رفتن به محتوای اصلی

صلح امام حسن (ع)رویداد

نام‌های دیگر: صلح امام حسن

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قرارداد صلح امام حسن (ع) با معاویه و علل و آثار آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم در روز پانزدهم ماه مبارک رمضان ۱۴۱۰ ه.ق— ۱۳۶۹/۰۱/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۹۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

صلح امام حسن، تبدیل جبهۀ جنگ از روی زمین بود به زیر زمین. امام حسن علیه‌السلام مبارزه را تمام نکرد، مبارزه را قطع نکرد، جای مبارزه را عوض کرد، از روی زمین مبارزه را برد به زیر زمین. تشکیلاتی‌اش کرد، حزبی‌اش کرد، مخفی‌اش کرد، نهانش کرد. این را یک مورخ باانصاف، یک مورخی که خودش شیعه هم نیست، اما آدم باانصافی هست، مثل طه حسین، می‌فهمد، من و توی شیعه اگر نفهمیم، چون تدبر نکردیم که نمی‌فهمیم. «اَلفِتنَةُ الکُبرَی، عَلِیٌّ وَ بَنوهُ»[7] را نگاه کنید، ببینید چه می‌گوید.
به‌طوری‌که استنباط می‌شود از مجموع دریافت‌ها و برداشت‌هایی که از این مسئله شده است، نقطۀ معضل ماجرا از اینجا پیش می‌آید که در نظر عموم مطالعه‌کنندگان یا اکثر مطالعه‌کنندگان، صلح در جملۀ صلح امام حسن علیه‌السلام به‌معنای تسلیم و سازش فهمیده می‌شود. خیال می‌کنند که صلح امام حسن درمقابل معاویه، یعنی سازش امام حسن با معاویةبن‌ابی‌سفیان. و خیلی روشن است که برای هیچ انسانی ـ نه هیچ مسلمانی یا هیچ شیعه‌ای ـ سازش امام حسن با معاویةبن‌ابی‌سفیان، امام کفر و پیشوای شرک، قابل قبول نیست، قابل فهم نیست. ولی مسئله این‌طور نیست، صلح به‌معنای سازش و تسلیم نیست. (51/1/24) این همان متارکه است، یعنی آتش‌بس. (65/3/4) آتش‌بس، تعبیر یکی از علمای اقدمین شیعه است؛ «مُهادنه» در کلمات صدوق است؛[9] مُهادنه یعنی آتش‌بس. (51/1/25) صلح امام حسن به‌معنای متارکۀ موقت جنگ است، برای آمادگی جهت ضربت‌زدن قاطع‌تر. صلح امام حسن علیه‌السلام برطبق آیه‌ای که تلاوت شد، «تَحرُّف لِقِتال» است و «تَحَیَّزَ اِلَی فِئَةٍ»؛ ماهیت صلح امام حسن علیه‌السلام اصلاً این است و مطالعۀ مقدار زیادی از اسناد و مدارکی که از این صلح برای ما باقی مانده است، مطلب را به همین صورت برای ما روشن می‌کند.

شاهدها (۹۰ پاراگراف)

اجبار امام به صلح بر اثر ضعف خواص و ناآگاهی عوام

انتقال قدرتی که [از بنی‌امیه به بنی‌عباس] انجام گرفت، این‌قدر برای دنیای اسلام فاجعه‌بار بود؛ و امام حسن مجتبی علیه‌الصلاة‌والسلام را، ضعف‌های خواص و ناآگاهی‌های عوام مجبور کرد که [صلح را] قبول کند. البته اگر امام مجتبی علیه‌السلام آن صلح را انجام نمی‌داد، وضع به‌مراتب بدتر می‌شد. اگر امام حسن مجتبی جنگ را ادامه می‌داد و به دست معاویه به شهادت می‌رسید، هیچ‌چیز از اسلام باقی نمی‌ماند. باز تظاهری که دستگاه معاویه می‌کرد به اسلام و گرایش به احکام اسلامی، …

