صلح امام حسن، تبدیل جبهۀ جنگ از روی زمین بود به زیر زمین. امام حسن علیهالسلام مبارزه را تمام نکرد، مبارزه را قطع نکرد، جای مبارزه را عوض کرد، از روی زمین مبارزه را برد به زیر زمین. تشکیلاتیاش کرد، حزبیاش کرد، مخفیاش کرد، نهانش کرد. این را یک مورخ باانصاف، یک مورخی که خودش شیعه هم نیست، اما آدم باانصافی هست، مثل طه حسین، میفهمد، من و توی شیعه اگر نفهمیم، چون تدبر نکردیم که نمیفهمیم. «اَلفِتنَةُ الکُبرَی، عَلِیٌّ وَ بَنوهُ»[7] را نگاه کنید، ببینید چه میگوید.صلح امام حسن (ع)رویداد
نامهای دیگر: صلح امام حسن
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
قرارداد صلح امام حسن (ع) با معاویه و علل و آثار آن.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در دیدار اقشار مختلف مردم در روز پانزدهم ماه مبارک رمضان ۱۴۱۰ ه.ق— ۱۳۶۹/۰۱/۲۲
سیر زمانی
از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۴۱۳۶۹۱۴۰۴
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
بهطوریکه استنباط میشود از مجموع دریافتها و برداشتهایی که از این مسئله شده است، نقطۀ معضل ماجرا از اینجا پیش میآید که در نظر عموم مطالعهکنندگان یا اکثر مطالعهکنندگان، صلح در جملۀ صلح امام حسن علیهالسلام بهمعنای تسلیم و سازش فهمیده میشود. خیال میکنند که صلح امام حسن درمقابل معاویه، یعنی سازش امام حسن با معاویةبنابیسفیان. و خیلی روشن است که برای هیچ انسانی ـ نه هیچ مسلمانی یا هیچ شیعهای ـ سازش امام حسن با معاویةبنابیسفیان، امام کفر و پیشوای شرک، قابل قبول نیست، قابل فهم نیست. ولی مسئله اینطور نیست، صلح بهمعنای سازش و تسلیم نیست. (51/1/24) این همان متارکه است، یعنی آتشبس. (65/3/4) آتشبس، تعبیر یکی از علمای اقدمین شیعه است؛ «مُهادنه» در کلمات صدوق است؛[9] مُهادنه یعنی آتشبس. (51/1/25) صلح امام حسن بهمعنای متارکۀ موقت جنگ است، برای آمادگی جهت ضربتزدن قاطعتر. صلح امام حسن علیهالسلام برطبق آیهای که تلاوت شد، «تَحرُّف لِقِتال» است و «تَحَیَّزَ اِلَی فِئَةٍ»؛ ماهیت صلح امام حسن علیهالسلام اصلاً این است و مطالعۀ مقدار زیادی از اسناد و مدارکی که از این صلح برای ما باقی مانده است، مطلب را به همین صورت برای ما روشن میکند.شاهدها (۹۰ پاراگراف)
تبدیل جبههٔ آشکار جنگ به مبارزهای پنهان و تشکیلاتی
صلح امام حسن، تبدیل جبهۀ جنگ از روی زمین بود به زیر زمین. امام حسن علیهالسلام مبارزه را تمام نکرد، مبارزه را قطع نکرد، جای مبارزه را عوض کرد، از روی زمین مبارزه را برد به زیر زمین. تشکیلاتیاش کرد، حزبیاش کرد، مخفیاش کرد، نهانش کرد. این را یک مورخ باانصاف، یک مورخی که خودش شیعه هم نیست، اما آدم باانصافی هست، مثل طه حسین، میفهمد، من و توی شیعه اگر نفهمیم، چون تدبر نکردیم که نمیفهمیم. «اَلفِتنَةُ الکُبرَی، عَلِیٌّ وَ بَنوهُ»[7] را نگاه کنید، ببینید چه میگوید.متارکهٔ موقت جنگ برای آمادگی ضربهٔ قاطعتر بر پایهٔ آیهٔ تحرف لقتال
