رفتن به محتوای اصلی
فشرده‌ای از تاریخ انقلاب اسلامی

فشرده‌ای از تاریخ انقلاب اسلامی

رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنه‌ای

بسم‌ الله‌ الرّحمن الرّحیم

قالَ اللهُ الحَکیمُ فی کِتابِهِ: «اَلَّذینَ اِن مَکَّنّاهُم فِی الاَرضِ اَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ اَمَروا بِالمَعروفِ وَ نَهَوا عَنِ المُنکَرِ وَ لِلّهِ عَاقِبَةُ الاُمورِ»[1] با خیرمقدم و عرض خوشامد به همۀ میهمانان عزیزی که در این مراسم بسیار مهم و تعیین‌کنندۀ ملت ما، به کشور اسلامی ایران تشریف آوردند و درحقیقت به خانۀ خود آمدند.

مایلم قبل از شروعِ مطالبی که می‌خواهم بگویم، عرض کنم که چون این مراسم یک مراسم استثنایی است، مراسم فوق‌العاده ارزشمند و مهم است، و برای ملت ما با هیچ حادثۀ دیگری در تاریخمان، بعد از بعثت رسول اکرم و خاطرات شکوهمند صدر اسلام با هیچ حادثۀ دیگری قابل مقایسه نیست؛ من ترجیح می‌دهم که نه از موضع یک مسئول و یک رئیس‌جمهور، بلکه از موضع یک روحانیِ علاقه‌مند که مبارزه را از آغاز آزموده و این حادثۀ عظیمی را که در کشور ما و در میان ملت ما به وقوع پیوست، با همۀ وجودِ خود حس کرده، با شما صحبت کنم. این حوادثی است که برای همۀ ملت‌های مسلمان و برای تاریخ اسلامی، آموزنده و سرمشق و عبرت‌انگیز است. بحث من عمدتاً مروری بر انقلاب اسلامی ایران است. در این پنج سال، از انقلاب ما خیلی چیزها گفته و نوشته شده؛ بعضی را دشمنان گفته‌اند و نوشته‌اند، و این پرحجم‌ترین است؛ بعضی را دوستان بیان کرده‌اند. طبیعی است که در میان غوغاهای مستانۀ خَصمانۀ[2] دشمنانِ این انقلاب، آنچه کمتر در میان مردمِ جهان پخش شده و منتشر شده، آن سخن صدقی است که از حنجرۀ دوستان و آشنایان این انقلاب صادر شده.

البته انقلاب مانند نسیم لطیف بهاری و مانند بوی خوش بوستان‌ها و گل‌هایی که در بهار می‌روید، هیچ حد و مرزی نشناخت، هیچ مانعی را رعایت نکرد. آوازۀ انقلاب، علی‌رغم مانع‌ها، به همه‌جا رفت. بااین‌حال، بسیار ضروری است که مسائل انقلاب از زبان این ملتی که انقلاب را پدید آورده، شنیده بشود.

ما امیدواریم شما میهمانان عزیز، در دوران اقامتتان در کشور انقلابی و اسلامی ما، این فرصت را پیدا کنید که مسائل انقلاب را، حوادث انقلاب را از زبان کسانی‌که آن را لمس کرده‌اند، بشنوید و با مشاهدۀ آثار انقلاب، هرچه بیشتر این پدیدۀ عظیم را لمس کنید. این صحبت امروزِ من یک گام در این جهت و حرکتی به‌سوی این مقصد است.

نهضت انقلابی ما از سال 1341 شروع شد؛ یعنی از بیست‌ویک سال پیش. البته ما در قرن اخیر مبارزات زیادی داشتیم. ملت ما آزمایش‌های فراوانی را گذرانده. مبارزات، در عمده‌ترین و موفق‌ترین شکل‌هایش، اسلامی بوده؛ مبارزاتِ ملی‌گرایانه هم در این خلال، در طول این یک قرن بوده. لیکن در همۀ این آزمایش‌ها و تجربه‌ها، ملت ما شکست خورده بود. هرگز، این ملت این فرصت را پیدا نکرده بود که به استقلالی که می‌خواهد، به آزادی‌ای که آرزو می‌کند، به اسلامی که با همۀ وجود به آن دل بسته است، برسد. آزمایش آخریِ ما، آزمایش موفقی بود که از تجربه‌های همۀ مبارزات گذشته کمک می‌گرفت. انقلاب ما در سال 1341 از حوزۀ علمیه، یعنی مدارس علوم دینی، شروع شد و به مساجد انتقال پیدا کرد؛ یعنی انقلاب از آغاز با انگیزۀ دین، با احساس وظیفۀ دینی، با شعارهای دینی و با رهبری دینی آغاز شد. و طبیعی است که در جامعۀ متدین و اسلامی ما خیلی زود گسترش و اِشاعه[3] پیدا کرد.

عکس‌العملی که دستگاه جبّار رژیم پادشاهی درمقابل این نهضت دینی داشت، از دو خصوصیتی که معمولاً درمقابل نهضت‌های دینی مشاهده می‌شود، برخوردار بود. این دو خصوصیت یکی عبارت بود از تهمت ارتجاعی[4] بودن؛ معمولاً هرجا یک نهضت دینی دیده شده در کشورهای اسلامی، سردمداران نظام‌هایی که با این نهضت‌ها روبه‌رو هستند، این تهمت را می‌زنند و این برایشان فوایدی دارد، مقاصدی را تعقیب می‌کنند. اولاً سعی می‌کنند با این کار موضع خودشان را توجیه کنند. وقتی‌که نهضت را ارتجاعی معرفی کردند، مبارزه با یک حرکت ارتجاعی یک چیز طبیعی است، یک چیز معقول است، یک چیز قابل قبول است؛ موضع خودشان را توجیه می‌کنند. به‌علاوه، به پشتیبانان و حامیان جهانی‌شان که از دین بسیار می‌ترسند، به آنها امید می‌دهند، تأیید آنها را برای خودشان تضمین می‌کنند، و هم خودشان را تبرئه می‌کنند، هم قشرهای ترقی‌خواه و روشنفکر و تحصیل‌کرده را سعی می‌کنند از پیرامون این مبارزه دور کنند. لذاست که این یک خصوصیت همیشگی و همه‌جاییِ برخورد با نهضت‌های دینی است، در همۀ دنیا. در کشور ما هم این خصوصیت بود.

خصوصیت دوم؛ دید تحقیرآمیز و توأم با عملِ شدید و بی‌رحمانه و قساوت‌آمیز. این هر دو خصوصیت، در عکس‌العمل دستگاه درمقابل مبارزۀ رهبران دینی، علما و حوزۀ علمیه و به‌دنبالشان مردم، وجود داشت و مشاهده شد. اما اینها، این سخت‌گیری‌ها مانع از رشد نهضت نشد. نهضت با سه خصوصیت بارز به رشد ادامه داد. خصوصیت اول، جهت‌گیری دینی بود. صددرصد نهضت با هدف‌های دینی، با شعارهای دینی، با انگیزه‌های دینی پیش می‌رفت. خصوصیت دوم، حضور عمومی مردم بود. منظورم از حضور عمومی، این نیست که همۀ آحاد مردم در آغاز نهضت شرکت داشتند و حضور داشتند؛ بلکه منظورم این است که مخصوص قشر خاصی نبود، طبقات مختلف مردم شرکت داشتند؛ از شهرنشینان، روستاییان، قشرهای مختلف، کارگران، روشنفکران، اصناف و کسبه و پیشه‌وران و بیش از همه و بارزتر از همه روحانیون و طلاب علوم دینی. خصوصیت سوم؛ یک رهبری بی‌نظیر و قاطع بود، با خصوصیاتی که ما از پیغمبران الهی و رهبری پیغمبران در قرآن مشاهده می‌کنیم. رهبری نهضت ما از آغاز دنباله‌رویِ نهضت پیغمبران بود، دارای همان خصوصیت‌ها بود؛ امید، قاطعیت، گستاخی[5] اقدام، اعتماد زیاد به عامه و توده‌های مردم، بی‌اعتمادی به طبقات ممتازه و تسلیم درمقابل خدا و نیندیشیدن به پیروزی ظاهری، بلکه بیشتر اندیشیدن به حرکت و اقدام. این سه خصوصیت در نهضت ما بود. البته با همۀ اینها، با همۀ نقاط مثبت و ریشه‌های حیات‌بخشی که در جنبش اسلامی و حرکت انقلابی ما وجود داشت، این جنبش جوان بود، با همۀ خصوصیات جوانی؛ حتی نپختگی.

