رفتن به محتوای اصلی

صلح امام حسن (ع)رویداد

نام‌های دیگر: صلح امام حسن

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قرارداد صلح امام حسن (ع) با معاویه و علل و آثار آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم در روز پانزدهم ماه مبارک رمضان ۱۴۱۰ ه.ق— ۱۳۶۹/۰۱/۲۲

سیر زمانی

از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۹۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

صلح امام حسن، تبدیل جبهۀ جنگ از روی زمین بود به زیر زمین. امام حسن علیه‌السلام مبارزه را تمام نکرد، مبارزه را قطع نکرد، جای مبارزه را عوض کرد، از روی زمین مبارزه را برد به زیر زمین. تشکیلاتی‌اش کرد، حزبی‌اش کرد، مخفی‌اش کرد، نهانش کرد. این را یک مورخ باانصاف، یک مورخی که خودش شیعه هم نیست، اما آدم باانصافی هست، مثل طه حسین، می‌فهمد، من و توی شیعه اگر نفهمیم، چون تدبر نکردیم که نمی‌فهمیم. «اَلفِتنَةُ الکُبرَی، عَلِیٌّ وَ بَنوهُ»[7] را نگاه کنید، ببینید چه می‌گوید.
به‌طوری‌که استنباط می‌شود از مجموع دریافت‌ها و برداشت‌هایی که از این مسئله شده است، نقطۀ معضل ماجرا از اینجا پیش می‌آید که در نظر عموم مطالعه‌کنندگان یا اکثر مطالعه‌کنندگان، صلح در جملۀ صلح امام حسن علیه‌السلام به‌معنای تسلیم و سازش فهمیده می‌شود. خیال می‌کنند که صلح امام حسن درمقابل معاویه، یعنی سازش امام حسن با معاویةبن‌ابی‌سفیان. و خیلی روشن است که برای هیچ انسانی ـ نه هیچ مسلمانی یا هیچ شیعه‌ای ـ سازش امام حسن با معاویةبن‌ابی‌سفیان، امام کفر و پیشوای شرک، قابل قبول نیست، قابل فهم نیست. ولی مسئله این‌طور نیست، صلح به‌معنای سازش و تسلیم نیست. (51/1/24) این همان متارکه است، یعنی آتش‌بس. (65/3/4) آتش‌بس، تعبیر یکی از علمای اقدمین شیعه است؛ «مُهادنه» در کلمات صدوق است؛[9] مُهادنه یعنی آتش‌بس. (51/1/25) صلح امام حسن به‌معنای متارکۀ موقت جنگ است، برای آمادگی جهت ضربت‌زدن قاطع‌تر. صلح امام حسن علیه‌السلام برطبق آیه‌ای که تلاوت شد، «تَحرُّف لِقِتال» است و «تَحَیَّزَ اِلَی فِئَةٍ»؛ ماهیت صلح امام حسن علیه‌السلام اصلاً این است و مطالعۀ مقدار زیادی از اسناد و مدارکی که از این صلح برای ما باقی مانده است، مطلب را به همین صورت برای ما روشن می‌کند.

شاهدها (۹۰ پاراگراف)

نفی عنوان امیرالمؤمنین و خلافت رسمی معاویه در صلح‌نامه

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته …

اعلام خلیفه نبودن معاویه به نسل‌های آینده از راه صلح‌نامه

در مواد صلح‌نامه وقتی کسی نگاه می‌کند، می‌بیند امام حسن به‌صراحت در تاریخ اعلان کرده است که، ای مردمی که بعدها خواهید آمد و نام اسلام را خواهید شنید و به زندگی معاویه از دور آشنا خواهید شد و نام معاویه به گوشتان خواهد خورد؛ بدانید معاویه خلیفه نیست. اگر کسی بخواهد این پیغام را در طول زمان برساند، چه راهی بهتر از این صلح‌نامه است؟ صلح‌نامه‌ای که خودِ دستگاه‌های اموی آن را حفظ می‌کنند، برای اینکه سند مصالحۀ معاویه را با امام حسن نگه داشته باشند. و در ضمنِ همین صلح‌نامه، امام تصریح می‌کند بر اینکه تو خلیفه نیستی، ما تو را به رسمیت نمی‌دانیم. تصریح می‌کند؛ حق نداری جانشین انتخاب کنی، و معاویه که جانشین انتخاب کرده، محکوم شد در تاریخ. بقیۀ خصوصیات صلح‌نامه [هم] که عرض کردم خیلی مفصّل است. (51/1/25)