… کفر و پیشوای شرک، قابل قبول نیست، قابل فهم نیست. ولی مسئله اینطور نیست، صلح بهمعنای سازش و تسلیم نیست. (51/1/24) این همان متارکه است، یعنی آتشبس. (65/3/4) آتشبس، تعبیر یکی از علمای اقدمین شیعه است؛ «مُهادنه» در کلمات صدوق است؛[9] مُهادنه یعنی آتشبس. (51/1/25) صلح امام حسن بهمعنای متارکۀ موقت جنگ است، برای آمادگی جهت ضربتزدن قاطعتر. صلح امام حسن علیهالسلام برطبق آیهای که تلاوت شد، «تَحرُّف لِقِتال» است و «تَحَیَّزَ اِلَی فِئَةٍ»؛ ماهیت صلح امام حسن علیهالسلام اصلاً این است و مطالعۀ مقدار زیادی از اسناد و مدارکی که از این صلح برای ما باقی مانده است، مطلب را به همین صورت برای ما روشن میکند.موقت بودن تسلط کفر و نفاق در تقدیر الهی تا سال ۷۰
ببینید؛ وقتی که امام حسن مجتبیٰ صلح کردند با معاویه، یک عدّهای میآمدند گله میکردند و اعتراض میکردند. حضرت میفرمودند که: «ما تَدری لَعَلَّه فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ الی حین»؛ این تا یک وقتی است، این موقّت است. یعنی در کلمات امام حسن مجتبیٰ (علیه السّلام) اشاره شده به اینکه این حادثه، این تسلّط کفر و نفاق، بنا نیست دائمی باشد؛ در تقدیر الهی این موقّت است. تا کی؟ تا سال ۷۰. یعنی طبق همین روایت، سال ۷۰ هجری بنا است هر کس از اهلبیت در قید حیات است، قیام کند و حکومت را به دست بگیرد، و امامت واقعی تحقّق پیدا کند. بعد حضرت میفرمایند: فَلَمّا قُتِلَ الحُسینُ علیه السلام اِشتَدَّ غَضَبُ اللهِ عَلی اَهلِ الاَرضِ فَاَخَّرَهُ اِلی مِئَةٍ …موقت بودن صلح و وعدهٔ تشکیل حکومت اسلامی در سال هفتاد
… (سلام الله علیه) اعتراض کردند که چرا شما صلح کردید، از جملهی حرفهایی که مکرّراً از حضرت مجتبیٰ نقل شده این است که میفرماید: «ما تَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ اِلیٰ حین»؛[5] این [کار] یک زمان دارد، یک اَمَد دارد، یک سرآمد دارد. شما چه میدانید؟ یعنی این وعده است. آن وقت در روایت امام این وعده مشخّص شده؛ در روایت است: اِنَّ اللهَ جَعَلَ هذَا الاَمر فی سَنَةِ سَبعین. امام مجتبیٰ سال ۴۰، ۴۱ این حرف را زدند، بنا بوده سال ۷۰ قیام انجام بگیرد و حکومت اسلامی تشکیل بشود؛ در تقدیر الهی این بوده که این کار انجام بگیرد. بعد میفرماید: «فَلَمّا قُتِلَ الحُسَینُ عَلَیهِ السَّلَامُ اِشتَدَّ غَضَبُ اللَهِ عَلَی اَهلِ الاَرضِ فَاَخَّرَه»؛[6] وقتی در سال ۶۱ ــ محرّم ۶۱ ــ حضرت به شهادت رسیدند، این کار عقب افتاد؛ این [کار] بنا بود …ناتوانی آمریکا و قدرتهای مادی از تحمیل حادثهای مانند آن به برکت ملت هوشیار
من به شما عرض کنم که امروز دشمن قادر نیست. امروز به برکت ملتِ هوشیاری مثل ملت ایران، به برکت افکار برانگیختهای مثل افکار ملت ایران، به برکت انقلاب بزرگی مثل انقلاب اسلامی ایران، نه امریکا و نه بزرگتر از امریکا - اگر در قدرتهای مادّی باشد - قادر نیستند حادثهای مثل حادثه صلح امام حسن را بر دنیای اسلام تحمیل کنند. اینجا اگر دشمن زیاد فشار بیاورد، حادثه کربلا اتّفاق خواهد افتاد.علت صلح: انحطاط اخلاقی خواص و هدر رفتن خون امام در برابر تبلیغات معاویه
