رفتن به محتوای اصلی

احکام شرعی

نام‌های دیگر: احکام اسلام، احکام الهی، احکام سفر، شریعت، شریعت اسلامی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

دستورهای فقهی اسلام و لزوم رعایت و اجرای آن‌ها در زندگی فرد، جامعه و قانون‌گذاری.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در خطبه‌های نمازجمعه تهران— ۱۳۶۱/۰۳/۱۴

سیر زمانی

از ۱۳۶۱ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۱۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

یک وقت هست که بار، بی‌ارزش است و انسان می‌گوید خیلی نمی‌طلبد که ما این دردسر را تحمل کنیم. اما یک وقت هست که بار، خیلی باارزش است. بنابراین، هرگونه زحمت و مشکلی را برای رساندن این بار به منزل، بایستی تحمل کرد. البته ما خوشبختانه از ناحیه‌ی داخل، برای رساندن این بار سنگین به سر منزل، مشکلی نداریم. دستگاههای جمهوری اسلامی، همه تسلیم حق و حقیقتند. گروههایی هم که در داخل کشور اسلامی ما مشغول فعالیتند، علی‌رغم اختلاف مذاقها و سلائقشان، همه مذعن به اینند که شورای نگهبان، دستگاه والا و مهمی است و از لحاظ افراد و اشخاص، برگزیده است و در مورد آن، مشکلی ندارند. ما بایستی بدانیم که امواج سنگین تبلیغاتی دشمن و آنچه که از بیرون بر ما تحمیل می‌شود، سنگینتر و تحمل آن دشوارتر است. گاهی است که انسان گرسنگی را تحمل می‌کند؛ حتی تهدید به مرگ را هم تحمل می‌کند، اما تاب فشار تبلیغاتی را نمی‌آورد. امروز در دنیا برای این‌که جمهوری اسلامی را از طریق اسلامی و عمل به شریعت اسلامی (اسلامی که می‌گوییم، یعنی عمل به شریعت اسلامی. به این تفسیر از حرکت و مشی اسلامی مقیدیم) منصرف کنند، به فشارهای تبلیغاتی رو آورده‌اند. لذا، این فشارهای تبلیغاتی، ممکن است روی ضعاف‌النفوس اثر بگذارد.

شاهدها (۵۴ پاراگراف)

تقسیم امور به رشد آشکار، گمراهی آشکار و مشتبه

حادثه‌ای پیش پای ماست و تکلیفی هم در مورد آن حادثه هست. هیچ جا هم تکلیف مبهم نیست. نمیشود گفت که من در این قضیه، تکلیف خود را نمیدانم. در شریعتِ «سمحه سهله»، اگر تکلیفها ناپیدا و مبهم و معضل باشد، خلاف حکمت است و چنین چیزی هم نیست. یا «بیّن‌الرشد» است که باید انجام داد و یا «بیّن‌الغىّ» است که باید اجتناب کرد و یا «مشتبه» است که میدان باز است و در موارد مشتبه، گاهی جاىِ آن است که انسان بگوید من تکلیف ندارم. گاهی به خاطر اهمیت قضیه، جای آن است که انسان هر چند تکلیف را نمیداند، ولی مثل مکلّف عمل کند. هیچ جا مبهم نیست. آن جایی هم که موضوع مبهم مینماید، حکم روشن است. شارع مقدّس نگذاشته است که مکلّفان در فهمیدن تکلیف شرعی خودشان، دچار تردید و تزلزل و ریب شوند. ریبی وجود ندارد.

احکام فردی برای اصلاح انسان و احکام اجتماعی برای ادارهٔ جامعه

… حسین، و دیگر ائمه بزرگوار را طوری آفریده بود که بتوانند بار سنگینِ آن چنان شهادتی را هم که برای این امر پیش میآمد، تحمّل کنند، و تحمّل هم کردند. البته داستان مصائب کربلا، داستان عظیم دیگری است. حال اندکی قضیه را توضیح دهم. برادران و خواهران نمازگزارِ عزیز! پیغمبر اکرم و هر پیغمبری وقتی که می‌آید، یک مجموعه احکام میآورد. این احکامی را که پیغمبر میآورد، بعضی فردی است و برای این است که انسان خودش را اصلاح کند. بعضی اجتماعی است و برای این است که دنیای بشر را آباد و اداره کند و اجتماعات بشر را به پا بدارد. مجموعه احکامی است که به آن نظام اسلامی میگویند.