در اولین گام‌های نهضت، یک مقطع فوق‌العاده حساس و مهمی پیش آمد و آن پانزدهم خرداد سال 1342 بود. پانزدهم خرداد تجسم حضور قاطع مردم در صحنه، با شعارهای دینی و با علاقه‌مندی به محور رهبری از یک طرف، و از طرف دیگر تجسم و تبلور قساوت، خشونت و قاطعیت دستگاه حاکم درمقابل حرکت اسلامی بود. در آن روز، مردم ما در تهران و در بعضی از شهرهای دیگر مانند قم، مانند مشهد، مانند شیراز، مانند تبریز و حتی در بعضی از روستاها قیام کردند، با شعارهایی که به نام اسلام و به نام امام امت بود؛ علیه دستگاه حاکم مشت‌هایشان را گره کردند. دستگاه حاکم هم بدون هیچ‌گونه ملاحظه‌ای کشتاری راه انداخت که ما البته از آمار دقیق کشته‌شده‌های آن روز، تا آخر هم مطّلع نشدیم؛ یعنی آن روز، پانزده سال پیش از پیروزی ما بود و بعد از آن پانزده سال، امکان آمارگیری نبود. آن روزها هم به‌هیچ‌وجه امکان آمارگیری برای مبارزین وجود نداشت؛ به‌خاطر اختناق. لیکن گفته می‌شد در آن روز، ده‌هزار نفر از مردم کشته شدند؛ نشان می‌داد که دستگاه با کمال قدرت و قاطعیت ایستاده که این نهضت را سرکوب کند. این یک مقطع بود.

پانزده خرداد، ما را از یک مرحله به مرحلۀ دیگری از مبارزه وارد کرد. البته تجربۀ پانزده خرداد در خیلی از کشورهای اسلامی اتفاق افتاده. حرکت‌های اسلامی و نهضت‌های انقلابی در بعضی از مواقع و مراحلِ حرکتشان، با یک‌چنین خشونت‌های بسیار تند و وحشیانه‌ای روبه‌رو شدند و روبه‌رو می‌شوند. خیلی از جنبش‌ها اینجا شکست می‌خورند و گاهی مبارزه قطع می‌شود؛ اما تجربۀ ما، یک تجربۀ فوق‌العاده معجزه‌آسایی بوده. پانزده خرداد مبارزۀ ما را به پایان نرسانید. قساوت دستگاه نقطۀ پایان مبارزه نشد؛ بلکه نقطۀ شروعی شد برای یک مرحلۀ جدید و تعیین‌کننده نسبت به مبارزه و انقلاب. مبارزه پس از پانزده خرداد، از مرحلۀ شور و هیجانِ غالب بر محاسبه و مبارزۀ تند آتشین، وارد مرحلۀ جدیدی شد که آن مرحله عبارت بود از مبارزۀ درازمدت، بنیانی، توأم با صبر و حوصله و انتظار و امید و سازندگی‌های معنوی، بر مبنای بینش اسلام از تحولات اجتماعی و حرکت‌های تاریخی.

یک جمله اینجا من فقط راجع‌به این بینش بگویم، بعد ممکن است یک‌قدری در اواخر صحبتم بیشتر شرح بدهم. بنا بر بینش اسلامی، حرکت‌ها و تحولات اجتماعی با آگاهی‌ها و ایمان‌ها تضمین می‌شود. آنچه که انسان‌ها را وارد میدان مبارزه می‌کند و تحولات تاریخی را به‌وجود می‌آورد و نظام‌هایی را به نظام‌های دیگری بدل می‌کند، خشم کور طبقاتی نیست؛ مبارزۀ آگاهانه و روشن‌بینانه‌ای است که با معرفت صحیح و با ایمان کامل در میان انسان‌ها به‌وجود می‌آید. مرحلۀ بعد از پانزده خرداد، مرحلۀ شروع در ایجاد یک‌چنین معرفت و یک‌چنین ایمان عمیق و راسخی بود. ایمان مردم که عامل اصلی وسعت و عمق مبارزه بود، برای یک برخورد حساب‌شده و عقلانی، و نه‌فقط یک برخورد شعاری و هیجان‌آمیز، احتیاج داشت به عمق، به تفسیر درست از اسلام و به استدلال متین نسبت به معارف اسلامی.

در آن روز در کشور ما، اسلام با تفسیر استعماری تفسیر می‌شد. تفسیر استعماری دین یک چیز ناشناخته نیست؛ همۀ ملت‌های اسلام قرن‌های متمادی است که این تفسیر را می‌شنوند. دو عاملِ دشمنان مغرض و آگاه و دوستان کم‌اطلاع و ناآگاه، در گسترش و رسوخ دادن به تفسیر استعماری دین هماهنگی کردند. این تفسیر، یک تفسیری است که دین را از اهرم تحریک ملت‌ها به داروی خواب‌آور و مخدّرِ توده‌های مردم تبدیل می‌کند. بنا بر تفسیر استعماریِ دین، دین کلاً از سیاست و از ادارۀ صحنه‌های زندگی انسان جداست، دین یک رابطۀ شخصی و قلبی فقط با خداست و در بالا‌ترین سطحی که برای دین از ارزش و اعتبار و تکلیف می‌توان قائل شد. بنا بر تفسیر استعماری دین، دین یک رابطۀ اخلاقی با انسان‌هاست، یک رابطۀ عبادی با خداست، یک سلسله تکالیف فردی است.

بنا بر این تفسیر، دین به عمده‌ترین مسائل زندگی‌ساز جامعه‌ها کاری ندارد، اقتصاد را تنظیم نمی‌کند، شیوۀ حکومت را معیّن نمی‌کند، دوستی‌ها و دشمنی‌ها را مشخص نمی‌کند، روابط و پیوندهای اجتماعی را مُتَکَفِّل[6] نیست. اینها را همۀ بینش‌های دیگر و قوانین دیگر ـ غیر از دین ـ در جوامع انجام می‌دهند. دین یک چیز فردی است، یک چیز قلبی است، یک چیزی مخصوص خلوت‌خانه‌ها و نهان‌خانه‌هاست.

بنا بر تفسیر استعماری دین، مبارزۀ با قدرت‌های ضد دینی لازم نیست؛ حتی گاهی حرام است. بنا بر تفسیر استعماری دین، مفاهیم قرآنی معانی دیگری دارند، غیر از معنایی که قرآن از آنها قصد کرده. در این تفسیر، توکل به خدا به‌معنای همه کار را به خدا واگذاردن و نیروهای انسانی را معطل گذاشتن است؛ صبر به‌معنای تحمل ظلم و همۀ واقعیت‌های تلخ زندگی است؛ قضاوقدر به‌معنای تغییرناپذیریِ سختی‌ها و تلخی‌ها و دشواری‌هایی است که دستِ قدرتمندان و سلطه‌گران بر انسان‌ها تحمیل کرده.

حکومت و ادارۀ دنیا بنا بر تفسیر استعماری دین، همواره در دست قلدران و زورمندان بوده، تا آخر هم باید همین‌طور باشد و هیچ‌گونه تلاشی از سوی انسان‌های خیرخواه، مفیدِ فایده‌ای نیست. بنا بر تفسیر استعماریِ دین، در دوران حکومتِ علم و تمدن‌های مادی، دین، آن محکومِ به مرگی است که تنها چاره‌ای که می‌توان برای او کرد این است که به حالش غُصه خورد، همین و بس؛ اما نجاتش نمی‌شود داد.

تفسیر استعماریِ دین، از پس از حکومت‌های اسلامیِ صدر اول، در دوران حکومت خلفای بنی‌امیه و بنی‌عباس و پادشاهان و سلاطینی که در سراسر جهان اسلام حکومت کردند، از آن روزگار حکومت استعماریِ دین آغاز شد، تفسیر استعماریِ دین آغاز شد، و برای اینکه دین مُعارضی[7] برای قدرتمندان نباشد، با صدها و هزارها زبان و قلم و حنجره و مغزِ مزدور، شاخ و برگ داده شد و در چشم مردم و ذهن مردم جای گرفت. و در جامعۀ مسلمان متدین ایران این تفسیر وجود داشت و به‌وسیلۀ عوامل رژیم حاکم بر این کشور و همچنین به‌وسیلۀ بعضی از افرادی که غرضی نداشتند، اما توجه هم نداشتند، ترویج می‌شد. در آن روز مبارزۀ با دستگاهِ حاکم، ازنظر بعضی از دین‌داران ـ و شاید تعبیر بعضی هم درست نباشد، ازنظر بسیاری از کسانی که خود را صاحب دین می‌دانستند ـ یک عملی که توجیه اسلامی درستی ندارد، تلقی می‌شد و این فکر و این ایده به‌وسیلۀ دستگاه حاکم، هرچه بیشتر توسعه داده می‌شد؛ برای اینکه تنها قدرت تحرک این ملت را از آنها بگیرند، یعنی ایمان دینی.

شعارها مردم را به حرکت آورده بود؛ اما لازم بود این حرکت، عمق و ریشۀ فکری و استدلالی پیدا کند؛ لذا بعد از آنی‌که ضربۀ پانزده خرداد وارد شد و بسیاری از نیروها منتظر بودند که ببینند تکلیف آنها چیست و در غیاب رهبر این انقلاب ـ که در زندان بود و به‌وسیلۀ مزدوران رژیم پادشاهی دستگیر شده بود و در زندانی در تهران به‌سر می‌برد ـ این فکر پیدا شد که ما بایستی یک تحرک عمیق درازمدتِ مستمری را برای مبارزه شروع کنیم. در پانزده خرداد ما نیاز به معرفت کامل و ایمان راسخ و عمیق را حس کردیم. لذا بود که برای تداوم و تعمیق و خلاصه تضمین نهضت، شرط اصلی، ارائۀ تفسیر قرآنیِ صحیح از دین بود.