آغاز مبارزهٔ مخفی خاندان پیامبر با قدرت طاغوتی بنی‌امیه

البته این برطبق مدارکی که بنده به نظرم رسیده، جزو مسلّمات است، قطعی است، هیچ تردید ندارد که این‌طوری است، حتماً این‌طوری است. پس مبارزۀ امام حسن، صلح امام حسن، آغاز مبارزۀ مخفیِ خاندان پیغمبر است با قدرت طاغوتیِ بنی‌امیه. به چه منظور؟ به‌منظور اینکه از یک‌طرف او را ضعیف کنند، او را رسوا کنند، از یک‌طرف جمعیت خودشان را نیرومند کنند و در یک فرصت مناسب بر او بتازند و او را از بین ببرند. (52/11/13)

آتش‌بس با معاویه و رسوایی تاریخی او از راه صلح‌نامه

خلاصۀ حرف این است که صلح امام حسن، آتش‌بسی بود که میان او و معاویه منعقد شد؛ در ضمنِ صلح‌نامه، معاویه در تاریخ رسوا شد؛ با عمل صلح، بزرگ‌ترین دشمن معاویه ـ یعنی امام حسن ـ [کماکان] مقتدرترین دشمن معاویه در دنیا، برای ادامۀ دشمنیِ خود با معاویه باقی ماند؛ حزب تشیّع تشکیل شد و زمینۀ انقلاب‌های بعدی و برافتادن و انقراض حکومت بنی‌امیه فراهم آمد و خلاصه، رابطۀ نسل‌های آینده با مکتب اسلام و چهرۀ واقعیِ قرآن محفوظ ماند. (51/1/25)

صلح و شهادت امام حسین دو تاکتیک در یک راهبرد و اول و آخر یک برنامه

آخر این دوره، روز عاشوراست و آغاز این دوره، روز صلح امام حسن با معاویه است. و این دو کار یعنی صلح با معاویه و کشته‌شدن حسین‌بن‌علی، هر دو، اول و آخر یک برنامه و یک نقشه‌اند، دو تاکتیک هستند در یک استراتژی عام، دو کارند بر روی یک صفحه و یک خط؛ آن اول کار است و این آخر کار. و همچنانی‌که سید شرف‌الدین عامِلی رضوان‌الله‌علیه می‌گوید، حسن و حسین دو روی یک صفحه بودند و صلح و واقعۀ کربلا دو سر یک کار و یک وظیفه بودند. (51/11/23)

تفسیر ماهیت صلح، نخستین مسئلهٔ بررسی ماجرای امام حسن

ماجرای امام حسن را از دو نقطه‌نظر و از دو جانب باید بررسی کرد. یکی مسئلۀ تفسیر صلح است؛ فهم صلح. معاهده‌ای که میان امام مجتبی و معاویه منعقد شد و مشتمل بر موادی بود و به نام صلح‌نامۀ امام مجتبی معروف شده است. اساساً خودِ ماهیتِ این عمل، چه بود؟ آیا امام مجتبی با معاویه صلح کرد، یعنی تسلیم معاویه شد؟ یعنی با معاویه سازش کرد؟ یا آن‌طوری‌که در آغاز کار و در اول‌بار، منصور عباسی پای انتقام‌گرفتن از اولاد مبارز و فداکار امام مجتبی بر زبان راند، و بعد از او برخی از مورخین قدیم و بسیاری از کتاب‌نویسان …

گرهی در تاریخ اسلام بی‌همانند در میان وقایع مبهم

مسئلۀ صلح امام حسن علیه‌السلام یکی از عُقده‌های[3] تاریخ اسلام است. شاید در تاریخ، کمتر واقعه‌ای را بشود نشان داد که از جهات مختلف با این واقعه مشابه باشد. مبهم در تاریخ زیاد است؛ خیلی از مسائل تاریخی برای نسل‌های بعد یا حتی برای نسل معاصرِ آن واقعه، در هاله‌ای از ابهام قرار داشته است، ولی واقعۀ صلح امام حسن علیه‌السلام با هیچ‌یک از این حوادث تاریخی، مشابه نیست. برای اینکه وقتی به سایر حوادث تاریخی‌ای که مبهم مانده است دقت می‌کنیم، می‌بینیم یا این ابهام بر اثر مرور زمان است؛ [یعنی] واقعه در ظرف خود و در موقع خود خیلی روشن بوده، مردم هم فهمیده‌اند، ولی در طول زمان، دست تحریف و جعل، شکل واقعه را عوض کرده است، رابطۀ فهم …

ناشناختگی صلح از آغاز حتی برای نزدیکان امام و کورترشدن گره آن در تاریخ

… تمام کسانی که با آن مواجه بودند، ناشناخته بود. می‌بینید حُجربن‌عَدی می‌آید سؤال می‌کند که چرا صلح کردی؟ مرد آهنینی مثل عَدیِّ‌بن‌حاتم سؤال می‌کند که چرا صلح کردی؟ نزدیکان امام، برای صلح او را مورد نکوهش قرار می‌دهند؛ دوستان و نزدیکان! کِی؟ در حین وقوع واقعه. پس آن روز، اگر نگوییم برای همه، لااقل برای عدۀ زیادی، مسئله مبهم بوده است. در طول تاریخ هم هرچه از روزگار وقوع این حادثه گذشته است، دست‌های گوناگون ـ چه دست دوستان و چه دست دشمنان ـ در کورکردن این گره تشریک مساعی کرده‌اند.