حکیمانه‌ترین کار ممکن در نگاه بلند تاریخی

..امام حسن با رقیبانِ کاخ‌نشینِ شامی این کار را کرد، یک‌ذره دیرتر. دیدتان را بزرگ کنید، از یک سال و دو سال و پنج سال بیایید بیرون، که امام حسن آمد بیرون. بروید در تاریخ، دنیا را با عرض و طول واقعی‌اش نگاه کنید، خواهید دید که امام حسن حکیمانه‌ترین کار ممکن را انجام داد. چه کسی باور می‌کرد که در قرآن آیه‌ای با نام خال‌المؤمنین وجود ندارد؟ اگر امام حسن افشا نمی‌کرد، چه می‌دانستیم. مگر علی‌بن‌ابی‌طالب را تا صد سال به‌عنوان یک چهرۀ ضد انقلاب معرفی نکردند که راویان و قاریان و گویندگان مذهبی و حکام، وظیفۀ خودشان می‌دانستند او را …

حفظ جان یارانی چون حجر و عدی و حبیب که بعدها روشنگر شدند

… عدی‌بن‌حاتم در پیشگاه معاویه زنده می‌شود و می‌گوید: «ای معاویه! من با علی وفا نکردم که او رفت و من زنده هستم»[5]، در فرهنگ جامعۀ آن روز اثر می‌گذارد و دیگر نمی‌شود آن را عوض کرد، دیگر نمی‌شود آن چهرۀ مقدس را حفظ کرد. این کارها را چه کسی کرد؟ امام حسن. حجر را چه کسی نگه داشت؟ امام حسن. عدی‌بن‌حاتم را چه کسی نگه داشت؟ امام حسن. رشید هجری را چه کسی حفظ کرد؟ امام حسن. حبیب‌بن‌مظاهر و مسلم‌بن‌عوسجه و دیگران و دیگران را که هرکدام شهیدی شدند، شمعی شدند و فضا را روشن کردند و شعله‌ها افروختند، همۀ اینها جانشان را مدیون امام حسن هستند.

زدودن آثار جرم حکومت بنی‌امیه در طول زمان

صلح امام حسن [در طول زمان بعد از خودش] آثار جرمی را که دوازده سال قبل از علی و سالیانی با علی و سالیانی پس از علی، حکومت ننگین بنی‌امیه به‌وجود آورده بودند، از بین می‌برد و هموار می‌کرد. اگر شما بدانید که عثمان و معاویه و مروان حکم و بقیۀ آل ابی‌العاص[6] و رجال و چهره‌های منحوس بنی‌امیه، با مغز مردم و فکر مردم و قرآن خدا و دین خدا و جامعۀ اسلامی چه کرده‌اند، آن‌وقت می‌فهمید که امام حسن و امام حسین، این دو برادر، در این بیست سال چه عملی انجام …

ختم جنگ و آتش‌بس با شیوه‌های مدبرانه به سود جبههٔ حق

… است؛ باید مردم را تقویت کرد، باید یک عدۀ نیرومند و غالبِ بر نفْس و کسانی که توانسته باشند نفْس خود را شکست بدهند و بر نفْس خود غلبه پیدا کنند، تربیت کرد و ساخت و آنها را مثل گلوله‌ای به‌طرف سینۀ معاویه‌ها و دیگر چهره‌های ننگین پرتاب کرد، و آنها را ساقط کرد. این را امام حسن احساس کرد؛ لذا بود که جنگ را ختم کرد، آتش‌بس را کرد. البته در همین کار هم هزاران شیوۀ مدبرانه به‌کار برد و ماجرا را کاملاً به سود حقیقت، یعنی به سود جبهۀ حقِ خود تمام کرد، 1352/1 و وضع جنگ را به سود [جبهۀ] خود تغییر داد؛ یعنی چهرۀ دوستان خود را [پوشاند]. شمشیرها را از دست آنها نگرفت ـ اشتباه نکنید ـ تصمیم‌های آنها را متزلزل نکرد، [بلکه] میدانشان را عوض کرد. به آنها تفهیم کرد که با معاویه در میدان بارز و آشکار نمی‌شود جنگید؛ بروید پشت پرده. و این دستوری بود که پدر بزرگوارش …

پاسخ سربسته به معترضان: علت آن همان علت صلح پیامبر (ص)