از طرف دیگر دستگاه‌های حاکم، تبلیغات بی‌معارضی را در این مملکت شروع کرده بودند؛ تبلیغاتی که حقایق را وارونه نشان می‌داد، ذهن‌ها را در همه‌جا از جریان صحیح مبارزه منحرف می‌کرد، به مبارزین تهمت می‌زد و رهبران را سعی می‌کرد در چشم مردم، با چهرۀ مُشَوَّهی[8] نمودار کند. لذا بود که بر اثر این واقعیت‌ها عناصر اصلی مبارزه، یعنی روحانیونِ مبارز و پیشرو و دستیارانشان و همکارانشان و دوستدارانشان و ارادتمندانشان تکلیف خودشان را یافتند. این تکلیف سه چیز بود:

یک؛ تفسیر درست دین. همۀ مسائل دینی به‌تدریج در طول پانزده سال بحث شد. در سال چهل‌وهفت ـ یعنی حدود پنج سال بعد از حادثۀ پانزده خرداد ـ مهم‌ترین بحث دینی یعنی ولایت فقیه، مسئلۀ اساسی حکومت در اسلام، به‌وسیلۀ امام امت که در آن روز در نجف تبعید بودند، به‌صورت استدلالی و بنیانی مطرح شد. جلسات متعدد در سراسر کشور، در حوزه‌های علمیه، در تهران، به‌وسیلۀ اندیشمندان، مطالعه‌گران، مفسران، اسلام‌شناسان برای تفسیر مبانی اسلام و مسائل اساسیِ معرفت اسلامی گذاشته می‌شد و بحث می‌شد. این یک جریان.

دوم؛ افشاگری دستگاه. لازم بود که دستگاه افشا بشود. چهره‌ای که به‌وسیلۀ تبلیغات عظیمی دائماً بَزَک[9] می‌شد و آرایش داده می‌شد، ماهیت و حقیقتش نشان داده بشود. این افشاگری به‌وسیلۀ سخنرانی، به‌وسیلۀ اعلامیه، به‌وسیلۀ تلگراف، به‌وسیلۀ کتاب، به‌وسیلۀ جزوه، از سوی کسانی که در خطوط مقدم این مبارزه بودند، انجام می‌گرفت، و اولین اثر این افشاگری، بدبینی مردم به تبلیغات گستردۀ دستگاه بود؛ یعنی حَربۀ[10] دستگاه را درحقیقت از دست او می‌گرفت و کُند می‌کرد و اقدامات سطحی‌ای را که دستگاه برای جذب قلوب عامۀ مردم شروع کرده بود، مثل اصلاحات ارضی دروغین که یک باطن استعماری و ظاهر مردمی داشت، اینها را در نظر مردم آشکار می‌کرد و مردم را نسبت به این کارهای دستگاه هم بدبین می‌کرد.

و سومین کاری که عناصر مبارز برای خودشان به‌عنوان وظیفه‌ای قائل بودند، این بود که مردم را به مبارزه و همکاری تشویق می‌کردند و گروه‌هایی از مردم به‌تدریج وارد میدان مبارزه می‌شدند؛ اعلامیه‌ها پخش می‌شد، نوارها ضبط می‌شد، تقسیم می‌شد، کمک مالی می‌شد، جلسات تشکیل می‌شد، ارتباطات به‌وجود می‌آمد و خلاصه فکر مبارزه در دل‌ها و ذهن‌ها نُضج[11] می‌گرفت و مردم لحظه‌به‌لحظه به‌سمت یک اعتقاد عمیق و راسخ به یک مبارزۀ عمومی نزدیک می‌شدند. بدنۀ اصلی نهضت ما این بود، که تقریباً پانزده سال هم طول کشید ـ از سال 1342 تا سال 1356 ـ که دومین مقطع مبارزۀ ما پدید آمد؛ این حرکتِ عمومیِ مبارزه در ایران بود.

در این مدت خیلی فشار وارد آمد. اگر کسی بخواهد از سویی جلوه‌های شکوهمند مبارزه و مقاومت را، تحمل‌هایی را که شد، زجرهایی که با کمال خشنودی پذیرفته شد، حبس‌ها و تبعیدها و شهادت‌ها و شکنجه‌هایی که برای خاطر خدا به‌وسیلۀ مردم و مبارزین تحمل شد، اینها را بیان بکند، و یا بخواهد متقابلاً قساوت‌های دستگاه، خشونت‌هایی که به خرج داد، شیوه‌های گوناگونی را که برای سرکوب مبارزین اتخاذ کرد، اینها را کسی ذکر بکند، یقیناً هیچ زبانی، هیچ قلمی نخواهد توانست جزئیات اینها را بیان کند و تشریح کند. هزاران انسان دلسوز و علاقه‌مند از روحانیون و غیر روحانیین، در این مبارزۀ درازمدتِ چهارده، پانزده‌ساله شرکت داشتند. عمدتاً محور کارها روحانیون جوان و مبارز بودند. در هر شهری که روحانیِ مبارزی و علاقه‌مندی وجود داشت، پرچمی بود که گرد او دل‌های مشتاق زیادی جمع می‌شدند. روحانیون دارای سه خصوصیت بودند که این سه خصوصیت امکان محور شدن را به آنها بیشتر می‌داد:

اول اینکه بیشترین تلاششان مبارزه بود. مبارزه در زندگی روحانیون به‌صورت یک رنگِ ثابت درآمده بود؛ البته روحانیون مبارز بیشترین کارشان این بود. همۀ انجام‌وظیفه‌هایی که برای یک روحانی متصوّر است، با جهت‌گیری و با انگیزه و با ایمانِ راسخ به انقلاب، این وظایف انجام می‌گرفت.

خصوصیت دوم این بود که مردم اینها را قبول داشتند. در کشور ما و در جامعۀ ما، روحانیت جزوِ بافت‌های اصلی جامعه است. مردم از روحانیون، نه‌فقط دینشان را، بلکه حل مشکلات زندگی‌شان را همواره می‌خواستند. روحانی مثل پدری برای مردم است، مثل برادر مهربانی در میان مردم است. روحانیون در کشور ما ـ همیشه این‌طور بوده، الان هم همین‌طور است ـ که از هیچ‌جا حقوق نمی‌گیرند؛ مردم زندگی روحانیون را تأمین می‌کنند. ارتباط مردم و روحانیت یک ارتباط بسیار نزدیک است. روحانیون در میان مردمند، در دل مردمند، با دردهای مردم آشنایند و این است که به روحانیت در کشور ما و به جامعۀ علمای دینی، اعم از طلاب، مدرسین و علمای مشغول به کار، یک امکان و امتیازی می‌داده که می‌توانستند از این امکان استفاده کنند برای مقاصد انقلابی. مردم اینها را قبول داشتند، حرف اینها را می‌شنیدند و می‌پذیرفتند.

و خصوصیت سوم روحانیون در دوران مبارزه، این بود که همه‌جا بودند؛ از مرکز که حوزۀ علمیۀ قم عمدتاً بود و بعضی حوزه‌های دیگر، مثل حوزۀ مشهد ـ لیکن عمده و محور، حوزۀ قم بوده همیشه ـ ایام ماه محرم، ماه صفر، ماه رمضان، مناسبت‌های دیگر، روحانیون بی‌شماری راه می‌افتادند، به تمام شهرها و روستاها می‌رفتند، برای سخنرانیِ دینی، و همه‌جا حضور داشتند و این امکان وجود داشت که پیام انقلاب را از قم به همه‌جای کشور ببرند. این مبارزۀ پانزده‌ساله با این خصوصیات، انقلاب را نُضج داد، زمینه را آماده کرد، فضای انقلاب را تا کُنج خانه‌ها، تا محیط ادارات و حتی در دل ارتش، در روستا، در کارخانه، در بازار و در دانشگاه گسترانید، و همه را، همۀ ملت را آمادۀ یک حرکت انقلابیِ محاسبه‌شده، جدی، هدف‌دار، امیدبخش و خوش‌عاقبت ساخت.

البته همان‌طورکه گفتم، عکس‌العمل دستگاه در این پانزده سال، بسیار شدید بود؛ زندان‌ها، تبعیدها، محاکمه‌ها، فشارها و اعدام‌ها. افراد زیادی در این راه شهید شدند. مبارزه‌های دیگری هم در این خلال بود. بد نیست اشاره کنم که در پانزده خرداد، در دوران شدت و اوج فشارِ دستگاه، نیروهای چپ[12] و نیروهای ملی‌گرا از وسط میدان کنار کشیدند؛ ضربت‌های دستگاه متوجه به نیروهای اسلامی شد، و تا هنگامی‌که شدتِ عمل دستگاه بود، یعنی تا آخرین روزهای مبارزه، اینها کنار گود بودند. نیروهای چپ در کشور ما تجربیات زیادی را برای ما درست کردند. در بحبوحۀ انقلاب، در بحبوحۀ مبارزات، در زیر شدید‌ترین فشارها ما از نیروهای چپ هم ضربت می‌خوردیم. بااینکه ما سعی می‌کردیم درگیری‌مان با نیروهای چپ آنچنان نشود که ما را از مبارزۀ با دستگاه باز بدارد؛ اما نیروهای چپ این ملاحظه را نمی‌کردند. البته ملی‌گراها طور دیگری بودند، آنها به‌کلی خارج از میدان و مشغول زندگی خودشان بودند، کاری به کار مبارزه نداشتند. لیکن عناصر چپ، مبارزه و معارضۀ‌شان با نیروهای اسلامی، در مواردی حتی شدیدتر از مبارزۀ‌شان با دستگاه بود. در مواردی با دستگاه اصلاً مبارزه نداشتند و در مواردی، بسیاری از نیروهای چپ در خدمت دستگاه درآمده بودند و به‌صورت تئوریسین‌های ضد اسلامی و ضد دینیِ دستگاه، خوراک تهیه می‌کردند، می‌نوشتند، رادیوها و تبلیغات و نشریات و مطبوعاتِ دستگاه را تغذیه می‌کردند. لذا یکی از دردسرهای ما و گرفتاری‌های ما در طول مبارزه، مواجهۀ با نیروهای چپ بود.