زمینه‌سازی صلح برای واقعهٔ کربلا و انقلاب‌های پس از آن

دشمن، منصور عباسی است مثلاً؛ خلیفۀ مقتدر زمان، کسی که به نام هاشمی‌گری بر بنی‌امیه غلبه پیدا کرده است و درحقیقت، خود او از جویبار صلح سیراب می‌شده است. اگر صلح امام حسن علیه‌السلام نبود، واقعۀ کربلا هم نبود ـ اگر واقعۀ کربلا نبود، تمام انقلاب‌هایی که امروز ما سراغ داریم، به‌حسب ظاهرِ موازین تاریخی، وقوع پیدا نمی‌کرد و خدا می‌داند دنیا به چه شکلی بود ـ خودِ حکومت منصور عباسی و قدرتی که به‌غصب به‌دست آورده بود، از نتایج صلح امام حسن علیه‌السلام بود به یک معنا. بنی‌عباس به نام بنی‌هاشم و به نام گرفتن انتقام خون حسین علیه‌السلام قیام کردند و حکومت جبار و طاغی اموی را سرنگون کردند، اما وقتی‌که خودِ آنها جایگزین غاصبینِ قبل از خود شدند، همان شیوه‌ها و همان سبک حکومت به میان آمد.

کوشش دشمن برای وانمودکردن صلح به‌معنای فروش خلافت یا ترس از مرگ

… به‌حسب تحقیقی که یکی از نویسندگان عرب معاصر ما[6] انجام داده است، ریشه‌اش به منصور عباسی برمی‌گردد؛ و شگفت آنکه امروز، خودِ ما جاهلان، سخنی را که از زبان منصور و از حلقوم عداوت و خصومت بیرون آمده است، تکرار می‌کنیم، و احیاناً در صدد توجیه و تأویلش برمی‌آییم. این دست دشمن است؛ دست دشمن کوشش می‌کند تا چهرۀ واقعی و اصیل حادثۀ صلح را از نظر مردم پوشیده بدارد، و صلح امام حسن علیه‌السلام را به‌معنای فروش خلافت یا گریختن از میدان جنگ یا ترسیدن از مرگ یا عشق به ادامۀ زندگی وانمود کند. و البته غرض منصور برای انسان کاوشگر کاملاً روشن است.

ضرورت گشودن مشکل توافق امام حسن با معاویه بر سر حکومت

… امام مجتبی علیه‌السلام می‌نویسد که خواندن و بازگو‌کردن آن شرم‌آور است. و عجیب‌تر اینکه مترجم کتاب هم به‌جای اینکه لااقل تذکر بدهد که این مستشرق به همۀ منابع آشنا نبوده است یا دسترسی پیدا نکرده، حاشیه‌ای می‌زند که مطلب را مسجّل‌تر و خراب‌تر می‌کند.[8] باری! ما امروز درمقابل این مسئله قرار گرفته‌ایم. صلح امام حسن علیه‌السلام مشکلی شده است و باید این مشکل را گشود. همه می‌خواهند بفهمند که چه شد حسن علیه‌السلام امامِ به‌حق، جانشین شایستۀ علی علیه‌السلام و جانشین شایستۀ پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم با معاویةبن‌ابی‌سفیان ـ که جانشین شایستۀ ابی‌سفیان بود ـ بر سر یک مسئله، یعنی مسئلۀ حکومت، توافق پیدا کردند.

شناخت صلح به‌معنای قیام در دو کتاب قیام الحسن در قرن سوم

البته در نسل‌های گذشته ـ در قرن‌های نزدیک به ماجرای صلح ـ کم‌وبیش یک‌چنین دریافت‌هایی در بین عده‌ای بوده است؛ لذاست می‌بینیم در قرن سوم هجری، دو کتاب از دو نویسندۀ مسلمان و مورخ شیعه صادر می‌شود و نوشته می‌شود به نام «قیام الحسن».[10] صلح را به معنی قیام، با ماهیت قیام شناخته‌اند؛ هر دو در قرن سوم هجری است. پس کم‌وبیش مطلب بر عده‌ای پوشیده نبوده است و می‌فهمیده‌اند بعضی‌ها ماجرای صلح را.