امیرالمؤمنین علیهالصّلاة والسّلام به خاطرِ وضعیّت آن روز جامعهی اسلامی به شهادت رسید. بعد نوبت امامت به امام حسن علیهالسّلام رسید و در همان وضعیت بود که آن حضرت نتوانست بیش از شش ماه دوام بیاورد. تنهای تنهایش گذاشتند. امام حسن مجتبی علیهالسّلام میدانست که اگر با همان عدّهی معدود اصحاب و یاران خود با معاویه بجنگد و به شهادت برسد، انحطاط اخلاقی زیادی که بر خواص جامعهی اسلامی حاکم بود، نخواهد گذاشت که دنبال خون او را بگیرند! تبلیغات، پول و زرنگیهای معاویه، همه را تصرّف خواهد کرد و بعد از گذشت یکی دو سال، مردم خواهند گفت امام حسن علیهالسّلام بیهوده در مقابل معاویه قد علم کرد. لذا، با همهی سختیها ساخت و خود را به میدان شهادت نینداخت؛ زیرا میدانست خونش هدر خواهد شد.ناآگاهی مردم از صلح امام حسن جز چند کلمهٔ شعاری
مردم ما از دوران خلافت امیرالمؤمنین هم چیز زیادی نمیدانند؛ مختصری از جنگها را میدانند؛ اما از تفصیلات آن اطلاعی ندارند. مردم همچنین از صلح امام حسن چیز زیادی نمیدانند؛ فقط چند تا کلمهی شعاری میدانند؛ درحالیکه دربارهی این صلح کتاب نوشته شده و بحث و تحلیل شده است. من خودم چندین سال قبل از این، کتابی از شیخ راضی آل یاسین[15] - از بزرگان علمای عراق - ترجمه کردم.[16] ترجمهی این کتاب در سال 1348 منتشر شده است؛ الان باید محتوای آن کهنه باشد. دربارهی امام حسن، ذهنها و فکرها باید حرف نو بگویند؛ اما همانها هم گفته نمیشود؛ …حادثهای سرنوشتساز و بینظیر در روند انقلاب اسلامی صدر اسلام
… دربارهى این مسئله، از جمله در همین جلسات صحبت کردهام و از ابعاد گوناگونى این حادثهى عجیب و عظیم را مورد بررسى قرار دادهام. اگر ما امسال بخواهیم حرفهاى گذشته را تکرار نکنیم، خوب است که یک بُعد جدیدى از این مسئله را به قدر گنجایش وقت بررسى کنیم؛ و آن، این است که دوران امام مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) و حادثهى صلح آن بزرگوار با معاویه یا آن چیزى که به نام صلح نامیده شد، یک حادثهى سرنوشتساز و بىنظیرى بود در کلّ روند انقلاب اسلامى در صدر اوّل؛ دیگر نظیر این حادثه را نداشتیم. یک توضیح کوتاهى راجع به این جمله عرض کنم و وارد اصل مطلب بشوم.اجتنابناپذیری صلح و نبودن زمینهٔ شهادت در آن شرایط
… به امام مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) کرد، امام حسین با او برخورد کردند؛ فَغَمَزَ الحُسَینُ فى وَجهِ حُجر.[3] یعنى هیچ کس نمیتواند بگوید که اگر امام حسین به جاى امام حسن بود، این صلح انجام نمیگرفت؛ نخیر، امام حسین با امام حسن بود و این صلح انجام گرفت. و اگر امام حسن (علیه السّلام) هم نبود و امام حسین (علیه السّلام) تنها بود، در آن شرایط باز هم همین کار انجام میگرفت و صلح میشد. صلح عوامل خودش را داشت و هیچ تخلّفى و گزیرى از آن نبود. آنجا آن روز شهادت ممکن نبود. مرحوم شیخ راضى آلیاسین (رضوان الله تعالى علیه) در این کتاب صلح الحسن که بیست سال پیش بنده آن را ترجمه کردم و چاپ شده، ثابت میکند که اصلاً جا براى شهادت نبود. هر کشته شدنى که شهادت نیست؛ کشته شدن با شرایطى شهادت است؛ آن شرایط در آنجا نبود. و اگر امام حسن …حفظ اسلام ارزشی و خاندان پیامبر (ص) از نابودی