البته مسائل مبارزه را، شگردهای مبارزه را، ظرافت‌های این مدت را، تجربه‌ها را، خاطرات فراموش‌نشدنی را، لحظات حساسی را که نَفَس در سینۀ روزگار بند می‌آمد، تلخی‌ها را، زجرها را، شکوه مقاومت‌ها را، شیرینی نجات‌ها و خلاصی‌ها را نمی‌شود در این فرصت‌های کم و کوتاه تشریح کرد. زبان هنر، تنها شاید بتواند بخشی و گوشه‌ای از این‌همه ظرافت و زیبایی را ترسیم بکند.

چهارده سال بعد از حادثۀ پانزده خرداد، در سال 1356 ـ یعنی شش سال پیش ـ دومین مقطع مبارزۀ درازمدت ملت ما پیش آمد. این مقطع یک چیز شگفت، یک حادثه‌ای که به‌هیچ‌وجه انتظار نمی‌رفت این‌قدر منشأِ تحول بشود، بود؛ این حادثه عبارت بود از فوت پسر ارجمند، معروف، فاضل و مبارزِ رهبر انقلاب و امام امت. بعد از آنی‌که به مردم ایران خبر رسید که حاج آقا مصطفی‌ خمینی از دنیا رفته و آن مرگ مرموز که بسیار احتمال داده می‌شد که دست دشمن‌ها در ایجاد این مرگ ناگهانی مؤثر بوده، ملت ایران یک حال همدردیِ محبت‌آمیز و یک سوگواریِ همگانی نسبت به این حادثه و حالتی از محبت و عشقِ سرشار نسبت به پدری که این‌طور بزرگوارانه این حادثه را تحمل می‌کردند، پیدا کردند.

درحالی‌که مردم سوگواری می‌کردند و این را وسیله‌ای دانستند برای اینکه محبت‌های متراکم و احساسات سرکوب‌شدۀ خودشان را بدین وسیله بروز بدهند، از پدر بزرگواری که مردم سالیان درازی بود، محبت او را در دلشان جا داده بودند، پیام تسلیت برای مردم رسید. یک‌بار دیگر مردم احساس کردند که این مردی که سال‌هاست در سخت‌ترین شداید، پیشاپیشِ آنها حرکت کرده و از دشوار‌ترین گذرگاه‌های مبارزه، آنها را گذر داده و برای تحمل همۀ سختی‌ها پیش از همه اظهار آمادگی کرده، یک‌بار دیگر این پدر بزرگوار و مهربانِ ملت، آزمایش بزرگی را دارد می‌گذراند؛ پسرش را در راه خدا داد، آن‌هم یک پسر برجسته و ممتاز.

بد نیست برادران و خواهران ما بدانند، حاج آقا مصطفی خمینی، فرزند امام، شخصیتی بود که از روزهای اولِ مبارزه، در مبارزه وارد بود؛ یکی از برافروزندگان آتش پانزده خرداد، بعد از دستگیری پدرش بود؛ محور حرکات و تلاش‌ها در قم در غیاب پدرش بود. بعد هم در تبعید امام به ترکیه که در سال 1343 بعد از آزادی از زندان، پس از چند ماه اتفاق افتاد، بعد از مدت کوتاهی او هم تبعید شد و در تمام این مدت در تبعیدگاه بود تا به رحمت الهی پیوست. یک انسان بزرگ، یک فقیه، یک مبارز، یک فیلسوف، یک مفسر قرآن، یک پسر شایسته برای این پدر، یک امید برای آیندۀ این امت و یک فرزند محبوب برای پدر بود؛ این را مردم از دست دادند، سوگوار شدند. این سوگواری، مقدمه‌ای شد برای ورود در یک مرحلۀ دیگر.

دستگاه‌ها دیدند که هیجان مردم زیاد شد، نام امام امت در میان مردم مطرح شد. تا آن روز اجازه نمی‌دادند کسی اسم امام را بیاورد. اما انفجارِ این حادثه و عاطفۀ سرکوب‌شده‌ای که در این حادثه فرصت بروز پیدا می‌کرد، کار را از دست دستگاه‌ها خارج کرد. خواستند درمقابل عمل مردم، حرکت مردم، عکس‌العملی نشان بدهند؛ تبلیغات روزنامه‌ای را شروع کردند، به امام اهانت کردند، به حاج آقا مصطفی در تبلیغات روزنامه‌ای اهانت کردند. این اهانت به‌نوبۀ خود، عکس‌العمل فوق‌العاده تند و خشونت‌آمیزی را موجب شد، که این عکس‌العمل از قم آغاز شد.

در اواخر سال 1356 بار دیگر حرکت عظیم انقلاب، در قم به‌وسیلۀ روحانیت و مردمِ قم آغاز شد. منتها این دفعه این حرکت با یک شکل دیگر، با عمق بیشتر، با پختگی بیشتر و با عِده و عُدّۀ بیشتری بود، که برای دستگاه قابل جلوگیری دیگر نبود. خشونت‌های دستگاه روند مبارزه را تندتر کرد. هنگامی‌که در قم، در سال 1356 مردم قیام کردند ـ یعنی شش سال پیش ـ دستگاه شدت عمل به خرج داد. عده‌ای در قم شهید شدند. به‌مناسبت چهلمین روز شهادت شهدای قم، مردم تبریز مراسمی را به‌وجود آوردند، بسیار باشکوه، بسیار معارضه‌آمیز؛ دستگاه عکس‌العمل و شدت عمل نشان داد، در تبریز عده‌ای شهید شدند. به‌مناسبت چهلمین روز شهدای تبریز، مردم یزد مراسم بسیار باشکوهی را به‌وجود آوردند، به دستگاه تعرض کردند، دستگاه عکس‌العمل نشان داد، شهدایی در یزد به‌وجود آمدند. سلسلۀ چهلم‌ها شروع شد و روند تندتری پیدا کرد.

بعد از گذشت چند ماه، در تمام شهرهای بزرگ‌ و کوچکِ ایران، قیام‌های عظیم مردم به‌صورت تظاهرات، به‌صورت جلسات، به‌صورت سخنرانی‌های تند، به‌صورت پخش اعلامیه‌ها، همۀ کشور را فرا گرفت. و در تمام آنات[13]، رهبری امام، به‌مناسبت حوادث گوناگون، مردم را نسبت به آنچه که باید انجام بدهند رهبری می‌کرد و هدایت می‌کرد، و این شد مقطع دوم و تعیین‌کنندۀ مبارزه، که مبارزه را از آن شکل آرام و بلندمدت و بنیانی، مجدداً وارد مرحلۀ شور و هیجان عمومی و معارضه‌های سرسختانه و مقابله‌های رویارو، میان دستگاه و مردم کرد.

برگردیم به آن سه خصوصیت که در آغاز برای این مبارزه ذکر کردم. هر سه خصوصیت در این مرحله هم با بروز و ظهور بیشتری وجود داشت. جهت‌گیری دینی پخته‌تر، عمیق‌تر، مجرب‌تر و همگانی‌تر شده بود. از طرفی مردم به دین آشنایی و معرفت بیشتری پیدا کرده بودند و از طرفی، از مدعیان دل‌زده و سرخورده شده بودند. ملی‌گراها، چپ‌ها، گروه‌های وابسته، تشکیلاتی که برای مردم هیچ خیری به بار نمی‌آوردند، برای مردم تجربه‌ای را به‌وجود آورده بود که این تجربه آنها را هرچه بیشتر به حرکت دینی و شعارهای دینی سوق می‌داد. مسئلۀ مبارزه و ریشه‌های اسلامی مبارزه، حل شده بود. مردم می‌دانستند چرا باید مبارزه کنند، چرا بایستی درمقابل دشمنِ مسلط آرام ننشینند. مسئله یک توجیهِ اسلامیِ قرآنیِ کامل داشت که در طول این سالیان دراز، برای مردم حل شده بود. نسل‌های جدیدی با آموزش‌های دینی رشد کرده بودند؛ پنج‌ساله‌های پانزده خرداد، بیست‌ساله شده بودند. جمله‌ای از قول امام نقل می‌شود که در سال چهل‌ودو، امام گفتند که سربازان حقیقی این انقلاب در گاهواره‌ها هستند؛ و همین شد. کودکان نوسالِ سال‌های آغاز نهضت، در دوران احیایِ شورِ مجدد انقلاب، جوانان برومندی بودند که همۀ میدان‌ها و خیابان‌ها و مسجدها و حسینیه‌ها را پر می‌کردند.