دوراهی امام پس از ناممکن شدن پیروزی نظامی

خب، امام مجتبی علیه‌السلام رهبر مسلکی و مرامی، بانی یک فکر، حافظ یک مکتب، مسئول اول حفظ قرآن و مکتب اسلام، درمقابل این مسئله قرار گرفته است: حالا که پیروزی نظامی ممکن نیست، حالا که در جنگ منظم میان دو سپاه برای او شانس پیروزی وجود ندارد، آیا اینجا به یک نوع جنگ سیاسی و مرامی دست بزند و به این وسیله عهده‌دار حفظ مکتب و مرامی که او مسئول حفظ آن است، بشود یا نه؟ در این «نه» البته خیلی راه‌ها و پیشنهادهای دیگر وجود دارد. شما اگر باشید، درمقابل این تردید چه تصمیمی می‌گیرید؟ اگر یک فردِ مرامی و مسلکی و احساس‌مسئولیت‌کن و متعهد باشید، شما اینجا چه تصمیمی می‌گیرید؟ پیروزی نظامی ممکن نشد، در جنگ منظم امکان ظفر پیدا نشد، آیا دست روی دست بگذاریم؟ یک شقّ قضیه است؛ خودمان را قهرمانانه به کشتن بدهیم؟ یک شقّ قضیه است؛ یا بنشینیم راهی پیدا کنیم به‌سوی پیروزی؟ [یعنی] «اِلاّ مُتَحَرِّفاً لِقِتالٍ اَو مُتَحَیِّزاً اِلَی فِئَةٍ»، …

توقف موقت جنگ برای حفظ زبدگان جبههٔ حق و تدارک حملهٔ فکری

امام حسن علیه‌السلاام این شقّ اخیر را انتخاب کرد؛ چون دید که در جنگ نظامی شکست او قطعی است، ترجیح داد که فعلاً جنگ را به یک صورتی قطع کند. فعلاً دشمن را تا همین جایی که آمده است، متوقف بکند، خود را و زبدگان جبهۀ حق و ایمان را حفظ بکند و ذخیره بکند، و در این فرصت مناسبی که برای خودش پیش می‌آورد، تدارک یک حملۀ وسیع را ببیند؛ که آن حمله، قدر مسلّم، مرامی و فکری است و احتمالاً نظامی هم باشد. امام حسن علیه‌السلاام این راه را انتخاب کرد. امام مجتبی علیه‌السلاام کاری را انتخاب کرد که فایده‌اش درازمدت و آجل است؛ یعنی دور است. به همین دلیل بود که اغلب نفهمیدند امام حسن چه کرد، دوستانش هم نفهمیدند چه کرد. دوستان نزدیک امام حسن نفهمیدند و بعد مجبور شدند …

جنگ تا شهادت به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین ضربات بر اسلام و مسلمین

… ماجرای امام حسن از این نقطه‌نظر بحث می‌کنند، مطرح است. بله، این کار، یک کار پرشور و پرحماسه است. (51/1/24) آدم از دور که نگاه می‌کند، می‌گوید بله، همین خوب بود، ای‌کاش امام حسن هم همین کار را می‌کرد؛ یک عده آدم‌های سطحی‌بینِ ظاهربینِ آن روز هم همین را گفتند. اما این کاری که برای امام حسن در بین یک عده‌ای افتخاری می‌آفرید و همان روز به‌عنوان یک حماسه تلقی می‌شد، یکی از بزرگ‌ترین ضربات را بر اسلام و مسلمین وارد می‌کرد. چرا؟ برای خاطر اینکه تمام موجودی عالم اسلام، از دل‌های باایمان و انسان‌های نیرومند، آنجا دوروبَر امام حسن بودند؛ و تا آنها کشته نمی‌شدند، نمی‌گذاشتند امام حسن کشته بشود؛ تمام این عناصر اصلی اصحاب امیرالمؤمنین و پایه‌های تشیّع و حاملان قرآن و کسانی که یادگارِ روزگارِ مجدِ اسلام بودند و ایمانشان دست‌نخورده و سالم بود، همه از بین می‌رفتند. بعد معاویه می‌آمد روی کار و اگر گوشه و کنار هم کسی مانده بود، از بین می‌بُرد.