… امام به‌طور سربسته پاسخ می‌گفت؛ چون یک‌چنین مسئله‌ای را خیلی روشن است که نمی‌شود [واضح] گفت. امام چه بگوید؟ بگوید من صلح کردم که یک حزب سیاسی مخفی تشکیل بدهم و با معاویه بجنگم! این مثل این است که بالای سردرِ مرکز حزب، یک تابلوی بزرگ بزنند، که حزب مخفیِ فلان! بنا نیست که امام به همه بگوید که ما حزب مخفی تشکیل دادیم. امام به اشاره می‌گوید که «عِلَّةُ مُصالَحَتی لِمُعاوِیَةَ عِلَّةُ مُصالَحَةِ جَدّی رَسولِ اللهِ لِبَنی‌ضَمرَةَ»[14] همان علتی که موجب شد پیغمبر با کفار قریش و کفار مکه در سال ششم از هجرت، عقد صلح ـ با همین کلمۀ صلح ـ ببندد و با آنها مصالحه کند، موجب شد که من عین همان قرارداد را با معاویه ببندم.

گسترش اندیشهٔ شیعی و سامان‌دهی جمع شیعه پس از صلح

..پس از حادثۀ صلح امام حسن، اقدام بسیار مهمی که انجام گرفت، گسترش اندیشۀ شیعی و سروسامان دادن به این جمعِ پیوسته و خویشاوند بود، که اکنون بر اثرِ سلطۀ ظالمانۀ سلطان اموی و فشاری که بر آن وارد می‌آمد، می‌توانست از تحرک و دینامیسم[2] بیشتری برخوردار باشد. و همواره چنین است که اختناق و فشار به‌جای آنکه عامل گسیختگی نیروهای منسجم تحتِ فشار باشد، موجب هرچه پیوسته‌تر و راسخ‌تر و گسترده‌تر شدن آنهاست.

تفاوت شرایط دوران امام حسن (ع) با دوران امام حسین (ع)

… کار آمد، جنگیدن با او امکان‌پذیر شد. به تعبیری دیگر: کسی که در جنگ با یزید کشته میشد، خونش، به دلیل وضعیّت خرابی که یزید داشت، پامال نمیشد. امام حسین علیه‌السّلام به همین دلیل قیام کرد. وضع دوران یزید به گونه‌ای بود که قیام، تنها انتخابِ ممکن به نظر میرسید. این، به‌خلاف دوران امام حسن علیه‌السّلام بود که دو انتخابِ شهید شدن و زنده ماندن وجود داشت و زنده ماندن، ثواب و اثر و زحمتش بیش از کشته شدن بود. لذا، انتخاب سخت‌تر را امام حسن علیه‌السّلام کرد. اما در زمان امام حسین علیه‌السّلام، وضع بدان گونه نبود. یک انتخاب بیشتر وجود نداشت. زنده ماندن معنی نداشت؛ قیام نکردن معنی نداشت و لذا بایستی قیام میکرد. حال اگر در اثر آن قیام به حکومت میرسید، رسیده بود. کشته هم میشد، شده بود. بایستی راه را نشان میداد و پرچم …

نبود کمبود در کار امام و کمبود در شرایط زمانه

… در مواردی کوبنده‌تر و تیزتر به نظر می‌رسد.[38] من در کلمات امیرالمؤمنین آن‌طور کوبندگی و قدرت را کمتر دیدم در مقابلۀ با دشمنان؛ شاید به‌خاطر این بوده که امیرالمؤمنین با آن‌چنان دشمنانی روبه‌رو و از نزدیک مواجه نشده بوده که این‌قدر وقیح و خبیث باشند. بنابراین هیچ‌گونه کمبودی در کار امام حسن نیست. کمبود در شرایط زمانه است. قدرتمندانه ایستاده برای دفاع، این یکی از روش‌هاست، ت‌اآنجایی‌که ممکن است. یک جاهایی ایستادگی قدرتمندانه به ضرر تمام می‌شود و همیشه همین‌طور است. یک جاهایی ایستادگی و ادامۀ کار قدرتمندانه به ضرر تمام می‌شود. تغییر روش و مانور در انتخاب روش‌ها یک کار اساسی و …

آغاز تلاش امامان برای برپایی حکومت اسلامی از زمان صلح

به نظر ما پس از صلح امام حسن علیه‌السلام که در سال چهل‌ویکم هجری اتفاق افتاد، اهل‌بیت پیامبر به این قانع نشدند که در خانه نشسته و تنها احکام الهی را آن‌چنان‌که می‌فهمند بیان کنند، بلکه از همان آغاز صلح، برنامۀ همۀ امامان این بود که مقدمات را فراهم کنند تا حکومت اسلامی را به شیوه‌ای که مورد نظرشان بود، بر سر کار آورند، و این را به‌روشنی در زندگی و سخنان امام مجتبی (ع) می‌بینیم.