خصوصیت دوم، حضور عمومی مردم بود، که اینجا دیگر باید بگوییم حضور همگانی مطلق. در آغاز نهضت هم از همۀ قشرها بودند؛ اما در این هنگام مسئله این نبود که از همۀ قشرها هستند؛ اکثریت انسان‌های این جامعه، در تظاهرات، در اجتماعات شرکت می‌کردند. وقتی می‌گوییم اکثریت، ملاحظه می‌کنیم که یک بخش کودکانند، یک بخش از کار افتادگانند. انسان‌ها، زن و مردهایی که قادر بودند در تظاهرات شرکت کنند، در راهپیمایی‌ها بیایند، در مجالس بیایند، غالباً در این مراسم شرکت می‌کردند. در تهران تظاهرات میلیونی ـ دو‌میلیون، سه‌میلیون اجتماع در تهران ـ راه می‌افتاد. در شهرهایی مثل مشهد، اصفهان، تبریز و شهرهای بزرگ دیگر، تظاهرات یک‌میلیونی راه می‌افتاد. همۀ ملت در این تظاهرات شرکت می‌کردند.

و سومین خصوصیت، رهبری بود. رهبریِ مبارزه از همیشه قاطع‌تر، محبوب‌تر، فداکارتر، امیدوارتر و حکیمانه‌تر به کار خودش ادامه می‌داد. همیشه امام حضور داشت. هیچ سؤالی از سوی امام بی‌جواب نمی‌ماند. یک لحظه در حقانیت راه خودش تردید نمی‌کرد، یک لحظه دچار سازش‌طلبی و حتی سازش‌پذیری نمی‌شد. مخاطب او مردم بودند، یکسره با مردم حرف می‌زد. هزاران دست همه روز، نوارهایی را که لحظه‌به‌لحظه از نجف می‌رسید، روزبه‌روز از نجف می‌رسید و پیام امام را به مردم می‌رساند، پخش می‌کردند. همۀ مردم در صحنه بودند، همه از امام سؤال می‌کردند و همه پاسخ می‌گرفتند و همه حرکت می‌کردند. و مبارزه به این شکل ادامه پیدا کرد. در حدود یک سال و چند ماه به سومین مقطع خودش رسید، که مقطع پیروزی بود. در روز دوازدهم بهمن ـ یعنی مثل امروزی در 1357، درست پنج سال قبل از این ـ امام بعد از یک هجرت پانزده‌ساله، یک تبعید چهارده، پانزده‌ساله، در میان بُهت و حیرت همۀ ناظران جهانی وارد کشور شد. اگرچه در آن لحظۀ ورود، هنوز هیچ‌چیز برای کسی معلوم نبود؛ اما امام از اولین لحظۀ ورود پیروز شد، از اولین لحظۀ ورود از طرف مردم پذیرفته شد، از اولین لحظۀ ورود همۀ خطوط اصلی سیاست جمهوری اسلامی را مشخص کرد، و با اولین سخنرانی که در بهشت‌زهرا در محضر شهیدان انقلاب ـ که در اولین ساعت ورودش آنجا رفته بود ـ ایراد کرد، تکلیف همه را روشن کرد، و معلوم شد که این انقلاب چه‌کار می‌خواهد بکند و معلوم شد که سرنوشت این انقلاب چیست. اعلام کرد امام که حکومت تشکیل خواهد داد. آن روز هنوز دولتِ پادشاهی بر سر کار بود، هنوز مجلسِ دست‌نشانده و فرمایشی آن رژیم وجود داشت، هنوز ادارات دولتی بودند، هنوز ارتش شاهنشاهی بود. امام اعلام کرد که جمهوری اسلامی تشکیل خواهد شد، حکومت اسلامی تشکیل خواهد شد و اعلام کرد که سیاست استعماری و سلطه‌گر آمریکا در منطقه تمام شد.

این مقطع سوم بود؛ مقطع پیروزی، و بعد از این مقطع تا امروز ـ برادران و خواهران ـ همه‌چیز به روال طبیعی خودش پیش رفته، هیچ‌چیز غیرطبیعی در این مملکت پیش نیامده. از لحظۀ اول ما منتظر بودیم که تمام گروه‌های معارض جهانی علیه ما دست به دست هم بدهند، و دادند. ما از معارضه‌های جهانی تعجب نمی‌کنیم، ما از چهرۀ سَبُعانۀ[14] سلطه‌گران جهانی علیه این انقلاب، علیه این جمهوری تعجب نمی‌کنیم؛ ما اینها را می‌دانستیم، ما برای اینها آماده بودیم، الان هم آماده‌ایم. ما برای یک مبارزۀ درازمدت درمقابل دشمنان این انقلاب باز هم آماده‌ایم. حالِ ما، حالِ آن کسانی است که خدا دربارۀ آنها در قرآن فرمود: «وَ لَمّا رَاَی المُؤمِنونَ الاَحزابَ قالوا هَذا ما وَعَدَنَا اللهُ وَ رَسولُهُ وَ صَدَقَ اللهُ وَ رَسولُهُ»[15] ما می‌دانستیم که به ما حمله خواهند کرد، ما می‌دانستیم که ما را محاصرۀ اقتصادی خواهند کرد، ما می‌دانستیم که ما را محاصرۀ تبلیغاتی خواهند کرد؛ خط ما این را بر ما دیکته می‌کرد. سیاستِ «نه شرقی و نه غربی» ما، دفاع ما از اسلام، دفاع ما از مستضعفین، دفاع ما از امت‌های تحت ستم، معارضۀ ما با همۀ دست‌ها و دستگاه‌های ظلم، نشان می‌داد که سرنوشت ما چه خواهد بود. بنابراین هرچه پیش آمده طبیعی بوده و این انقلاب راه خودش را به پیش رفته.

ما موفقیت‌های زیادی پیدا کردیم. از اولین روزهای پیروزی که امام وارد کشور شد، در همان سخنرانی تاریخیِ فراموش‌نشدنی مزار شهیدان در بهشت‌زهرا، امام فرمود که اگر همۀ این ملت دست به دست هم بدهند و بیست سال کار کنند، مشکلات این کشور یواش‌یواش حل خواهد شد. ما انتظار نداشتیم مشکلات ما خیلی زود حل بشود. ما اگر آن زمان‌بندی امام را در نظر بگیریم، عقب نیستیم. در این شصت ماهی که ما در حال آزادی و استقلال و جمهوری اسلامی به سر می‌بریم، چهل ماهش جنگ داشتیم، درست دو سوم این مدت را ما درگیر یک جنگ تحمیلی بودیم که در صدها کیلومتر، بیش از هزار کیلومتر راه در مرزها بر ما تحمیل شده بود. جنگ برای یک مملکت، بی‌کاری، قحطی، کسادی، نارضایتی به بار می‌آورد. جنگ در کشور ما انگیزۀ انقلابی به بار آورد. جنگ ما را به جدی بودن معارضه‌های دشمن‌هایمان آشناتر کرد.

ما یک دید خاصی در تحلیل و تفسیر انقلابمان داریم؛ این تفسیرِ فقط انقلاب ما نیست، تفسیر همۀ انقلاب‌های مردمی و به‌خصوص انقلاب‌های اسلامی است. ما دید جامعه‌شناسی مادی را از انقلاب‌ها منسوخ[16] می‌دانیم. جنگ طبقاتی، خشمِ طبقۀ پرولِتاریا[17] دروغ‌هایی است که برای ما کذب آنها در تجربه آشکار شده؛ مثل قوانین منسوخ طبیعی. همان‌طور که امروز هیچ‌کس باور نمی‌کند که خورشید به دور زمین می‌گردد و هیچ‌کس باور نمی‌کند که زمین مسطح است، برای ما دیگر باورکردنی نیست که مبارزه با آن فرمول‌ها و تحلیل‌های مادی از بینش‌های مختلف، یک حادثۀ عملی و ممکنی است. تفسیر انقلاب، یک تفسیر اسلامی و الهی است. ما انقلاب را یک تحول اخلاقی، فرهنگی و اعتقادی می‌دانیم که به‌دنبال آن تحول اجتماعی و اقتصادی و سیاسی و آن‌گاه رشد همه‌جانبۀ ابعاد انسان‌ها می‌آید.

همان‌طور که در آیۀ قرآن است: «اِنَّ اللهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَومٍ حَتَّی یُغَیِّروا ما بِاَنفُسِهِم»[18]، هروقت انسان‌ها خصلت‌های بد، ضعف‌ها، نقص‌ها، بی‌ایمانی‌ها را در خودشان تغییر دادند، اوضاع و احوال اجتماعیِ آنها تحول پیدا خواهد کرد، هیچ‌چیز هم جلوگیر آن نخواهد بود. برای شروع این حرکت و تحول همگانی، انسان‌ها باید احساس تکلیف کنند، احساس وظیفه کنند برای قیام. هیچ انسانی نمی‌تواند بگوید من منتظر می‌مانم تا دیگران حرکت کنند.

از بزرگ‌ترین موعظه‌های قرآنی برای ملت‌های مسلمان این است: «قُل اِنَّما اَعِظُکُم بِواحِدَةٍ اَن تَقوموا لِلّهِ مَثنی وَ فُرادی»[19] یکی‌یکی، دوتا دوتا حرکت کنند، احساس تکلیف بکنند؛ این مقدمۀ آن تحول و حرکت عظیم و همگانی است. برطبق تحلیل اسلامی و بینش جامعه‌شناسی الهی، ندای خدا متوجه یک قشر و یک طبقه نیست؛ متوجه همه است. همه‌جا در قرآن مخاطب مؤمنانند؛ نه یک طبقۀ خاص از مؤمنان.