جنگ تا کشته شدن برابر با نابودی کامل مکتب اسلام

… خب، خدا او را رحمت کند، خدا بیامرزد؛ اگر او را از دست دادیم، اقلاً خالُ‌المؤمنین، معاویه را داریم! اسلام می‌شد اسلام معاویه...درست است که بیست سال بعد امام حسین همین کار را کرد، با هفتاد نفر رفت زد به قلب دشمن، اما زمان امام حسین اوضاع خیلی فرق کرده بود. (65/3/4) اگر امام مجتبی به میدان جنگ می‌رفت و در آن روز جنگ نمایانی می‌کرد و خود و یارانش کشته می‌شدند و خون آنها می‌ریخت، ممکن بود که ده نفر، بیست نفر، صد نفر، هزار نفر ناظرِ قضیه را به اعجاب و تحسین وادارد، اما این کاری بود که مساوی بود با اِنعِدام[3] مکتب اسلام به‌طور کل. اگر امام حسن علیه‌السلام آن روز در آن جنگ کشته می‌شد، معنایش این بود که اسلام برای همیشه از جامعه‌های بشری دور می‌افتاد. بله، تقدیر و احترام عده‌ای را در همان زمانِ نزدیک برمی‌انگیخت؛ ولی امام حسن علیه‌السلام شجاعت کرد، شجاعت کرد و از آن احترام و تقدیری که عده‌ای در آن روز برای او قائل بودند [گذشت.] یا اگر تاریخ به صورتی ثبت می‌کرد، محققی در گوشۀ کتابخانه‌ای، نام او را در کتابی …

تفاوت ماهوی خلیفهٔ مواجه با طغیان رعیت با معترض شهید

… شرعی خودش احساس کرد که باید به او اعتراض کند، این اعتراض واجب بود و نقطۀ اوج زیبایی و شکوه این کار هم این بود که این اعتراض را ادامه بدهد تا مظلومانه کشته بشود. شهید فی‌سبیل‌الله با کشته‌شدن خود، حقانیت حرف خودش را ثابت [می‌کند]. همچنانی که [امام ثابت] کرد. امام حسن اصلاً این‌طور وضعی نداشت، امام حسن علیه‌الصلاة‌والسلام خلیفه‌ای بود که یک نفری از رعیت خود او، درمقابل او، علیه او عَلَمِ طغیان برافراشته بود. اگر امام حسن در این رویارویی با رعیت خودش که علیه او طغیان کرده، مقاومت می‌کرد تا جان خودش را از دست می‌داد، هرگز آن معترض شجاعی نبود که درمقابل منکر ایستاده و کشته شده. بلکه حاکمی بود که به‌وسیلۀ عوامل خودش به قتل رسیده بود. اصلاً ببینید ماهیت قضیه به‌کلی متفاوت است. مثل عثمان که به دست رعیت خودش کشته شد. چه افتخاری است که حاکمی، کسی از رعیتش عَلَم طغیان بلند کند و این نتواند او را سرکوب کند، او بیاید، این‌هم همین‌طور مقاومت بکند، تا بالاخره به دست آن یاغی کشته بشود. این یک تفاوت اساسی که حقیقتاً ماهیت قضیه را دگرگون …

مطرح نبودن بیعت با معاویه و شرط‌های صلح‌نامه

… در دست شما نمی‌گذارم؛ یعنی بیعت نمی‌کنم. «وَ مِثلی لا یُبایِعُ مِثلَهُ»[5] مثل من با [مثل] یزید بیعت نمی‌کند. خب، چون فشار بود برای بیعت، که تا آن ساعتِ آخر هم ابن‌سعد و اینها که آمدند، می‌گفتند یا بیعت یا قتال؛ تا آخر هم منصرف نبودند. اما امام حسن چه؟ امام حسن به‌هیچ‌وجه برایش مسئلۀ بیعت با معاویه مطرح نبود؛ در قرارداد آتش‌بس یا صلحی که بین امام حسن و معاویه نوشته شد، یکی از شرایط این بود که امام حسن به معاویه، امیرالمؤمنین نگوید، با او بیعت نکند، معاویه حق تعیین جانشین نداشته باشد. در بعضی از روایات [آمده]، بعد از معاویه، امام حسن به خلافت برسد، بعد امام حسین برسد.[6] این چقدر متفاوت است با آن! خب بله، اگر امام حسن هم زیر فشار قرار می‌گرفت که باید بیعت کنی، وضع فرق می‌کرد.

مصداق نیافتن حدیث مقابله با حاکم ظالم در زمان امام حسن (ع)

… ـ یا به علم امامت یا به حدسِ صائبِ هوشمندانۀ یک انسان بزرگ ـ که معاویه یک روزی این کارها را خواهد کرد، اما در آن زمان قضیه این نبود، قضیه این بود که معاویه ادعا می‌کرد که دارد خونخواهی عثمان را می‌کند و ادعا می‌کرد که می‌خواهد برطبق احکام الهی عمل بکند. و امام حسن هم در همان صلح‌نامه نوشته که تو باید بر اساس حکم خدا و سنت پیغمبر عمل بکنی، او هم قبول کرده که برطبق همان‌ها عمل خواهد کرد.[8] ظاهر قضیه این است. این خیلی تفاوت دارد با آنچه که در زمان امام حسین بود؛ بنابراین حدیث پیغمبر در اینجا مصداق پیدا نمی‌کند.