این جریان همینطور ادامه پیدا کرد و [در مقابل]، جریان مسلمانىِ اصیل، جریان اسلام ارزشى، جریان اسلام قرآنى ــ که هیچ وقت با آن جریان حاکم امّا ضدّ ارزشها کنار نمىآمد ــ هم ادامه پیدا کرد که مصداق بارز آن، ائمّهى هدیٰ (علیهم الصّلاة و السّلام) هستند و مسلمانان بسیارى که بودند و این جریان ارزشىِ نهضت اسلامى به برکت امام حسن مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) اسلام را حفظ کرد. اگر این صلح را امام مجتبىٰ انجام نمیداد، آن اسلام ارزشىِ نهضتى باقى نمیماند و از بین میرفت؛ چون معاویه بالاخره غلبه پیدا میکرد و وضعیّت، وضعیّتى نبود که امکان داشته باشد که امام حسن مجتبىٰ (علیه السّلام) غلبه پیدا کند؛ همهى عوامل در جهت عکس غلبهى امام مجتبىٰ (علیه السّلام) بود. دستگاه تبلیغات در اختیار معاویه بود و چهرهى او در اسلام، …همارزی صلح با شهادت امام حسین (ع) در خدمت به اسلام
… بُعد دیگر از زندگى امام مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) و صلح آن بزرگوار که امیدواریم خداوند بصیرتى به همهى ما عنایت کند و ما بتوانیم این بزرگوار را بشناسیم و نگذاریم پردهى جهالت و غبارِ بدشناختىاى که تا مدّتها بر چهرهى آن بزرگوار بوده، باقى بماند. یعنى حقیقت را باید همه بفهمند و بدانند که صلح امام مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام)، همان قدر ارزش داشت که شهادت برادر بزرگوارش امام حسین (علیه الصّلاة و السّلام)؛ و همان قدر که آن شهادت به اسلام خدمت کرد، آن صلح هم همان قدر یا بیشتر به اسلام خدمت کرد.آغاز کار نیمهمخفی شیعه برای بازگرداندن قدرت به خاندان پیامبر
دورۀ سوم، بیست سالِ میانۀ صلح امام حسن (سال چهلویک) و حادثۀ شهادت امام حسین (محرم سال شصتویک) است. پس از ماجرای صلح، عملاً کار نیمهمخفی شیعه شروع شد و برنامهای که هدفش تلاش برای بازگرداندن قدرت به خاندان پیامبر در فرصت مناسب بود، آغاز شد. این فرصت، طبق برآورد عادی، چندان دور از دسترس نبود و با پایانیافتن زندگی شرارتآمیز معاویه، امید آن وجود داشت. بنابراین میتوان دورۀ سوم را «دورۀ تلاش سازندۀ کوتاهمدت برای ایجاد حکومت و رژیم اسلامی» نام داد.[17]حادثهای سرنوشتساز و بینظیر در روند انقلاب اسلامی صدر اول
دوران امام مجتبی علیهالصلاةوالسلام و حادثۀ صلح آن بزرگوار با معاویه، یا آن چیزی که به نام صلح نامیده شد، یک حادثۀ سرنوشتساز و بینظیری بود در کل روند انقلاب اسلامی در صدر اول. ما دیگر نظیر این حادثه را نداشتیم. یک توضیح کوتاهی راجعبه این جمله عرض کنم و وارد اصل مطلب بشوم. انقلاب اسلام، یعنی تفکر اسلام و امانتی که به نام اسلام، خدای متعال فرستاد برای مردم، در دورۀ اول، یک نهضت بود، یک حرکت بود. در قالب یک مبارزه، یک نهضت عظیم انقلابی خودش را نشان داد و آن هنگامی بود …صلح، کار منطقی ناگزیر در آن شرایط حتی برای امیرالمؤمنین (ع)