آغاز کار نیمه‌مخفی شیعه پس از صلح برای بازگرداندن قدرت به خاندان پیامبر (ص)

دورۀ سوم، بیست سالِ میانۀ صلح امام حسن، سال 41، و حادثۀ شهادت امام حسین، محرم سال 61 است. پس از ماجرای صلح، عملاً کار نیمه‌مخفی شیعه شروع شد و برنامه‌ای که هدفش تلاش برای بازگرداندن قدرت به خاندان پیامبر در فرصت مناسب بود، آغاز شد. این فرصت، طبق برآورد عادی، چندان دور از دسترس نبود و با پایان‌یافتن زندگی شرارت‌آمیز معاویه، امید آن وجود داشت. بنابراین می‌توان دورۀ سوم را «دورۀ تلاش سازندۀ کوتاه‌مدت برای ایجاد حکومت و رژیم اسلامی» نام داد.

شناخت چهرهٔ واقعی صلح و ماهیت عمل امام

بحث ما دربارۀ تفسیر واقعه‌ای در تاریخ اسلام است که به‌عنوان صلح امام حسن علیه‌السلام و معاویه، مشهور و معروف است؛ می‌خواهیم چهرۀ واقعی این صلح را بشناسیم و ماهیت عمل امام را ـ آن‌چنان‌که شایستۀ آن امام بزرگوار است ـ بفهمیم.

پیش‌داوری، یکی از اشکالات فهم ماجرای صلح

ما معمولاً از دور به قضایا نگاه می‌کنیم و دقت و رسیدگی کامل را تحمل نمی‌کنیم، عادت کرده‌ایم که برطبق ظواهر، زود قضاوت کنیم. و در مسئلۀ صلح امام حسن علیه‌السلام یکی از اشکالات کار، وجود پیش‌داوری است؛ قبلاً همه، پیش‌داوری‌هایشان را کرده و یک فکری پیش خودشان کرده‌اند و مسئله را طوری تصور کرده‌اند و تمام کرده‌اند مسئله را. باید پیش‌داوری‌ها را از بین برد. و این خودش یکی از اشکالات قضیه است.

شهرت معاویه به زیرکی، عامل قضاوت نادرست دربارهٔ صلح

این مطلب را هم خوب است عرض کنم که غالباً یکی از چیزهایی که موجب عدم تشخیص صحیح و قضاوت صحیح در مورد ماجرای صلح هست، این است که معاویه از نظر افراد، یک فرد فوق‌العاده زیرک و داهیِ باهوش معرفی شده و قاعده بر این جاری است که اگر میان دو متخاصم، یکی شناخته شده باشد به هوش و درایت و کاردانی و تدبیر، طرف مقابل خصومت، شناخته می‌شود به سادگی. طبعاً این‌طوری است. وقتی‌که شما می‌شنوید که دو نفر باهم نزاعی دارند، و می‌دانید یا معتقدید که یکی از این دو نفر خیلی مرد باهوش و کاردان و تیزرأی و باتدبیری است، اگر یک کار مجمل و مشتبهی هم از او دیدید، روی آن سابقه، حمل می‌کنید بر زرنگی، می‌گویید کار درستی است، لابد ما نمی‌فهمیم. و در نقطۀ مقابل، آن‌کسی‌که با یک‌چنین مرد تیزهوش و کاردانی روبه‌روست، کارهایش غالباً حمل بر سادگی و حساب‌نشدگی می‌شود؛ درحالی‌که باز، امروز صفحاتی از تاریخ به ما نشان می‌دهند که این شایعۀ داهیه‌بودن معاویه ـ یعنی خیلی تیزهوش و تیزرأی‌بودن معاویه ـ شایعۀ بی‌اساس و دروغینی است.