باقی ماندن پرسش و ابهام در فرض جنگ امام حسن (ع) تا کشته شدن

… خودش هم همه او را تمجید کردند، بعد از خودش هم در طول هزاروسیصدواندی سال، همه امام حسین را تمجید کردند، چه کسانی که او را به امامت قبول داشتند و [چه] کسانی که حتی او را به امامت قبول نداشتند؛ چون زمینه، زمینه‌ای بود که هیچ بحثی نبود که باید همین‌طور عمل بکند. اما امام حسن اگر می‌جنگید تا کشته می‌شد، سؤال‌های زیادی باقی می‌ماند. یک عده‌ای می‌گفتند که خب آقا ـ حالا ایشان مفصّل شرح می‌دهند در این کتاب ـ شما مگر نمی‌خواستید که دین در جامعه حاکمیت داشته باشد؟ خب معاویه که گفت من دین را حاکمیت خواهم داد؛ معاویه که ادعا می‌کرد که من حاضرم به کتاب خدا عمل کنم؛ چرا شما قبول نکردید! اگر کسی می‌گفت که خب، معاویه بعد از شهادت امام حسن خودش را لو می‌داد با رفتار خلافش، همان معترضین باز می‌گفتند: بله خب، وقتی امام حسن نباشد، او حضرت را از میدان خارج کند، خب بله، همین کارها را هم می‌کند، افسارگسیخته می‌شد. شما می‌خواستید …

کشته شدن امام حسن (ع) به معنای حذف تنها افشاگر معاویه

… و راه ارزش‌های اصیل، اینها شهیدند، به‌خاطر اینکه جان خود را، هستی خود را، حیات خود را، آنچه را که یک انسان، به [اعتبار] آن انسان است، حاضر شدند بدهند، به قیمت اینکه آن فکر بماند. حاضر شدند با مرگ خود، با کشته‌شدن در راه فکر و هدفشان، بقای هدف را ضمانت کنند. اما امام حسن، کشته‌شدنش در میدان مَسکِن ازاین‌قبیل نبود. امام حسن علیه‌السلام اگر در میدان جنگ کشته می‌شد، به‌این‌معنا بود که معاویه، تنها منازع خود، تنها کسی که امکان دارد نقش افشاگری و رسواگری را در برابر روش‌های پنهانی و ریاکارانۀ معاویه ایفا کند، یک‌چنین رقیبی را دیگر درمقابل راه خود نبیند. امام حسن علیه‌السلام اگر خود را به کشتن می‌داد، یگانه کسی را به کشتن داده بود که امکان دارد پرده از چهرۀ کریه معاویه بردارد، و معاویه را به دنیا بشناساند.

ترس نبودن مانع جنگ تا کشته شدن امام

… و در آنجا با سپاهی که در مَسکِن، زیر پرچم قیس‌بن‌سعد باقی مانده و منتظر فرمان او بودند، دفعتاً حمله کنند، به قلب لشکر معاویه بزنند، بعد هم همه‌شان کشته بشوند، و امام حسن هم کشته بشود. امام حسن می‌توانست این کار را بکند؛ البته کاری است که درمقابل همه باز است. آنچه که مانع امام حسن از پیش‌گرفتن این روش شد، ترس نبود؛ امام حسن که از مرگ نمی‌ترسد.

فرض زنده ماندن امام در جنگ و منت‌گذاری یا صلح تحمیلی معاویه

… از دو حال خارج نبود. یا امام حسن در این جنگ کشته نمی‌شد و زنده می‌ماند، یا امام حسن در این جنگ کشته می‌شد. اگر در این جنگ، امام حسن کشته نمی‌شد، کشته‌نشدن او به‌معنای فتح نبود، اسیر می‌شد؛ یا لااقل در وقتی‌که کسی باقی نمانده بود، مجبور می‌شد تسلیم بشود. آن‌وقت معاویه، حسن را در میدان جنگ اسیر کرده بود ـ بر فرض اینکه کشته نمی‌شد ـ فاتحانه و مظفرانه وارد شهر کوفه می‌شد؛ یا این بود که امام حسن را در راه خدا آزاد می‌کرد، می‌گفت در راه خدا آزادش می‌کنم، و در نظر ملت مسلمانِ آن زمان، امام حسن تا گلو زیر بار منت معاویه بود که او را آزاد کرده، واِلّ غالب است و می‌تواند او را بکُشد، می‌توانست او را بکشد و نکشت. یا قرارداد صلحی در آخر کار با امام حسن منعقد می‌کرد که در آن قرارداد، به حکم اینکه معاویه در میدان غلبه داشت، در پشت میز مذاکره هم غلبه پیدا می‌کرد و آنچه که دلش می‌خواست به امام تحمیل می‌کرد و امام مجبور بود امضا کند. و این البته بنا بر فرضی بود که امام حسن در میدان جنگ کشته نشود و در لحظات آخر یا خودش را تسلیم کند یا اسیر بشود. و البته این احتمال خیلی احتمال ضعیفی هم هست، امام چنین نبود که اگر بنا بر جنگ داشته باشد، دیگر تسلیم بشود.