در باب صلح امام حسن علیهالسلام این مسئله را بارها گفتیم و در کتابها نوشتند که اگر خود امیرالمؤمنین هم بهجای امام حسن مجتبی بود و در آن شرایط قرار میگرفت ممکن نبود کاری بکند، غیر از آن کاری که امام حسن کرد. هیچکس نمیتواند بگوید امام حسن، فلان گوشۀ کارش سؤالبرانگیز است. نه، کار آن بزرگوار، صددرصد منطبق بود بر استدلال منطقی غیر قابل تخلف. در بین آل رسول خدا صلیاللهعلیهوآلهوسلم پُرشورتر از همه کیست؟ شهادتآمیزترین زندگی را چه کسی داشته؟ غیرتمندترین آنها درمقابل دشمن، برای حفظ دین چه کسی بوده؟ حسینبنعلی علیهالسلام بوده دیگر. حسینبنعلی علیهالسلام با امام حسن در این صلح شریک بودند. امام …ناگزیری صلح بهسبب نبود امکان شهادت در آن شرایط
صلح، عوامل خودش را داشت و هیچ تخلفی و گریزی از آن نبود. آنجا آن روز، شهادت ممکن نبود. مرحوم شیخ راضی آلیاسین رضواناللهتعالیعلیه در این کتاب «صلح الحسن»[3] ـ که بیست سال پیش بنده آن را ترجمه کردم و چاپ شده ـ ثابت میکند که اصلاً جا برای شهادت نبود. هر کشتهشدنی که شهادت نیست؛ کشتهشدنِ با شرایطی، شهادت است. آن شرایط نبود در آنجا و اگر امام …حفظ جریان اصیل اسلام بهشکل نهضت و دوری از خلافتِ در معنا سلطنت
بعد از صلح امام حسن مجتبی علیهالصلاةوالسلام کار بهشکلی هوشمندانه و زیرکانه تنظیم شد که جریان اسلامی، وارد کانال آلودهای که به نام خلافت ـ و در معنا سلطنت ـ بهوجود آمده بود، نشود. این، هنرِ امام حسن مجتبی علیهالسلام بود. امام حسن مجتبی کاری کرد که جریان اصیل اسلام ـ که از مکه شروع شد و به حکومت اسلامی رسید و به زمان امیرالمؤمنین و به زمان خود او رسید ـ در یک مجرای دیگری، جریان پیدا بکند؛ منتها اگر نه بهشکل حکومت ـ زیرا ممکن نیست ـ لااقل دوباره بهشکل نهضت. این، دورۀ سوم اسلام است. اسلام، دوباره شد نهضت. اسلام ناب، اسلام اصیل، اسلام ظلمستیز، اسلام سازشناپذیر، اسلام دور از تحریف و مبرّا از اینکه بازیچۀ دست هواها و هوسها بشود این اسلام باقی ماند؛ منتها در شکل نهضت باقی ماند. و از زمان امام حسن …حفظ اسلام ارزشی و نهضتی به برکت صلح و نابودی آن در صورت انجام نشدن صلح
این جریان، همینطور ادامه پیدا کرد و جریان مسلمانی اصیل، جریان اسلام ارزشی، جریان اسلام قرآنی ـ که هیچوقت با آن جریان حاکم، اما ضد ارزشها کنار نمیآمد ـ این جریان هم ادامه پیدا کرد که مصداق بارز آن، ائمۀ هدی علیهمالصلاةوالسلام هستند و مسلمانانِ بسیاری که بودند و این جریان ارزشیِ نهضتیِ اسلامی اسلام را حفظ کرد، به برکت امام حسن مجتبی علیهالصلاةوالسلام. اگر این صلح را امام مجتبی انجام نمیداد، آن اسلامِ ارزشی نهضتی باقی نمیماند، از بین میرفت؛ چون معاویه بالاخره غلبه پیدا میکرد. وضعیت، وضعیتی نبود که امکان داشته باشد که امام حسن مجتبی علیهالسلام غلبه پیدا کند؛ همۀ عوامل، در جهت عکس غلبۀ امام مجتبی علیهالسلام بود. معاویه غلبه پیدا میکرد؛ دستگاه تبلیغات در اختیار او بود. چهرۀ او در اسلام، چهرهای که نتوانند موجّه کنند و نشان بدهند، …صلحی تحمیلی که شرایط امام در آن پایهٔ کار معاویه را متزلزل کرد