ذکر بایدها و نبایدها در کنار هم در شرع اسلام و لزوم رعایت هر دو

… را انجام دهند، اما از محرّمات خودداری نکنند، به آن هدفها نمیرسند. مثل این است که بیماری، داروی معالج را مصرف کند، امّا از آنچه برای او مضّر است، پرهیز ننماید. در این صورت، دارو برای او اثر مثبت یا لااقل اثر چشمگیری نخواهد داشت و به او بهبودی نمی‌بخشد. لذا وقتی ما با دیدگاه اسلام به مسأله نگاه میکنیم، میبینیم در شرع مقدّس اسلام، بایدها و نبایدها، هر دو در کنار هم ذکر شده است. اگر بخواهیم به هدفهای اسلامی برسیم، لازم است هم بایدها را ملاحظه کنیم هم نبایدها را. در گذشته، کسانیکه مایل نبودند مردم به هدفهای اسلامی برسند، گاهی بایدها را رعایت میکردند، اما نبایدها را رعایت نمیکردند. مثلاً - فرض بفرمایید - رژیم جبّار ستمشاهی، گاهی برای تظاهر به مسلمانی، اسمی از خدا و پیغمبر و امام میآورد. اینها، بایدها بود. یا گاهی تظاهر …

تمسک به احکام اسلامی، راه خوشبختی ملت ایران

نکته آخر این است که راه ما - همان‌طور که این مرد بزرگ برایمان ترسیم کرده است - راه استقامت و پیگیری هدفهای نظام اسلامی است. طبق درسهای امام بزرگوارمان و طبق وصیّت او، راه این ملت همین است. برادران و خواهران عزیز من در سراسر کشور توجّه کنند که راه خوشبختی ملت ایران، تمسّک به احکام اسلامی و الهی است. راه خوشبختی ملت ایران، تکیه به خود و تواناییهاو استعدادهای خود است. راه خوشبختی این ملت، قطع امید از قدرتهای مسلّط جهانی و نیز نترسیدن از آنهاست. نه از آنها اندکی بترسید و نه به آنها سرِسوزنی امید بورزید.

گسترهٔ احکام الهی به همهٔ قلمرو زندگی بشر

مسئله این است که ما دو نهاد اصیل دانش‌جویى داریم؛ یکى متوجّه به کسب علوم مربوط به فهم دین و تبلیغ دین و نوآورى در مباحث دینى و نوآورى در فهم مسائل روزبه‌روزِ حادث‌شونده‌ى براى زندگى است؛ این «حوزه» است که کارش عبارت است از تحقیق در مسائل دینى و فراگرفتن احکام الهى در همه‌ى شئون زندگى؛ نه‌فقط در آنچه مربوط به کنج محراب یا کنج خانه است بلکه در قلمرو وسیع زندگى بشر؛ این را فرابگیرند، احکام جدیدش را تحقیق کنند، ناخالصى‌ها و ناسره‌ها را از آن بزدایند، بعد آن را با زبان مناسب هر جامعه‌اى و هر زمانى و هر مخاطبى، به رساترین شکلى برسانند به مخاطبین؛ این وظیفه‌ى آن نهاد حوزه‌اى است که اسمش حوزه‌ى علمیّه است.

مشروع نبودن مراجعهٔ زن به پزشک مرد برای معاینهٔ وسیع در صورت دسترسی به پزشک زن

… چه لزومى دارد؟ ما بایستى به‌ قدرى طبیب زن در جامعه داشته باشیم که هر زنى که اراده بکند براى مراجعه‌ى به طبیب اجبارى نیست البتّه؛ یک زنى که دلش میخواهد برود پیش دکتر مرد، ما مانع او نمیشویم هیچ اجبارى [براى رفتن پیش دکتر مرد] شرعاً و عرفاً وجود نداشته باشد. وقتى الزام شرعى نبود، آن ‌وقت البتّه به دکتر [مرد] مراجعه ‌کردن خانمها اشکال شرعى هم پیدا میکند؛ [یعنی] آن وقتى زنها میتوانند به دکتر مرد مراجعه کنند که امکان این نباشد که به دکتر زن مراجعه کنند؛ وقتى امکان هست به دکتر زن مراجعه کنند، در آن جاهایى که معاینات وسیع لازم دارد یا تماسهاى یدى نیاز دارد، دیگر آن‌ وقت مشروع هم نخواهد بود برایشان که به دکتر مرد مراجعه بکنند. ما باید تا این حد، طبیب زن در جامعه داشته باشیم؛ یعنى پُر کنیم سطح جامعه را از پزشکان زن به هر تعدادى؛ فرض بفرمایید اگر مثلاً سى هزار پزشک مرد داریم، سى هزار پزشک زن داشته باشیم؛ ما تا این حد بایستى پیش برویم؛ و این [محقّق] نمیشود مگر آن وقتى که براى این …