کشته شدن امام حسین (ع) پیش از امام حسن (ع) در فرض جنگ

امام کشته می‌شدند، کشته‌شدنِ امام به‌این‌معنا بود که قبل از امام، برادرش حسین کشته بشود؛ خب بله، تا وقتی‌که حسین هست که اجازه نمی‌دهد امام برود میدان جنگ، بجنگد، حسین هم وارد میدان خواهد شد. حسین، برادر کوچک امام حسن است و تابع امام حسن است و در کوچک و بزرگِ کارهایش، دنباله‌رویِ امام. او امامِ برحق و حجت زمان است برای حسین و همۀ مردم. و دیدیم که امام حسین، همان خط‌مشی را ده سال دیگر هم بعد از رحلت امام حسن ادامه داد. حسین کشته می‌شد، برادرهایش …

بی‌نام شدن اسلام یا شخص اول شدن معاویه در فرض کشته شدن امام

… یک آدمی [است] که بیخودی خروج کرد، قیام کرد، بی‌جا یک کاری انجام داد، یک حرکتی انجام داد، بعد هم کشته شد، خدا رحمتش کند، خدا از سر تقصیراتش بگذرد. به گفتۀ مرحوم علامۀ آل‌یاسین رضوان‌الله‌علیه..امام حسن می‌شد همان کشتۀ بی‌مصرفی که مردمِ خودش او را کشتند. همچنانی‌که معاویه دلش می‌خواست این کار را بکند، و وادار کرد عده‌ای را که به امام حمله کنند، و مکرر هم به حضرت حمله کردند و ترور کردند، که البته سوءقصدها نسبت به امام مجتبی به جایی نرسید.[15] اگر امام مجتبی کشته می‌شد، امروز از اسلام یا نامی نبود یا اگر نامی بود، شخصیت اول اسلام معاویة‌بن‌ابی‌سفیان بود. و شما می‌دانید اسلامی که شخصیت اولش و مرد اول یا دومش معاویة‌بن‌ابی‌سفیان باشد، یعنی آن اسلامی که شالودۀ کاخ سبز است، یعنی آن اسلامی که زیربنای فکری و فلسفیِ تبعیض نژادها و تبعیض طبقات و اختلاف طبقاتی است، یعنی آن اسلامی که پشتوانۀ ظلم است، آن اسلامی که پشتوانۀ قدرت‌های جبار و طاغی و غاصب است. آن‌چنان اسلامی برای بشریّت باقی می‌ماند.

به مصلحت نبودن کشته شدن امام و باز گذاشتن میدان برای معاویه

… روزی پنج بار بیاورند. بعد می‌گوید وقتی این حرف را زد، رویش را کرد به من و گفت: مغیره! من هرچه فکر می‌کنم، هیچ راهی جز این نمی‌بینم که این نام را در زیر انبوه دروغ‌ها و اباطیل دفن کنیم؛ «اِلّا دَفناً دَفناً». دو بار هم کلمۀ دفن را می‌گوید. یک‌چنین آدمی است. شما فکر می‌کنید که خیلی به مصلحت بود که امام حسن خود را به کشتن بدهد و دیگران را به کشتن بدهد و میدان را برای این باز بگذارد؟ (51/1/25) لذا امام حسن هرگز این راه را انتخاب نمی‌کرد. (65/3/4)

یکسان بودن نتیجهٔ جنگ حتی با ادامهٔ ده‌ساله و کشتار بیشتر

… و وضع کوفه و شرایط اجتماعی و سیاسی، فهمید که اگر حالا جنگ را تمام کرد، تمام کرده ـ به همان ترتیبی که حکومت را تسلیم کند به معاویه ـ اگر حالا جنگ را تمام نکند، یک سال دیگر، دو سال دیگر، پنج سال دیگر، ده سال دیگر هم این جنگ ادامه پیدا بکند، نتیجه باز همین است. یعنی با شیوه‌هایی که امام حسن داشت، شیوه‌های الهی و علوی، و شیوه‌هایی که معاویه داشت، شیوۀ خریدن دل‌ها و جان‌های مردم با پول، و با ضعف ایمانی که در مردم بود و با خستگی که مردم کوفه داشتند، اگر ده سال دیگر هم امام حسن می‌جنگید، آخرش همین بود؛ یعنی باز مجبور بود تسلیم معاویه بشود، منتها ده سال دیرتر. خب، در این ده سال بر سر امت اسلامی چه می‌آمد؟ هزاران نفر کشته می‌شدند، هزاران نفر از بین می‌رفتند، نارضایی‌ها علیه امام حسن بیشتر می‌شد. خب، این وجهی نداشت که امام حسن مجتبی درحالی‌که یقین دارد، می‌داند، می‌بیند که شرایط به‌هیچ‌وجه نویدی نمی‌دهند نسبت به آینده، پافشاری کند، اصرار کند، عدۀ بیشتری کشته بشوند.