البته صلح، تحمیلی بود؛ اما بالاخره صلحی واقع شد. باید گفت حضرت، دل نداد. همین شرایطی که حضرت قرار داد، در واقع پایۀ کار معاویه را متزلزل کرد. خودِ این صلح و شرایط امام حسن علیهالسلام همهاش یک مکر الهی بود.[12] «وَ مَکَروا وَ مَکَرَ اللهُ»[13] بود. یعنی اگر امام حسن میجنگید و در این جنگ کشته میشد ـ که به احتمال قوی بهدست اصحاب خودش که جاسوسان معاویه آنها را خریده بودند، کشته میشد ـ معاویه …نکوهش امام از سوی ناآگاهان و متهم کردن او به خوار کردن مؤمنان
پس از اینکه امام حسن (ع) با معاویه صلح کرد، نادانان و ناآگاهان با زبانهای مختلف حضرت را نکوهش میکردند. گاهی او را ذلیلکنندۀ مؤمنین میدانستند[14] و میگفتند: شما این مؤمنین پرشور و پرحماسهای که درمقابل معاویه قرار داشتند، با صلح خودتان خوار کردید و تسلیم معاویه نمودید. گاهی تعبیرات محترمانهتر و مؤدبانهتری بهکار میبردند، ولی مضمون یکی بود.پاسخ امام به معترضان: شاید صلح آزمونی برای شما و بهرهای موقت برای معاویه باشد
امام حسن (ع) در برابر اعتراضها و ملامتها جملهای را خطاب به آنان میگفتند که شاید در سخنان آن حضرت از همۀ جملات رساتر و بهتر باشد و آن جمله این است: «ما تَدری لَعَلَّهُ فِتنَةٌ لَکُم وَ مَتاعٌ اِلی حینٍ» چه میدانی و از کجا میدانی، شاید این یک آزمونی برای شماست؟ و شاید یک متاع و بهرهای است برای معاویه تا زمانی محدود، و این جمله اقتباس[15] از آیۀ قرآن است.[16]انتظار امام برای کنار رفتن حکومت ناحق و ناآگاهی معترضان از فلسفهٔ صلح
این بهروشنی نشان میدهد که حضرت در انتظار آیندهای است، و آن آینده چیزی جز این نمیتواند باشد که حکومت غیر قابل قبول ازنظر امام حسن (ع) که بر حق نیست باید کنار برود و حکومت مورد نظر سرِ کار بیاید. لذا به اینها میگوید که شما از فلسفۀ کار اطلاع ندارید. چه میدانید شاید مصلحتی در این کار وجود دارد.صلح، زمینهساز کاری بزرگ و رها نکردن قضیهٔ حکومت از سوی ائمه
بعد حضرت میفرماید: «فَلَمّا اَن قُتِلَ الحُسَینُ صَلَواتُاللهِعَلَیهِ اشتَدَّ غَضَبُ اللهِ تَعالَیٰ عَلَیٰ اَهلِ الاَرضِ فَاَخَّرَهُ اِلَیٰ اَربَعینَ وَ مِائَۃٍ» یعنی عقب افتاد ظاهراً؛ به نظرم به سال صدوچهل رسید؛ یعنی هفتاد سال عقب افتاد. سالهایی است که بنیعباس بر سر قدرت بودند...یعنی معلوم میشود که صلح امام حسن علیهالسلام زمینهای برای یک کار بزرگ شد، واِلّ ائمه، اینطور نبود که قضیه را رها کنند. قضیۀ ولایت و حکومت، مگر کوچک بود؟! اساس و محور دین، این بود. منتها دیگر این وضع پیش آمد. (1379/3/13)حادثهای کمنظیر در تعیینکنندگی نسبت به کل تاریخ اسلام
