرد. به آسمان نگاه می‌کرد، دعا می‌خواند، گریه و تضرع می‌کرد، تا وقتی‌که بیاید سر سجاده بایستد و آن نماز شب و آن تهجّد پرفیض و پرحال و پرطراوت را با عشق و شور انجام بدهد. (84/7/17) [و] در قنوت نماز شب می‌خواند:

«زان پیشتر که عالَم فانی شود خراب ما را ز جام بادۀ گلگون خراب کن»[49] (67/8/28)

پاورقی‌ها

  1. ۱.امالی (شیخ صدوق)/ مجلس چهل‌ویکم/ حدیث 6
  2. ۲.الخصال (شیخ صدوق)/ باب الواحد/ حدیث 18
  3. ۳.اذیت‌کردن، آزاررساندن
  4. ۴.بحارالانوار/ کتاب الصلاة/ باب 3/ حدیث 19
  5. ۵.رستگاری
  6. ۶.امام صادق علیه‌السلام در روایتی، برخی از وصایای پیامبر اکرم به امیرالمؤمنین را ذکر می‌کنند. در این روایت، ششمین موردی که رسول‌الله به امیرالمؤمنین می‌فرمایند این است: (ای علی جان!) در نماز و روزه و صدقه به سنت من عمل کن. در نماز، روزانه پنجاه‌ویک رکعت نماز بخوان. در روزه، در هر ماه قمری سه روزِ پنج‌شنبۀ اول، پنج‌شنبۀ آخر و چهارشنبۀ وسط ماه را روزه بگیر. و در صدقه‌دادن، تا آنجا صدقه بده که انسان به حسب میل و رغبتی که به اموال خودش دارد، می‌گوید: زیادی دادم! در‌حالی‌که زیادی نداده است. (الشافی (فیض کاشانی)/ کتاب المواعظ و الرسایل/ باب مواعظ رسول‌الله/ حدیث 6)
  7. ۷.سورهٔ مبارکهٔ سجده / آیات ۱۷-۱۶
  8. ۸.«به‌پا خیز شب را مگر اندکی (2) نیمی از شب یا اندکی از آن را بِکاه (3) یا بر آن بیفزای و قرآن را شمرده‌شمرده بخوان (4) درحقیقت ما به‌زودی بر تو گفتاری گرانبها القا می‌کنیم»
  9. ۹.امالی (شیخ طوسی)/ مجلس نوزدهم/ حدیث 2
  10. ۱۰.صحف، جمع صحیفه، به‌معنای نامه یا کتاب، و آنچه در او می‌نویسند. در قرآن کریم از کتاب آسمانی حضرت ابراهیم به صحف ابراهیم تعبیر شده است.
  11. ۱۱.بند، قطعه
  12. ۱۲.پراکنده شده در شبانه‌روز
  13. ۱۳.آفرینش
  14. ۱۴.سوره مبارکه روم/ آیه 23، «و از نشانه‌های [حکمت] او خواب شما در شب و روز است.»
  15. ۱۵.ازدواج کردن و فرزندآوردن
  16. ۱۶.فراگیرنده
  17. ۱۷.کسانی، بعضی
  18. ۱۸.سوره مبارکه معارج/ آیه 23
  19. ۱۹.سوره مبارکه بقره/ آیه 45، «و به‌راستی این [کار] سنگین است، مگر بر فروتنان.»
  20. ۲۰.الشافی (فیض کاشانی)/ کتاب الفضایل و الرذایل/ باب التفرغ للعبادة/ حدیث 1
  21. ۲۱.الکافی/ کتاب الایمان و الکفر/ باب 145/ حدیث 7
  22. ۲۲.معیار و مبنا
  23. ۲۳.مفاتیح‌الجنان/ اعمال ماه مبارک رمضان/ دعای مخصوص روز بیست‌وهشتم ماه
  24. ۲۴.زینت، زیبایی
  25. ۲۵.صحیفهٔ سجادیه/ دعای 32/ دعای امام سجاد بعد از نماز شب