لزوم صلح برای پرهیز از کشتار بی‌ثمر در پرتو روایت نبوی

روایتی از رسول اکرم هست، البته روایاتی هست با یک مضمون واحد، الفاظش هم خیلی نزدیک به هم است، که رسول اکرم فرمودند: امید می‌رود که خدای متعال به‌وسیلۀ این پسرم که اسم او را هم در این روایت سید گذاشتند: «اِنَّ ابنی هَذا سَیِّدٌ لَعَلَّ الله َ یُصلِحُ بِهِ بَینَ فِئَتَینِ مِنَ المُسلِمِینَ»[18] بین دو گروه از مسلمان‌ها را صلح بدهد؛ یعنی اگر چنانچه این اقدام امام حسن نبود و این جنگ ادامه پیدا می‌کرد، ده سال دیگر، بازهم کشتار بیشتر و ویرانی بیشتر و ضایعات بیشتر؛ آخر هم همین نتیجه. خب، باید صلح کند. این حرف نکتۀ بسیار درست و دقیقی است، کسی که در زندگی امام حسن و تاریخ دوران چند ماهۀ خلافت آن حضرت و وضع کوفۀ آن روز تأمل کرده باشد، هیچ شک نمی‌کند که همین است. واقعاً اگر امام حسن ده سال دیگر هم ادامه می‌داد، آخرش همین بود. (68/2/11) راه این بود؛ فعلاً که …

پذیرش صلح برای ماندن بر سر پست دیدبانی اسلام و حفاظت از قرآن

امام مجتبی، آن بازماندۀ دودمان پیغمبر و خاندان هاشمی، صلح را پذیرفت، برای اینکه بتواند سر پُستش بایستد. قبول کرد با معاویه مخاصمه را ترک کند و جنگ را به ظاهر متوقف کند، برای اینکه بتواند سر پُست و سر کارش، یعنی دیدبانی اسلام و حفاظت از قرآن و هدایت نسل‌های آیندۀ تاریخ بماند؛ برای اینکه بتواند این [کار] را در موقع خود و آن‌چنان‌که باید، انجام بدهد. البته این قبول صلح برای او خیلی رنج داشت، خیلی زحمت داشت، خیلی اعتراض‌ها را به‌سوی او باز کرد، خیلی‌ها را نسبت به او بدبین کرد، خیلی رنج‌ها ـ که البته درمقابل این رنج اولی کوچکند، اما برای انسان‌ها غیر قابل تحملند ـ بر او تحمیل کرد، و بالاخره هم او جان خودش …

زمینه‌سازی برای واقعهٔ کربلا و قیام‌های بعدی دودمان هاشمی

اینها هست، اما این مسائل همه‌اش برای امام مجتبی حل‌شده است. برای او خیلی آسان است که تهمت و افترا و اعتراض و نقد و ایراد و اِشکال را از دوستان، و فحش را از دشمنان بشنود، اما کار خودش را کرده باشد، خلأ زمان خود را پر کرده باشد؛ وظیفه‌ای را که به عهدۀ اوست، در آن نقطۀ حساس تاریخ، به‌نحو اکمل انجام داده باشد، و زمینه را برای شورش‌ها و انقلاب‌ها و فعالیت‌های بعدی فراهم کرده باشد؛ و خلاصه، واقعه‌ای را مثل واقعۀ کربلا تدارک دیده باشد. و تکرار می‌کنم که اگر صلح امام مجتبی علیه‌السلام نبود، واقعۀ کربلا هم نبود، واقعۀ «فَخّ» هم نبود، واقعۀ «زید» هم نبود، وقایع تاریخ پرافتخار دودمان هاشمی هم در طول حکومت بنی‌امیه و بنی‌عباس، نبود. و این صفحات روشن تاریخ که هرکدام نقشی دارند در روشنگری چهرۀ واقعی اسلام، اینها [هم] هیچ‌کدام نبود. و امروز اسلام اگر بود، اسلامِ معاویه بود؛ قرآن اگر بود، قرآن معاویه بود؛ و اسلام اگر پیغمبری داشت، آن پیغمبر به نام معاویه شناخته می‌شد؛ و بقیۀ اسم‌ها، اسم‌هایی منزوی بودند در گوشه و کنار تاریخ. (51/1/24)