مبارزه و معارضۀ با دشمن، خاصیت ایمان است: «الَّذینَ آمَنوا یُقاتِلونَ فی سَبیلِ اللهِ»[20]، مخالفت با دشمنان خدا نتیجۀ ایمان است. «لا تَجِدُ قَوماً یُؤمِنونَ بِاللهِ وَ الیَومِ الآخِرِ یُوادّونَ مَن حادَّ اللهَ وَ رَسولَهُ»[21]؛ مخاطب، مردمند. مخاطب، هیچ طبقه‌ای از طبقات نیست. آن‌کسانی‌که می‌خواهند تجلّی دعوت قرآنی را ببینند، باید به سراغ آحاد مردم بروند، و همۀ مردم موظفند به ندای الهی پاسخ بگویند، تا از رکود، از جهل، از فسادی که دستگاه‌های سلطه‌گر جهانی بر آنها تحمیل کردند، نجات پیدا کنند. «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا استَجیبوا لِلّهِ وَ لِلرَّسولِ اِذا دَعاکُم لِما یُحییکُم»[22].

در تفسیر اسلامی و الهیِ تاریخ، جامعه به دو گروه تقسیم می‌شوند؛ گروه مستکبر و گروه مستضعف. صحبت فقیر و غنی نیست، صحبت طبقۀ کارگر و کارفرما نیست، صحبت قشرهای گوناگون اجتماعی نیست؛ صحبت مستکبرین است؛ یعنی آن‌کسانی‌که ادارۀ امور جامعه را با استبداد و به‌خاطر منافع شخصی خودشان در دست می‌گیرند، و مستضعفین یعنی خیل عظیم انسان‌ها که دستخوش اداره و اراده و حرکت این گروه مستکبر هستند، مستضعفند. خطاب قرآن به مستضعفین است: «اِنَّ فِرعَونَ عَلا فِی الاَرضِ وَ جَعَلَ اَهلَها شِیَعاً یَستَضعِفُ طائِفَةً مِنهُم»[23]، فرعون مستکبر است، مردم مستضعفند. در همۀ نظام‌های جاهلی همین دو طبقه وجود دارند؛ یک طبقه، خودکامگان و مستبدانی که فقط به منافع خود می‌اندیشند و لاغیر، و یک طبقه، عامۀ مردم و توده‌های عظیم انسان‌ها، از همۀ قشرها و از همۀ طبقات که دستخوش فکر و اراده و خواست آنها هستند.

در مبارزه‌ای که مستضعفین با مستکبرین می‌کنند، سختی‌ها و دشواری‌ها اجتناب‌ناپذیرند. نباید خوش‌باوری کرد، نباید عافیت‌طلب بود. باید در راه حکومت الله و حکومت مستضعفینِ مؤمن، سختی‌ها را تحمل کرد، «اَم حَسِبتُم اَن تَدخُلُوا الجَنَّةَ وَ لَمّا یَأتِکُم مَثَلُ الَّذینَ خَلَوا مِن قَبلِکُم مَسَّتهُمُ البَأساءُ وَ الضَّرّاءُ وَ زُلزِلوا حَتّی یَقولَ الرَّسولُ وَ الَّذینَ آمَنوا مَعَهُ مَتَی نَصرُ اللهِ»؛ اما از سوی دیگر، همۀ این زحمات و دشواری‌ها رو به خیر و نیکی و نور و روشنایی دارد. عاقبت این مبارزه، یک عاقبت تضمین شده است، «اَلا اِنَّ نَصرَ اللهِ قَریبٌ»[24]؛ و این آینده و این مستقبلِ[25] منوّر و امیدبخش، متعلق به مستضعفین است، «وَ نُریدُ اَن نَمُنَّ عَلَی الَّذینَ استُضعِفوا فِی الاَرضِ وَ نَجعَلَهُم اَئِمَّةً وَ نَجعَلَهُمُ الوارِثینَ»[26]؛ و مؤمنین هرجا که عمل کنند و اقدام کنند، پیروزی متعلق به آنهاست، «وَعَدَ اللهُ الَّذینَ آمَنوا مِنکُم وَ عَمِلُوا الصّالِحاتِ لَیَستَخلِفَنَّهُم فِی الاَرضِ کَمَا استَخلَفَ الَّذینَ مِن قَبلِهِم وَ لَیُمَکِّنَنَّ لَهُم دینَهُمُ الَّذِی ارتَضَی لَهُم وَ لَیُبَدِّلَنَّهُم مِن بَعدِ خَوفِهِم اَمناً»[27]. مبارزه‌ای که نیروهای مؤمن انجام می‌دهند، این مبارزه موانع رشد تکاملی انسان را برطرف می‌کند، «وَ لَولا دَفعُ اللهِ النّاسَ بَعضَهُم بِبَعضٍ لَفَسَدَتِ الاَرضُ»[28]؛ در مبارزه‌ای که مؤمنینِ مستضعف با مستکبرین دارند، باید به خدا استعانت کنند، باید صبر کنند، مقاومت کنند، «قالَ موسی لِقَومِهِ استَعینوا بِاللهِ وَ اصبِروا اِنَّ الاَرضَ لِلّهِ یورِثُها مَن یَشاءُ مِن عِبادِهِ وَ العاقِبَةُ لِلمُتَّقینَ»[29]؛ تظاهرات قدرتمندانۀ طاغوت‌ها به‌معنای شکست‌ناپذیری آنها نیست، به‌معنای پیروز نشدن مبارزه نیست، «وَ کَاَیِّن مِن قَریَةٍ هیَ اَشَدُّ قُوَّةً مِن قَریَتِکَ الَّتی اَخرَجَتکَ اَهلَکناهُم فَلا ناصِرَ لَهُم»[30]، «اَ وَ لَم یَسیروا فِی الاَرضِ فَیَنظُروا کَیفَ کانَ عاقِبَةُ الَّذینَ مِن قَبلِهِم کانوا اَشَدَّ مِنهُم قُوَّةً وَ اَثارُوا الاَرضَ وَ عَمَروها»[31]؛ اینها بشارت‌های قرآنی است، و بالأخره هنگامی‌که این مبارزه، با این تلاشِ پیگیر پیروز شد، هنگامی‌که پایۀ انقلاب اسلامی و حکومتی که بر مبنای این انقلاب به‌وجود می‌آید مستقر شد، آن‌وقت این حکومت، ماندنی است، آن‌وقت این نظام به دلیل قوانین طبیعیِ قرآنی و به دلیل ارادۀ حتمیِ الهی باقی‌ماندنی است و زایل‌نشدنی است، «فَاَمَّا الزَّبَدُ فَیَذهَبُ جُفاءً وَ اَمّا ما یَنفَعُ النّاسَ فَیَمکُثُ فِی الاَرضِ»[32].

این دیدگاهی است که این انقلاب را، این حادثۀ عظیم را که در کشور جمهوری اسلامی ایران پدید آمد، توجیه می‌کند؛ البته جامعه‌شناسیِ دینیِ تحولات اجتماعی و از جمله تحول اجتماعی عظیمی که در این کشور به‌وجود آمد، یک بحث فوق‌العاده مهم و آموزنده است. آنچه که گفتیم فقط گوشه‌هایی و نشانه‌هایی از این بحث مفصل است. این برای این است که برادران و خواهران مسلمان ـ به‌خصوص برادران و خواهرانی که از کشورهای دیگر در اینجا حضور دارند ـ این فرصت را پیدا کنند که بعد با مراجعۀ به قرآن و مراجعۀ به آثار اسلامی و حدیث، آنچه را که حادث شده[33] و می‌تواند باز هم در دنیا حادث بشود، آن را درست درک کنند. دو نکتۀ کوتاه دیگر را هم می‌گویم و مطالبم را به پایان می‌رسانم. یک مبارزه بعد از پانزده سال پیروز شد و امروز پنج سال از پیروزی این انقلاب می‌گذرد. پیروزی این مبارزه و باقی ماندن این پیروزی تا امروز، دو پیام دارد؛ یک پیام به مسلمانان عالم و یک پیام به خود ما، کسانی که این مبارزه را لمس کردیم و این انقلاب را آزمودیم. پیام به مسلمانان عالم با زبان فصیح و رسایی است که تحقق اسلام را برخلاف همۀ تظاهرات قدرتمندانه، یک امر ممکن جلوه می‌دهد. مسلمانان دنیا باید بدانند که روزگار اسلام تمام نشده؛ روزگار اسلام تازه شروع شده. ملت ایران بن‌بست را باز کردند. ملت‌های مسلمان دیگر همه می‌توانند به این تجربۀ عظیم به چشم یک درس و یک تجربۀ آموزنده نگاه کنند. هیچ‌کس در هیچ‌جای دنیا نمی‌تواند جلویِ رشد نهضت اسلامی‌ای را که با اتکا به ایمان راسخ مردم آغاز شده و پیش می‌رود، بگیرد. ملت‌هایی که با انگیزۀ ایمان و اسلام حرکت می‌کنند، از تجربیات بهره می‌گیرند، یقیناً پیروز هستند. اسلام جای خودش را در دنیا باز می‌کند، ملت‌ها به اسلام متوجه می‌شوند.