نبود تعارض میان مواد برنامهٔ توسعه و ظواهر احکام فقهی

آنچه سیاستهای حاکم بر برنامه‌های دوم را تشکیل میدهد پس از لحاظ کردن احکام شریعت اسلامی که اصل مقررّ در قانون اساسی است و به معنای آن است که باید همه‌ی مواد برنامه در بخشهای اقتصادی و پولی و فرهنگی و سیاسی و اجتماعی و غیر آن با ظواهر احکام فقهی هیچگونه تعارض و تنافی نداشته بلکه در همه‌ی موارد مذکور در فقه اسلام بر آن منطبق باشد، به ترتیب زیر است:

پیاده‌شدن احکام خدا در افغانستان به‌عنوان شکر پیروزی

اولین وظیفه‌ى یک ملت بعد از پیروزى، عبارت است از شکر خدا بر این نعمت: «لئن شکرتم لازیدنکم[1] ». باید به ملتها و امتهاى دیگر نگاه کنیم که بر اثر ناسپاسى، به قهر الهى دچار شدند. شکر خدا در این است که احکام خدا در افغانستان پیاده شود. «الذین ان مکناهم فى الارض اقاموا الصّلاة و اتوا الزکوة و امروا بالمعروف و نهوا عن المنکر و للَّه عاقبة الامور.[2] » این، تکلیف اول است.

پرهیز از مجلس مشروب و دست دادن با نامحرم حتی به قیمت روابط

… بر این نکنید. اگر رعایت چیزهاى دیگر با اسلام منافات نداشت، عیب ندارد؛ رعایت کنید. هر چه دیدید منافات دارد - ولو روابط - رعایت اسلام را بکنید. دیگر بالاتر از این نیست که «اگر من این جلسه را که در آن مشروب «سرو» مى‌شود نروم، روابط به هم خواهد خورد»! عیب ندارد. من عرض مى‌کنم: روابط به هم بخورد؛ نروید. بگویید: «آقا! در این مجلس مشروب داده مى‌شود؛ من نمى‌آیم.» یا «اگر با این خانم که نخست وزیر است، دست ندهم، بر روابط اثر مى‌گذارد.» عیب ندارد. من عرض مى‌کنم: دست ندهید؛ بگذارید بر روابط اثر بگذارد. البته به عنوان کسى که تجربه‌ى ده - دوازده ساله در این کار دارم، عرض مى‌کنم: بر روابط، اثر خوب خواهد گذاشت.

لزوم برکنار ماندن مصوبات مجلس از مخالفت با شرع

3- مشروعیت مجلس به رعایت احکام الهی است، و در نظام اسلامی همه ی ارکان و اجزاء نظام، چنین اند. نمایندگان محترم لازم است که با دقت و رعایتی به اندازه، مصوبات مجلس را از مخالفت با مقررات شرعی، برکنار بدارند و برای این منظور از آگاهیهای علمای دین و تجارب نمایندگان دوره های قبل و از همه بالاتر، از نظرات شورای محترم نگهبان در مراحل تصویب لوایح و طرحها بهره گیری کنند.

وظیفهٔ همهٔ مردم در حفظ و گسترش احکام اسلام

تمامى آحاد ملّت مسلمان در حفظ و حراست از احکام نورانى آن و سعى در گسترش و تعمیق آن در جامعه، داراى وظیفه‌اى بزرگند. امر به معروف و نهى از منکر که یکى از ارکان اساسى اسلام و ضامن بر پا داشتن همه‌ى فرایض اسلامى است، باید در جامعه‌ى ما احیا شود و هر فردى از آحاد مردم، خود را در گسترش نیکى و صلاح و برچیده شدن زشتى و گمراهى و فساد، مسئول احساس کند.

مطابقت با شرع معیار حق و دشواری تشخیص آن برای همه

… امتزاج و قابل اشتباهند، یک معیارى براى تشخیص لازم است؛ چون ممکن نیست خداوند مردم را بدون معالم[4] و بدون نشانه‌ها رها کند. این معیار شناخت حق و باطل چیست؟ این را باید با دقّت جستجو کرد، از قرآن و حدیث و کلمات اولیا و بزرگان باید معیار حق و باطل را شناخت. معیارهایى هست، که البتّه در مواردى معیارِ کتاب و سنّت مطرح میشود. هرچه دیدید برطبق شرع است، این حق است؛ هرچه برخلاف شرع بود، این باطل است. البتّه این معیار همه جا، براى همه‌ی مردم قابل استفاده نیست؛ چون تشخیص شرع و خلاف شرع هم یک کار آسانى نیست.