محکومیت امروزی معاویه در تاریخ به برکت صلح

بعد هم شکل دو منازع خلافت برای مردم روشن نبود. امروز برای ما آسان است که چهرۀ معاویه را آن‌چنان‌که بوده است، معرفی کنیم؛ امروز است که در جامعۀ اسلامی، کسی نمی‌تواند از معاویه دفاع کند و معاویه‌ها محکومند در تاریخ؛ این برای امروز است، و البته به برکت صلح امام حسن که توضیح خواهم داد. اما در آن روزگار، مردم معاویه را آن‌چنان‌که امروز من و شما می‌شناسیم که نمی‌شناختند. آن روز دو نفر منازع خلافت بودند ـ در زمان امام امیرالمؤمنین را عرض می‌کنم، قبل از امام مجتبی علیه‌السلام حتی ـ دو نفر منازع خلافت وجود داشتند از نظر عامۀ مردم؛ یک نفر داماد و …

طرح پرسش چرایی نجنگیدن امام تا شهادت مانند امام حسین (ع)

… انسان‌ها یک کار می‌توانست بکند؛ خب، اینها خاندان بنی‌هاشمند، خاندان بنی‌هاشم همان کسانی هستند که به گفتۀ امام سجاد، سجیه‌شان مرگ است؛ مرگ شرافتمندانه.[2] آن کسانی هستند که راه شهادت به روی آنها گشوده است و آماده هستند که خود را فدای فکر و دین و مکتب بکنند. امام مجتبی علیه‌السلام با این سابقۀ فامیلی ـ اگر سابقه‌های فکری را در نظر نگیریم ـ لااقل ابتدا ممکن است یک پیشنهاد به او بشود؛ خب آقا! شما چرا نرفتید با همان عدۀ کم بجنگید تا کشته بشوید، تا شهید بشوید و شهادت برای شما افتخاری باشد، همچنانی‌که برای برادر شما، حسین علیه‌السلام افتخار بود؟

فدا کردن نام و محبوبیت امام برای شناخته شدن و ماندن اسلام

… از علی علیه‌السلام هم شجاع‌تر است؟ از برادرش حسین علیه‌السلام شجاع‌تر است که در میدان جنگ و آن جنگ خونین، با آن فداکاری عجیب، خودش را به کشتن داد؟ بنده معتقدم که..شجاعت واقعی این است که انسان برطبق آنچه مصلحت فکر و ایدئولوژی اوست اقدام کند، اگرچه کسی نفهمد. و امام حسن علیه‌السلام حاضر شد خود را، و نام و وجهۀ خود را، و محبوبیت خود را در میان دوستان نزدیکش، فدای مصلحت واقعی بکند؛ حاضر شد که او را نشناسند، برای اینکه اسلام را بشناسند و اسلام بماند. این، کلی و خلاصۀ قضیه است.

ناممکن بودن شهادت امام حسن (ع) در جنگ با معاویه

آیا امام حسن علیه‌السلام می‌توانست در جنگ با معاویه شهید باشد؟ نه، نمی‌توانست. (51/1/24) [مرحوم شهید مطهری] در پاسخ به این سؤال به‌طورخلاصه می‌گویند شرایط امام حسین که در آن جایز بود، بلکه متعیَّن بود که امامِ حق باید بایستد تا به شهادت برسد، متفاوت است با شرایط زمان امام حسن؛ و خصوصیاتی در آنجا هست که اینجا نبود، خصوصیاتی اینجا هست که …

تصور جامعه‌ای به رهبری معاویه بدون امامی افشاگر

… و هرکسی که به خود او وابسته است، اصالت و موضوعیت قائل است؛ به اسلام ذره‌ای مؤمن نیست و به انسانیت سر سوزنی پایبند نیست. و یک فکر، تمام روش‌های او را نقش می‌دهد و شکل می‌دهد، و آن عبارت است از خودپرستی و خودبینی و خودگرایی و پایه‌های خودی را مستحکم‌ترکردن. اجتماعی که چنین کسی در رأسش باشد، آن‌وقت یک اسلام‌شناس، یک پرورندۀ انقلاب اسلامی در میان آن اجتماع نباشد، کسی که بتواند نقطه‌ضعف‌های کار معاویه را برملا کند، و به اجتماعِ آن زمان، بلکه به تاریخ بدهد، یا حتی اگر نرسد به اجتماع آن زمان، لااقل به نسل‌های بعد برسد؛ یک‌چنین کسی در اجتماعی نباشد، شما چه می‌اندیشید دربارۀ چنین اجتماعی؟