صد سالِ پیش استعمارگران به این نتیجه رسیده بودند که ایمان اسلامی خطری است برای منافع آنها؛ در فکر آن بودند که این ایمان را از جوامع اسلامی بگیرند، آنها را از این حربه تهی‌دست کنند، و برنامۀ درازمدت پرحوصله‌ای را شروع کردند. درست در همان لحظاتی که احساس می‌کردند به موفقیت دست یافتند و فکر می‌کردند که دیگر از اسلام چیزی باقی نیست، زندگیِ دوبارۀ اسلام شروع شد؛ همۀ تصورات و تخیلات آنها را به‌هم زد. علت اینکه این‌طور قساوتمندانه و وحشیانه بر این ملت و بر این انقلاب می‌تازند، همین است. آنها می‌خواهند این انقلاب، تجربه‌ای برای ملت‌های دیگر نشود. همین‌که ما بعد از پیروزی انقلابمان، در میان این‌همه دشمنی و خصومت و ضربه از همه طرف، توانستیم بمانیم و رشد کنیم، معجزۀ اسلام است و این معجزه مخصوص ما نیست. این تجربه‌ای برای همۀ ملت‌هاست، و استعمار از اینکه این تجربه برای ملت‌ها به‌وجود بیاید، به شدت بیمناک و هراسناک است. بنابراین پیام این انقلاب به ملت‌ها، پیام اسلام است. اسلام می‌گوید من هستم، من می‌توانم باشم. ملت‌ها می‌توانند به من معتقد باشند، می‌توانند به من عمل کنند، می‌توانند دوباره من را در صحنۀ زندگی خودشان برگردانند، و در روزگاری که مکتب‌ها و تجربه‌ها و آزمایش‌های گوناگون غلط از آب درآمده، اسلام فرشتۀ نجاتی است که می‌تواند ملت‌ها را خلاص کند.

و اما پیام به خودِ ما ـ ما که این انقلاب را از نزدیک آزمودیم ـ پیام این انقلاب به مردم مسلمان ایران این است که انقلاب به انسان‌ها قائم است و به ایمان‌ها. ما تا وقتی‌که مؤمنیم، تا وقتی حرکت انقلابی و اسلامیِ خودمان را درست در همان جهت اسلام ادامه می‌دهیم، این نعمت الهی برای ما مستمر خواهد بود. بدون عمل، بدون تلاش، بدون فداکاری، هیچ نعمتی برای انسان نمی‌ماند و این بزرگ‌ترین نعمت هم مثل دیگر نعمت‌هاست.

ما هنوز خیلی کار داریم. ما می‌توانیم فقط همین اندازه بگوییم که به‌سمت نظام ایده‌آل اسلامی راه افتادیم. صادقانه معترفیم که هنوز تا رسیدن به آن سرمنزل، فاصله‌ها داریم؛ اما این فاصله‌ها را به فضل الهی و با قاطعیت طی خواهیم کرد.

ما مصممیم که همۀ آرمان‌های اسلامی را تحقق ببخشیم. در زمینۀ مسائل مربوط به ملتمان و مسائل داخلی کشورمان، ما مصمم هستیم که ریشۀ فقر را بکنیم، بی‌سوادی را براندازیم. قوانینمان اکثراً امروز اسلامی است؛ اما مصممیم که هیچ قانون غیر اسلامی را در کشور باقی نگذاریم. ملت ما به رشد و آگاهی انقلابیِ شایسته‌ای رسیدند؛ اما اسلام برای رشد انسان‌ها هیچ حدِّ یَقِف[34] قائل نیست. ما سالیان درازی تحت تأثیر تربیت فرهنگ بیگانۀ استعماریِ وارداتی بودیم؛ تا آثار آن از روح ما، از فکر ما زدوده بشود، مقداری تلاش لازم داریم. در زمینۀ مسائل داخلی، به فضل الهی نمایندگان ملت در مجلس شورای اسلامی به کارِ تهیۀ قوانین لازم اسلامی مشغول و سرگرمند، و ما پیش‌بینی می‌کنیم در آینده‌ای که چندان دور نباشد، مشکلات گوناگون کشور را در سایۀ مقررات اسلامی حل کنیم. مسئلۀ فرهنگ و تربیت‌های اسلامی را که در درازمدت باید حل بشود، داریم بررسی می‌کنیم و به‌طرف حلش حرکت می‌کنیم. بسیاری از سنت‌ها و آداب و عادات غلط طاغوتی، در میان ما منسوخ شده؛ اما باز هم به‌طرف نَسخ[35] هرچه بیشتر این آداب و عادات غلط پیش می‌رویم. امروز در کشور ما آن ثروت‌های افسانه‌ایِ از راه حرام به‌دست آمده، دیگر وجود ندارد؛ آن ثروتمندان وابستۀ بزرگ که با اعداد نجومی بایستی ثروتشان شمارش می‌شد، امروز دیگر در کشور ما نیستند؛ اما این کافی نیست؛ بایستی ریشۀ فقر کَنده بشود، باید محرومیت روستانشینان که از بزرگ‌ترین عقده‌هایی است که در طول سالیان دراز بر ما تحمیل شده، برطرف بشود.

در زمینۀ مسائل خارجیِ سیاست نظام جمهوری اسلامی، ما معتقد به وحدت مسلمین عالم هستیم، ما معتقد به خارج شدن کشورهای اسلامی از زیر سلطۀ ابرقدرت‌ها هستیم، ما معتقدیم که ثروت‌های جهان اسلام باید در خدمت مسلمانان باشد و در خدمت ملت‌های اسلامی باشد، ما معتقدیم که اصل «لَن یَجعَلَ اللهُ لِلکافِرینَ عَلَی المُؤمِنینَ سَبیلاً»[36] بایستی پیاده بشود و تحقق پیدا کند. پیام ما و ندای ما به همۀ زمامداران کشورهای اسلامی این است که به هم نزدیک بشوند، به ملت‌هایشان نزدیک بشوند، از دشمن‌های اسلام و مسلمین فاصله بگیرند. ما حج را یک محضر و میعادگاه عظیم مسلمانان می‌دانیم. ما معتقدیم که در مراسم حج، مسلمانان باید این فرصت را پیدا کنند که مسائلشان را به یکدیگر بگویند، با یکدیگر آشنا بشوند، از کمک یکدیگر برخوردار بشوند. امروز حقایق بسیاری در کشورهای اسلامی به‌وسیلۀ بلندگوهای استعماری و عمدتاً صهیونیستی، وارونه جلوه داده می‌شود. کجا بهتر از حج که این حقایق به کشورهای اسلامی برسد؟

ما معتقدیم که مسلمانان باهم برادرند. ما معتقد به کرامت انسان هستیم، ما معتقدیم که هیچ نژادی بر نژاد دیگر، هیچ ملتی بر ملت دیگر، هیچ زبانی بر زبان دیگر، هیچ منطقۀ جغرافیایی دنیا بر منطقۀ جغرافیایی دیگر برتری ندارد. ما معتقدیم که ملت‌های ثروتمند باید ملت‌های فقیر را هم از موهبت‌هایی که خدا به آنها داده برخوردار کنند. ما معتقدیم که نفوذِ رو به تزایُد[37] آمریکا در منطقۀ خاورمیانه و آفریقا و شرق آسیا بایستی قطع بشود. استبدادِ تحول‌ناپذیرِ قدرت‌های بزرگ جهانی و در رأس آنها آمریکا بایستی به نقطۀ پایان برسد. کشورهای اسلامی، متعلق به مردمشان است. ما معتقدیم که غدّۀ سرطانی اسرائیل و حکومت صهیونیست‌ها بایستی برای همیشه از قلبِ پیکرۀ کشورهای اسلامی برکنده بشود. این پایگاهی که استکبار جهانی آمریکا برای خودش درست کرد و سالیان متمادی است ـ نزدیک چهل سال است ـ که ما داریم از این ناحیه ضربت می‌خوریم، بایستی این پایگاه برچیده بشود. فلسطین برای فلسطینی‌هاست، فلسطین برای امت اسلامی است. فلسطین جزوِ تجزیه‌ناپذیر پیکر عظیم اسلامی است. ما معتقدیم که آمریکا باید در همۀ مناطقی که نفوذ خود را در آنها دارد روزبه‌روز و ساعت‌به‌ساعت گسترش می‌دهد، باید خارج بشود، ما قبول نمی‌کنیم، تحمل نمی‌کنیم که آمریکا در کشور اسلامی لبنان حضور پیدا کند و حضور خودش را ادامه بدهد. حرکت دولت استکباری آمریکا در خاورمیانه یک حرکت غاصبانه، ظالمانه، قساوتمندانه است. معتقدیم دست مسلمانان باید مشت بشود و محکم به سینۀ آمریکا بخورد. توطئۀ طراحان سیاست‌های بزرگ جهانی علیه کشورهای اسلامی یک توطئۀ همه‌جانبه است؛ ما معتقدیم که کشورهای اسلامی به‌صورت همه‌جانبه باید با این توطئه مقابله کنند.