لزوم رعایت احکام الهی از سوی قانون‌گذاران و مجریان

خدا متجلی در نظام الهی و احکام الهی است که قانون‌گذاران و مجریان باید آن را مراعات کنند و مردم یعنی همین حضور عظیم مردم از همه‌ی قشرها و طبقات. الآن شما توی این صحنه‌ی عظیم نماز جمعه نگاه کنید. ببینید از همه‌ی قشرهای مردم در کنار شما هستند. از شهری، روستایی، عشایری، پیر، جوان، زن، مرد، دانشجو، کارگر، پیشه‌ور، روحانی، کشاورز، از همه‌ی قشرهای اجتماعی، مسطوره و نمونه‌ای در این عرصه‌ی عظیم جمع‌اند. این …

حکم اسلام در تعلق نداشتن فرزند نامشروع به پدر طبیعی و تعلق او به بستر

… که پدر من، ابوسفیان، با مادر او زنا کرده. از کجا می‌گویی زنا کرده؟ شاهد عادل داری؟ فلان‌بن‌فلانِ شراب‌فروش، خودش دلال قضیه بوده. رفت بالای منبر شهادت داد که من خودم ابوسفیان را آوردم، چنین شد، چنان شد، چنین گفت. روی منبر گفتند! خب، این قانونِ [جاهلی] بود. درحالی‌که اسلام می‌گوید فرزند زنازاده متعلق به پدر طبیعی‌اش نیست. اگر آن زن، شوهر دارد، فرزند زنازاده برای آن شوهر است، برای آن بستر است. زناکار برود، این بچه برای او نیست. نَسخِ یک حکم طبیعی به‌وسیلۀ یک قانون برتر. اگر آن زن شوهر ندارد، با این حکم صریح اسلامی، این بچه پسر هیچ پدری نیست، پدر ندارد در جامعه.

پیاده‌شدن تدریجی همهٔ احکام اسلام پس از تشکیل حکومت اسلامی

… معاشرتشان را، رابطه‌شان را با مردم، رابطه‌شان را با جامعه، رابطه‌شان را با حکومت، بر اساس اسلام تنظیم کنند، درحالی‌که آنچه تنظیم شده، آنچه قانونی شده، آنچه مقرر شده، غیر اسلام است؟ پس در صورتی اسلام درست و کامل پیاده خواهد شد که یک حکومت اسلامی انجام بگیرد. اگر حکومت اسلامی انجام گرفت، تشکیل شد، ممکن است که اوایل کار هنوز همۀ احکام اسلام پیاده نشود در جامعه، اما به‌طرف پیاده‌شدن همۀ احکام اسلامی پیش خواهد رفت؛ حکومت اسلامی طبیعتش این است؛ کمااینکه در زمان امیرالمؤمنین، در زمان پیغمبر هم آنچه که پیاده شد، حکومت اسلامی بود، اما محققاً همۀ احکام اسلامی عمل نمی‌شد، نارسایی‌هایی بود، به‌تدریج به‌طرف اسلام کامل حرکت می‌کردند. پس آن‌وقتی اسلام پیاده می‌شود که حکومت، اسلامی باشد، و این هدف ائمه بود؛ ائمه می‌خواستند حکومت اسلامی را تشکیل بدهند.

نبود توحید در یک حکم، نشانهٔ اسلامی نبودن آن

علاوه‌بر اینها، توحید در هریک از مقررات فرعی اسلام، خودش را می‌نمایاند و نشان می‌دهد. و هرجایی شما یک حکمی و یک قانونی و یک دستوری را به نام دین مشاهده کردید که در آن توحید لنگ می‌زند، ضد توحید در آن وجود دارد و توحید در آن نیست، بدانید که این از اسلام نیست؛ چون توحید مثل روحی در کالبد تمام مقررات اسلامی هست. مثل هوای رقیق و لطیفی در تمام اجزای این ساختمان و پیکره‌ای که نامش اسلام است، هست. مثل خون پاک و پاکیزه و صاف و تازه‌ای در سراسر این کالبد و پیکری که نامش اسلام و دین است، هست؛ در همۀ مویرگ‌ها حتی هست، …