  26. ۲۶.انشاکردن در لغت به‌معنای ایجادکردن است، و در اینجا یعنی درخواست حقیقی از خدا
  27. ۲۷.پس با دلی شکسته و گردنی افتاده به‌سوی تو آمده است.
  28. ۲۸.امالی (شیخ طوسی)/ مجلس یازدهم/ حدیث 19
  29. ۲۹.سورهٔ مبارکهٔ هود/ آیه ۱۱۴
  30. ۳۰.شناساندن، روشن‌کردن
  31. ۳۱.اثرپذیرفتن
  32. ۳۲.مورد اطمینان
  33. ۳۳.امالی (شیخ صدوق)/ مجلس پنجاه‌وسوم/ حدیث 6
  34. ۳۴.امالی (شیخ طوسی)/ مجلس ششم/ حدیث 30
  35. ۳۵.سوره مبارکه حدید/ آیه 21
  36. ۳۶.سوره مبارکه مؤمنون/ آیه 61، «آنانند که در کارهای نیک شتاب می‌ورزند و آنانند که در انجام آنها سبقت می‌جویند.»
  37. ۳۷.شکستن نفس
  38. ۳۸.خواندن نافله
  39. ۳۹.سوره مبارکه صف/ آیه 4، «به‌راستی، خدا دوست دارد کسانی را که در راه او صف در صف، چنانکه گویی بنایی ریخته شده از سُرب هستند، جهاد می‌کنند.»
  40. ۴۰.در سال 1365 مرکز آموزش عالی امام حسین (ع) باهدف آموزش عالی و تربیت نیروی انسانی متخصص، انجام پژوهش‌های علمی مورد نیاز سپاه و کشور و هدایت علمی دانشگاه‌های علوم و فنون نیروهای پنج‌گانه سپاه تأسیس شد. و بعدها به دانشگاه جامع امام حسین ارتقاء و گسترش یافت.
  41. ۴۱.سوره مبارکه طلاق/ آیه 7
  42. ۴۲.هم‌صحبت
  43. ۴۳.جمع عَقَبة، به‌معنی گردنه‌ها و راه‌های دشوار
  44. ۴۴.سوره مبارکه مریم/ آیه 39، «و آنان را از روز حسرت بیم ده، آنگاه که داوری انجام گیرد.»
  45. ۴۵.خواری، درماندگی
  46. ۴۶.ناخالص و آمیخته با چیز دیگر
  47. ۴۷.بحارالانوار/ کتاب الایمان و الکفر/ ابواب مکارم الاخلاق/ باب 116/ حدیث 51
  48. ۴۸.همان‌طور که معظّم‌له می‌فرمایند آنچه که در حدیث نبوی آمده، مربوط به مراتب بالای اخلاص است. ایشان ضمن شرح حدیث دیگری از امام باقر علیه‌السلام می‌فرمایند: «طبیعت انسان‌ها اینطور است که دوست می‌دارند خدای متعال در چشم مردم، خیر آنها را ظاهر کند، خوبی آنها را بروز بدهد؛ این طبیعت انسان است. ..این اِشکالی ندارد؛ اما به شرط اینکه این عمل خیر را برای این مقصود که دیگری او را ببیند، به‌جا نیاورده باشد. عمل را برای خدا انجام دهد. نیمه‌شبی بلند شدید، عبادت می‌کنید، تضرع می‌کنید، یک نفر هم تصادفاً شما را دید، شما هم خوشحال شدید از اینکه او دید، خوشتان آمد، اما کار را برای خدا کردید، برای دیدن این‌وآن نکردید. صِرف اینکه انسان خوشش بیاید از اینکه دیگری عمل خیر او را مشاهده کند و ببیند، این اِشکالی ندارد، این عمل را باطل نمی‌کند. (88/8/12)» (کتاب چهل حدیث از امامین صادقین/ صهبا)
  49. ۴۹.غزلیات حافظ