… تاریخی بسیار حساسی است که اهمیت حادثه را بیشتر میکند از یک حادثۀ سیاسی در طول تاریخ اسلام. پر است تاریخ اسلام از حوادث گوناگون؛ حوادث زمان پیغمبر، حوادث بعد از پیغمبر، حوادث زمان امیرالمؤمنین، حوادث دوران زندگی ائمه علیهمالسلام و خلفای بنیامیه و بنیعباس. تاریخ اسلام تاریخی است پُر از حوادث گوناگون لکن کمتر حادثهای را ما داریم مثل این حادثه ـ حادثۀ صلح امام حسن ـ در تعیینکنندگی نسبت به کل تاریخ اسلام. یعنی شاید مثل این حادثه، یکی، دوتا حادثۀ دیگر را بنده سراغ دارم در تاریخ اسلام که تأثیر تعیینکنندهای داشته در کل جریان حرکت اسلام و تاریخ اسلام در طول قرنهای متمادی. حادثه، بسیار حادثۀ مهمی است از این نظر.خلاصهٔ حادثه: تبدیل جریان خلافت اسلامی به سلطنت
خلاصه، این حادثه عبارت است از تبدیل جریان خلافت اسلامی به سلطنت. جمله، خیلی پرمغز و پربار است اگر ما در آن تأمل کنیم. خلافت نوعی از حکومت است، سلطنت نوعی دیگر؛ و اینها باهم تمایزشان در یک خصوصیت و دو خصوصیت و پنج خصوصیت نیست. دو جریان جداگانه و بهکلی متمایز از یکدیگر در اداره و حکمرانی بر مسلمین و بر کشور و بر جامعۀ …انتقال قدرت از یک جریان به جریانی دیگر پس از صلح
..بعد از صلح امام حسن یک جریان جای خودش را داد به یک جریان دیگر. قدرت از دست یک خط، به تعبیر امروز، افتاد به دست خطی دیگر. ممیزات و مشخصات این دو خط چیست؟ این دو جریانی که جایشان را عوض کردند باهم، خصوصیاتشان چه بود؟ این مطلب اول. مطلب دوم، روشهای جریان باطل، که قدرت را بهدست گرفت برای کسب قدرت و تسلط بر جامعه چه روشهایی بود؟ مسئلۀ سوم، روشهای جریان حق که قدرت را از دست داد ـ …پذیرش ناچار صلح پس از تدارک جنگ تمامعیار و ملامت نزدیکان
… جلب کند. اصل این است که انسان وظیفهاش را انجام بدهد، ولو برگشتن از یک حرفی باشد، برگشتن از یک خطی باشد، عقبنشینی از یک موضعی باشد. هرچه که خدا میخواهد، هرچه که خدا راضی است؛ ببینید این یک اصل است در زندگی ائمه علیهمالسلام در زندگی امام حسن هم همینطور. آنوقتیکه امام حسن بهخاطر ضرورتها و فشار واقعیتها ناچار شد صلح با معاویه را قبول بکند، درحالیکه تا آنوقت مرتب لشکر میفرستاد، تحریض بر جنگ میکرد، و نیروها را جلب میکرد و نامه مینوشت و همۀ کارهایی که برای یک جنگ تمامعیار لازم است امام حسن انجام میداد، بعد که دید نمیتواند، صلح را قبول کرد. دوستان نزدیکش حتی از او برگشتند. ..آنوقت بعد از آنیکه امام حسن صلح را قبول کرد خیلیها خوشحال شدند، ته دلشان از جنگ ناراحت بودند؛ اما همانهایی هم که حتی شاید در دلشان خوشحال شده بودند، برگشتند به امام حسن، بنا کردند آن حضرت را ملامتکردن، که آقا! شما چرا از حرفت برگشتی؟ نزدیکان حتی؛ بزرگانی که من نمیخواهم اسم آنها را بیاورم، جزو صحابۀ دارای چهرههای تابناک، آنها آمدند به امام حسن تعبیرات ناشایستی را گفتند. اما آن بزرگوار، عقبنشینی کرد برای حفظ مکتب.علل شکست امام: ضعف بینش عمومی و آمیختگی ایمان با انگیزههای مادی