درک نکردن معاویه از نقشهٔ امام حسن (ع) در صلح

… کار او نیست، با او مخالفتی ندارد، انسان حرفی ندارد از او تعریف کند. غالباً مخفی‌ماندن نام معاصرین از همین‌جا سرچشمه می‌گیرد؛ وقتی مردند، از اینها زیاد تعریف می‌شود؛ چون معارضه‌ای وجود ندارد، اما تا معاصرند، تا زنده‌اند، تا هستند، از اینها تعریف نمی‌شود. معاویه نمی‌فهمید که امام حسن با این صلح چه کلاهی بر سر او گذاشته، نمی‌فهمید که روش آیندۀ امام حسن درمقابل او چگونه است، اینها را درک نمی‌کرد. هنوز زمان، آن‌طور نبود که مسائل، درست، آشکار و روشن شده باشد که امام حسن چه می‌کند، اینها را نمی‌دانست و چون او را رقیب خودش نمی‌دید، حاضر بود دربارۀ امام حسن تعریف بکند و حتی از شجاعت امام مجتبی تعریف کند.

تسلط معاویه بر مردمی پرورده در خلاف جهت اسلام در فرض جنگ

ابوالفضل‌العباس، محمدبن‌حنفیه، حبیب‌بن‌مظاهر، تمام این‌کسانی‌که بعدها در تاریخ اسلام یک فصلی باز کردند، کشته می‌شدند. (65/3/4) و امام حسن هم دراین‌بین کشته می‌شد. بعد معاویه می‌ماند با یک عده مردمی که بیست سال، آنها را در خلاف جهت اسلام و بر خلاف روح اسلام تمرین داده بود. همۀ دروغ‌ها و نیرنگ‌ها را داخل مغز و روح و جان مردم شام کرده بود. یک عده از آنها خواص و زبدگان حکومت می‌شدند و عامۀ مردم هم که درمقابل قدرت، معمولاً رنگ می‌شوند، درمقابل قدرت تسلیم می‌شوند، به فکر قدرت‌های زمان می‌گرایند. «اَلنّاسُ عَلَی دینِ مُلوکِهِم» اگر حدیث هم نباشد، یک واقعیتی است؛ طبیعی است. معاویه‌ای که با اسلام …

دریغ امام از بی‌رقیب گذاشتن دشمن با نگاه به آینده

و امام مجتبی در آینۀ تاریخ، همۀ این مطالب را روشن می‌دید، و البته دریغش می‌آمد که دشمن را بی‌رقیب در این میدان باقی بگذارد. دشمن، معاویه است، یزیدِ احمق که نیست؛ دشمن، معاویۀ سیّاس است، معاویۀ سیاستمدار، پخته، چکیده، تجربه‌کرده، کارآزموده، با آن روش‌های عجیبی که او به‌کار می‌زند. دشمن اوست، نه یزیدِ جوانِ خامِ ساده‌دل. و باز در روزگاری است که هنوز جمعیت شیعه شکل نگرفته‌اند و از …