اشغال نظامیِ ظالمانۀ کشور افغانستان، ازنظر ما سخت مردود است. ما معتقدیم که اشغال نظامی افغانستان، بایستی از سوی اشغالگران تمام بشود. تعیین‌کنندۀ سرنوشت کشور افغانستان، مردم مسلمان افغانستانند. آنها حق دارند سرنوشت کشورشان را معیّن کنند؛ نه بیگانگان، نه اشغالگران. برای ما مسئلۀ افغانستان و مسئلۀ فلسطین و مسئلۀ لبنان مسائل مشابهی هستند.

جامع همۀ مسائل این است که مسلمان‌ها باهم اتحاد ندارند، دشمن‌ها در آنها طمع می‌کنند. جهان اسلام باید به یک اتحاد واقعی دست پیدا کند؛ اتحادی که مظهر آن، اجتماع ملت‌هاست؛ نه اجتماع کسانی که از زبان ملت‌ها حرف می‌زنند، اما مصلحت ملت‌ها را رعایت نمی‌کنند. ما معتقدیم یک جبهۀ ضد استکباری قوی در جهان اسلام باید به‌وجود بیاید، ما به‌عنوان دولت جمهوری اسلامی، حاضریم پیش‌قدم بشویم. ما به پشتیبانی قدرت الهی و با آزمایشی که از ملتمان در این چندساله کردیم، درمقابل تمام قدرت‌های جهانی احساس قدرت می‌کنیم. ما هیچ احساس ضعف نکردیم، باز هم نمی‌کنیم. معتقدیم تمام توطئه‌هایی که علیه ما در دنیا وجود دارد، همه ناکام خواهد ماند. معتقدیم که ما بر همۀ دشمنانمان، از شرق و غرب، پیروز خواهیم شد؛ این وعدۀ الهی است. خدای متعال اصدَقُ القائِلین[38] است، به ما فرموده است: «وَ لَیَنصُرَنَّ اللهُ مَن یَنصُرُهُ»[39] بی‌شک خدا آن کسانی را که یاری‌اش کنند، یاری می‌کند. ما خدا را یاری می‌کنیم، ما دین خدا را زنده می‌کنیم، ما اقامۀ صلاة می‌کنیم، ما اعطای زکات می‌کنیم، ما امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر می‌کنیم و لذا یقین داریم که خدا ما را نصرت خواهد کرد، با این امید از آغاز شروع کردیم. خدا امید ما را برآورد، آرزوی ما را محقق کرد، جمهوری اسلامی را تشکیل داد، و با امیدِ ادامۀ این راه حرکت می‌کنیم، خدا آن امید را هم یقیناً ناامید نخواهد کرد.

از خدای بزرگ ملتمسانه تقاضا می‌کنم دل‌های امت اسلامی را به‌هم نزدیک کند و توفیق عمل به قرآن را به همۀ ما عنایت کند و ما را جزوِ بندگان شایستۀ خودش قرار بدهد و به ما توفیق پیروزی بر دشمنانش را عنایت کند.

و السّلام علیکم و رحمةالله و برکاته

پاورقی‌ها

  1. ۱.سوره مبارکه حج/ آیه 41، «همان کسانی که هرگاه در زمین به آنان قدرت بخشیدیم، نماز را برپا می‌دارند و زکات می‌دهند و به کارهای پسندیده وامی‌دارند، و از کارهای ناپسند باز می‌دارند، و فرجام همۀ کارها از آنِ خداست.»
  2. ۲.(خ ص م) دشمنانه
  3. ۳.(ش ی ع) انتشار، ترویج
  4. ۴.(رج ع) بازگشت به عقب، مخالفت با هر گونه پیشرفت و ترقی
  5. ۵.دلیری، بی‌باکی
  6. ۶.(ک ف ل) عهده دار
  7. ۷.(ع رض) دشمن، حریف
  8. ۸.(ش و ه) زشت گردانیده
  9. ۹.آرایش
  10. ۱۰.(ح رب) وسیلۀ جنگیدن
  11. ۱۱.(ن ض ج) رسیدگی، پختگی
  12. ۱۲.افرادی که از مارکسیسم و حزب کمونیست شوروی پیروی می‌کردند و گرایش های ضد مذهبی از خود نشان می‌دادند.
  13. ۱۳.لحظه ها
  14. ۱۴.(س ب ع) وحشیانه
  15. ۱۵.سوره مبارکه احزاب/ آیه 22، «و هنگامی‌که مؤمنان دسته های دشمن را دیدند، گفتند: این همان است که خدا و فرستاده اش به ما وعده دادند و خدا و فرستاده اش راست گفتند.»
  16. ۱۶.(ن س خ) باطل شده
  17. ۱۷.اصطلاحی مارکسیستی برای طبقۀ کارگرِ مزدبگیر که دارای وسیلۀ تولید نیست و درآمدش از نیروی کارش حاصل می‌شود.
  18. ۱۸.سوره مبارکه رعد/ آیه 11، «همانا خداوند بر هیچ گروهی آنچه را دارند، تغییر نمی‌دهد تا آنکه آنان آنچه را در خود دارند، تغییر دهند.»
  19. ۱۹.سوره مبارکه سبأ/ آیه 46، «بگو: من فقط به شما یک اندرز می‌دهم که دوتا دوتا و تک تک برای خدا به پا خیزید.»
  20. ۲۰.سوره مبارکه نسا/ آیه 76، «کسانی که ایمان آورده اند، در راه خدا پیکار می‌کنند.»
  21. ۲۱.سوره مبارکه مجادله/ آیه 22، «هیچ گروهی را که به خدا و روز جزا ایمان می‌آورند نمی‌یابی که با آن که با خدا و رسولش دشمنی کرده، دوستی برقرار کند.»
  22. ۲۲.سوره مبارکه انفال/ آیه 24، «ای کسانی که ایمان آورده اید، هنگامی‌که خدا و پیامبر، شما را به چیزی فراخواندند که به شما حیات می‌بخشد، آنان را اجابت کنید.»
  23. ۲۳.سوره مبارکه قصص/ آیه 4، «همانا فرعون در زمین برتری جویی کرد، و مردمِ آن را گروه گروه ساخت؛ دسته ای از آنان را به ناتوانی و زبونی می‌کشید.»
  24. ۲۴.سوره مبارکه بقره/ آیه 214، «آیا پنداشتید که داخل بهشت می‌شوید و حال آنکه هنوز مانند آنچه بر پیشینیان شما آمد، بر شما نیامده است؟ آنان دچار سختی و زیان شدند و به تکان درآمدند، تا جایی که پیامبر و کسانی که با وی ایمان آورده بودند گفتند: «پیروزی خدا کی خواهد بود؟» آگاه باشید، که پیروزی خدا نزدیک است.»
  25. ۲۵.(ق ب ل) آینده
  26. ۲۶.سوره مبارکه قصص/ آیه 5، «و خواستیم بر کسانی که در زمین به ناتوانی کشیده شده بودند، منّت نهیم و آنان را پیشوایان گردانیم، و ایشان را وارثان قرار دهیم.»
  27. ۲۷.سوره مبارکه نور/ آیه 55، «خدا به کسانی از شما که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند، وعده داده که حتماً آنان را در زمین به جانشینی خواهد رساند؛ همان طور که کسانی را که پیش از آنان بودند، جانشین قرار داد، و آن دینی را که برایشان پسندیده، به قدرت می‌رساند، و ترسشان را به ایمنی مبدل کند.»
  28. ۲۸.سوره مبارکه بقره/ آیه 251، «و اگر خداوند برخی از مردم را به وسیلۀ برخی دیگر دفع نمی‌کرد، قطعاً زمین تباه می‌گردید.»
  29. ۲۹.سوره مبارکه اعراف/ آیه 128، «موسی به قوم خود گفت: از خدا یاری جویید و استقامت کنید، که زمین برای خداست؛ آن را به هرکس از بندگانش که بخواهد می‌دهد؛ و فرجام برای پرهیزگاران است.»
  30. ۳۰.سوره مبارکه محمد/ آیه 13، «و چه بسیار شهرها که نیرومندتر از آن شهری بود که تو را از آن بیرون راندند، که ما هلاکشان کردیم و برای آنها یاری نبود.»
  31. ۳۱.سوره مبارکه روم/ آیه 9، «آیا در زمین نگردیده اند تا ببینند فرجام کسانی که پیش از آنان بودند، چگونه بوده است؟ آنها بس نیرومندتر از ایشان بودند، و زمین را زیر و رو کردند و بیش از آنچه آنها آبادش کردند، آن را آباد ساختند.»
  32. ۳۲.سوره مبارکه رعد/ آیه 17، «اما کف، بیرون افتاده از میان می‌رود، ولی آنچه به مردم سود می‌رساند در زمین می‌ماند.»
  33. ۳۳.(ح د ث) به وقوع پیوسته، اتفاق افتاده
  34. ۳۴.مرز ایستادن، انتها
  35. ۳۵.باطل کردن
  36. ۳۶.سوره مبارکه نسا/ آیه 141، «و خداوند هرگز بر مؤمنان، برای کافران راهی قرار نداده است.»
  37. ۳۷.(ز ی د) زیاد شدن
  38. ۳۸.صادق ترین گویندگان
  39. ۳۹.سوره مبارکه حج/آیه 40