مسئلۀ بعدی تحلیل شکست جریان حق است. علت شکست امام حسن عبارت بود از ضعف بینش عمومی، علت اصلی، و آمیختهشدن ایمان به انگیزههای مادی. در زمینۀ ضعف بینش عمومی، مردم بسیاربسیار ناآگاه بودند انصافاً، و ایمانِ مذهبیشان هم آمیخته شده بود به انگیزههای مادی. برایشان مادیت شده بود اصل. متزلزلشدن ارزشها از ده، بیست سال قبل از آن؛ از حدود ده، پانزده سال قبل از ماجرای صلح امام حسن، ارزشها ذرهذره …فرجام صلح: محکوم شدن فاتحان و حاکم شدن جریان امام حسن (ع) در ذهنیت جهان اسلام
و اما فرجام؛ فرجام این شد که گروه غالبان و فاتحان و زورمندان شدند محکومان، و مغلوبان و ضعیفشمردهشدگان شدند حاکمان و فاتحان در ذهنیت جهان اسلام. امروز شما اگر نگاه کنید آن ذهنیتی که در دنیای اسلام وجود دارد، کمابیش ذهنیتی است که امام حسن مجتبی و امیرالمؤمنین آن را ترویج میکردند، نه ذهنیتی که معاویه و بعد از او یزید و بعد از او مروان و عبدالملک و خلفای بنیامیه ترویج میکردند. آن ذهنیت آنها بهکلی شکست خورد و از بین رفت، در تاریخ دیگر نیست. ذهنیت آنها را اگر بخواهیم ما اسمی رویش بگذاریم همان نواصبند. نواصب که یکی از فِرَق بهحساب میآیند که امروز هم در دنیای اسلام برافتادند، وجود خارجی ندارند ظاهراً. نواصب یعنی کسانی که دشنام …پذیرش متارکهٔ جنگ پس از ماندن سپاهی بیفرمانده و بییاور
… تطمیع میکرد، وعدۀ مقام میداد، حتی وعدۀ خویشاوندشدن میداد. البته در کنارش تهدید هم میکرد. از تمام ضعفهای بشری استفاده میکرد. نتیجه این شد که یک بخش عظیمی از سران سپاه امام حسن رفتند ملحق شدند به معاویه. حضرت ناگهان نگاه کرد، دید سپاهی دارد بدون کادر! مردم معمولی بودند، اما کادرها نبودند. سرباز، بیفرمانده امکان حرکت ندارد، سازماندهیاش ممکن نیست، جنگیدنش ممکن نیست؛ ماند تنها، درحالیکه هیچ یاوری نداشت که بتواند به او اتکا کند، یک عدۀ معدودی بودند. لذا حضرت بعد از مقدمات زیادی ـ البته عرض کردم، شش ماه این ماجرا طول کشیده ـ قبول کردند که جنگ را متارکه کنند. تازه اجازه ندادند که معاویه از این متارکه برای موجّهکردن خودش یک سرِ سوزن استفاده کند، یعنی درست راه تبلیغات معاویه را بستند؛ اینطور نبود که معاویه برود بگوید بله، من آن کسی هستم که فرزند پیغمبر آمد دست در دست من گذاشت با من صلح کرد؛ ابداً! معاویه برود …نوشتن معاهدهای محکم و حسابشده بر کاغذ سفیدامضای معاویه
..[امام حسن] یک صلحنامه یا یک متارکهنامۀ بسیار قوی و محکم و جالب و حسابشدهای درست کردند. البته معاویه ازبس دستپاچه بود که هرچه زودتر این جنگ را یکطوری تمام کند، خیال میکرد که قضیهاش با همین حل میشود، نگاه نکرد که دیگر چه نوشتهاند، نخواست چَکوچَک کند، دید اگر دبّه بکند سر این قضیه، ممکن است که امام حسن بگوید نه، صلح نمیکنیم؛ لذا هرچه حضرت نوشته بودند، این امضا کرد، یعنی کاغذ سفیدامضا اصلاً فرستاد، گفت هرچه میخواهید بنویسید، حضرت هم یک معاهدۀ محکم و قویای را نوشتند. (65/3/4) البته بهطور مضبوطی در تاریخ نیست، آنطور نیست که نوشته باشند که این صلحنامه و قرارداد است، اولش این، دومش این، سومش این، تا مادۀ آخر؛ لکن در تواریخ مختلف، مطالب زیادی را در این زمینه نقل کردند که جزو صلحنامه است؛ و این مطلب مورد اتفاق همه است که …