پایان یافتن همه‌چیز با شهادت امام به سبب نبود تشکیلات

… نشانه‌های آن را می‌بینید. زمان امام حسین و بعد از شهادت امام حسین، همان سازماندهی بود که ماجراهای فراوانی را در دنیای اسلام ایجاد کرد، ماجرای توابین را به‌وجود آورد، ماجرای مختار را به‌وجود آورد و تا آخر هم نگذاشت آب خوش از گلوی خلفای بنی‌امیه پایین برود. این تشکیلات در زمان امام حسین بود و امام حسین وقتی شهید می‌شد، می‌دانست که دنبال خودش تشکیلاتی را دارد باقی می‌گذارد که اینها پرچم را بالا نگه خواهند داشت و نمی‌گذارند که قضیه لوث بشود و حقیقت مکتوم بماند، اما زمان امام حسن چنین تشکیلاتی هم نبود. اگر امام حسن می‌رفت شهید می‌شد، اصحابش هم شهید می‌شدند و همه‌چیز تمام می‌شد. (65/3/4) مردی که کشته‌شدنِ او و مرگ او حیات‌بخش نباشد، برای بقای مکتب مفید نباشد، دشمن را جری‌تر کند، میدان را برای او بلامنازع و بلامعارض بگذارد، این‌چنین کشته‌شدنی، اسمش شهادت نیست در اسلام. شهادت یعنی مرگ زندگی‌بخش؛ یعنی جان دادن و جان به اجتماعی دمیدن؛ …

تبدیل خط حکومت اسلامی از امامت و خلافت به سلطنت

در خلال بحث‌های مربوط به امام مجتبی علیه‌الصلاة‌و‌السلام اشاره کردم[1] به تفاوت میان دو نوع حکومت؛ سلطنت و خلافت. و گفتم که در ماجرای صلح امام حسن، خط حکومت اسلامی و اداره و مدیریت جامعۀ اسلامی، از امامت و خلافت تبدیل شد به سلطنت؛ که این آثارِ بسیار تعیین‌کننده‌ای را در طول تاریخ اسلام به جا گذاشت. مناسب است این بحث را یک‌قدری توسعه بدهیم و یک مقداری راجع‌به تفاوت‌های میان خط حکومت سلطنتی و خط حکومت خلافتی و امامتی صحبت کنیم.

پیامد مقاومت تا آخرین قطرهٔ خون: کشته‌شدن خواص و حکومت بی‌معارض باطل

… مجتبی این‌طور نبود. نزدیک‌ترینِ یارانِ امام حسن به او گفت: «یا مُذِلَّ المُؤمِنینَ»[1]. حجربن‌عدی یقین داشت که حسن‌بن‌علی امام است، در امامت او شکّی نداشت، اما تاکتیک او را تخطئه می‌کرد. می‌گفت این تاکتیک شما مؤمنین را به ذلت کشاند. مؤمنین چه کسانی بودند؟ مؤمنین یعنی آن خواص اصحاب امیرالمؤمنین که درمقابل حکومت شام قصد مقاومت تا آخرین قطرۀ خون را داشتند و مقاومت هم می‌کردند و به آخرین قطرۀ خون هم می‌رسیدند، یعنی همه کشته می‌شدند. و «خَلا لَکِ الجَوُّ فَبیضی وَ اصفِری»[2]، برای معاویه میدان باز می‌شد و باطل حکومت می‌کرد، بی‌آنکه حقِّ معترضی وجود داشته باشد. و امام حسن این حقیقت را می‌داند.

لزوم شناختن نقش امام حسن (ع) و عمل امام‌حسنی در شرایط مشابه

… و نه امام حسن مجتبی و نه هیچ‌یک از کسانی که آن منش و آن نقشه را در تاریخ تعقیب کرده‌اند، در پیش پروردگار ذره‌ای انحطاط و کاهش در افتخارات الهی نداشته‌اند و نخواهند داشت. من لازم است در چند جملۀ مختصر، شخصیت امام مجتبی را از این بُعد و از این زاویه روشن کنم. چون در روزگار حماسه‌ها و شورها، در روزگار شهادت‌طلبی‌ها، ممکن است وضعیت امام حسن ناشناخته بماند، و اتفاقاً در همۀ روزگارهای اوج تاریخ اسلام، باید جای نقش امام حسن را خالی گذاشت، باید نگه داشت، چون آن‌چنان وضعیتی هم پیش می‌آید و انسان بزرگ، آن انسانی [است] که وقتی شرایط امام‌حسنی پیش آمد، امام‌حسنی عمل کند و اگر نکرد، حسینی و حسنی و علوی نیست.

هم‌سانی علت آن با صلح پرمنفعت حدیبیه

… یک‌طوری باید اینها را قانع کند. می‌فرمود که این امر است. آن‌وقت تاریخ می‌نویسد که در طول دو سالی که میان صلح حدیبیه در سال ششم، و فتح مکه در سال هشتم واقع شد، عدۀ مسلمان‌ها برابر بود با دو برابر تمام مسلمان‌هایی که از اول بعثت تا آن روز مسلمان شده بودند؛ در ظرف دو سال، به برکت صلح که یک صلح بسیار پُرمنفعتی [بود]...امام حسن می‌گوید علت صلح من هم با معاویه این است. (51/1/25)

اگر امام حسین (ع) به‌جای امام حسن (ع) بود حتماً صلح می‌کرد

… و امام حسین و امام سجاد و امام علی‌النقی و امام عسکری صلوات‌الله‌علیهم هیچ فرقی قائل نیستیم. ما معتقدیم که هرکدام، آنچه عمل کرده‌اند، برطبقِ وظیفه و تکلیف الهی و اسلامی و قرآنی خود عمل کرده‌اند؛ و هرکدام دیگر جای این عامل می‌بودند، عیناً مثل او عمل می‌کردند. عقیدۀ ما این است که اگر امام حسین به‌جای امام حسن بود، حتماً صلح می‌کرد؛ اگر امام حسن در دوران امام حسین بود، حتماً شهید حادثۀ کربلا بود. (52/11/12) [منتها] این شرایط در دوران امام حسین پیش آمد و این را خدای متعال به پیغمبرش هم قبلاً خبر داده بود، پیغمبر اسلام هم گفته بود. (63/7/20)

صلح امام حسن و جنگ امام حسین، دو کار مکمل نه متضاد

… امام سوم، سیدالشهدا صلوات‌الله‌علیه یک قسمت از این زندگی 250 ساله است، فصل زندگی امام صادق یک فصل دیگرش است، فصل زندگی امام عسکری یک قسمت دیگرش است. اینها همه درحقیقت فصول زندگی یک انسان است. پس همه با همدیگر چیست؟ مرتبط و هماهنگ است؛ باهم ضد نمی‌تواند باشد. اگر شما می‌بینید امام حسن صلح کرده با معاویه و امام حسین جنگیده با یزید، این دوتا کار، دوتا کار مکمل هم‌اند، نه ضد هم. همچنانی‌که یک انسان در دو فصل از زندگی ـ یک انسان منطقی‌، نه انسان هَردن‌بیر[1] ـ دو کارِ متناقض انجام نمی‌دهد، این دوتا کار مکمل هم‌اند. هر دو برطبق شرایط منطقی زمان و اوضاع اجتماعی‌شان انجام گرفته‌اند. زندگی امام صادق را شما این‌طوری فرض کنید؛ لذا در زندگی خود امام صادق، دو فصلِ ازهم‌جدا و بی‌شباهت به هم وجود دارد؛ یکی آن سال‌های اول که امام صادق با بنی‌امیه روبه‌روست؛ یکی هم آن شانزده سال بعد. [امامت] امام صادق از سال 114 تا سال 148 [است]. می‌شود سی‌وچهار …

کناره‌گیری امام از حکومت به مصلحت اسلام و مسلمین

… و نمی‌کند. حکومت الهی چنین حکومتی است که فقط برطبق امر خدا و فرمان الهی است. آنجایی که خدا می‌گوید بکن، انسانی که بندۀ خداست می‌کند؛ آنجایی که می‌گوید نکن، نمی‌کند. آنجایی که مصلحت اسلام و عالم اسلامی می‌داند، بیست‌وپنج سال از حق قطعی خودش هم دست برمی‌دارد. امام مجتبی صلوات‌الله‌علیه آنجایی که مصلحت مسلمین و مصلحت اسلام می‌داند، بعد از شش ماه حکومتی که مردم هم آن حکومت را خواسته بودند، کنار می‌کِشد؛ و ده سال ـ تا وقتی به شهادت می‌رسد ـ به‌طرف حکومت نمی‌رود. انسانی که برای خدا کار می‌کند، این‌طوری است. پس ببینید؛ تمام نابسامانی‌ها، رنج‌ها، بدبختی‌ها، جنگ‌ها، نزاع‌ها، گرسنگی‌ها، فقرها، و جهل‌ها ناشی از این است که کسانی از انسان‌ها، تابعِ هواوهوس خودشان هستند و می‌خواهند این هواوهوس را بر مردم تحمیل کنند. درحالی‌که …