یکسانی فرمان‌های جزئی و کلی در نظر خدا برای سعادت انسان

اولاً در نظر پروردگار که بالاتر از این عالم و در سطح و افق مافوق تصور انسان قرار دارد، همان‌طورکه گفتیم، همۀ مسائل در یک سطحند. برای خدا مسائل کلی مربوط به بشر با مسائل جزئی تفاوتی ندارند، همه‌اش یکی‌ست. برای خدا همه‌چیز یکی‌ست. برای پروردگار عالم، آنچه مایۀ سعادت انسان است، به‌عنوان یک فرمان مطرح است، فرقی نمی‌کند این فرمان جزئی باشد، فرعی باشد، مربوط به یک نفر باشد یا کلی باشد، عمومی باشد، مربوط به همۀ بشر باشد؛ اولاً.

مقصود از اسلامی‌بودن نظام: عمل به شریعت اسلامی

… و در مورد آن، مشکلی ندارند. ما بایستی بدانیم که امواج سنگین تبلیغاتی دشمن و آنچه که از بیرون بر ما تحمیل می‌شود، سنگینتر و تحمل آن دشوارتر است. گاهی است که انسان گرسنگی را تحمل می‌کند؛ حتی تهدید به مرگ را هم تحمل می‌کند، اما تاب فشار تبلیغاتی را نمی‌آورد. امروز در دنیا برای این‌که جمهوری اسلامی را از طریق اسلامی و عمل به شریعت اسلامی (اسلامی که می‌گوییم، یعنی عمل به شریعت اسلامی. به این تفسیر از حرکت و مشی اسلامی مقیدیم) منصرف کنند، به فشارهای تبلیغاتی رو آورده‌اند. لذا، این فشارهای تبلیغاتی، ممکن است روی ضعاف‌النفوس اثر بگذارد.

دستیابی ملت ایران به این عظمت با حرکت در عرصهٔ احکام دین

… را هم نمیگویند؛ ملت ایران مانع است؛ ملت جمهوری اسلامی مانع است. این نشان‌دهنده‌ی عظمت این ملت است، عظمت این نظام است؛ عظمت این دولت است که توانسته مانع بشود از اینکه مستکبران عالم بتوانند - حداقل در یک حوزه‌ی مشخصی از جغرافیای عالم - به اهداف خودشان برسند. این را ملت ایران با حرکت در عرصه‌ی احکام دین به دست آورد.

آغاز حکمت احکام دین از نقطه‌ای کوچک و فراگیری پهنه‌ای وسیع

… انسانیت و برادر مسلمان خود نخواهد بود. یعنی همین چیزی که به ظاهر خیلی کوچک به نظر می‌آید، موجب میشود که تمام مشکلات حیات بشری - که همین جرائم و گناهان و تخلّفات گوناگون انسانها و شهوت‌رانیها و فزون طلبیها و آزها و امثال اینهاست - بتدریج از انسان فاصله بگیرد. ببینید چطور حکمت دین و احکام شرعی، از جای کوچک و از نقطه کمی آغاز میکند و ناگهان یک پهنه وسیع را فرا میگیرد! بنابراین، قصد قربت یعنی جهت دار کردن کار.

نبود حرمت شرعی در کشیدن و دیدن تصویر دختر بی‌حجاب

در مورد تصویرگری دختران زیر نه سال، باید بگویم که تصویر هیچ حکم شرعی ندارد. اگر بخواهید فقط تصویر را از باب حکم شرعی ملاحظه کنید، شما برای سن نه سال هم که تصویر بی‌حجاب بکشید، نه کشیدنش حرام است، نه نگاه کردنش حرام است. منتها این‌جا قضیه، قضیه‌ی حکم شرعی شخصی نیست؛ قضیه‌ی انتقال یک فکر و انعکاس یک منش است. اگر این است، دیگر فرقی نمی‌کند بین دختر هشت سال و نیمه و نه سال و نیمه؛ که شما بگویید: «حالا سر تمام شدن نه سالگی، قضیه فرق کند.» نه. چه تفاوتی می‌کند؟ در حالی که از لحاظ …

تأمین دنیا و آخرت مردم هدف احکام اسلامی

احکام اسلامى براى مردم است و دنیا و آخرت مردم را باید تأمین بکند و ما میرویم به سَمت این جهت، و دشمن چه کار میتواند بکند در مقابل ملّتى که ایمان راسخ دارد، امید به آینده دارد، آماده‌ى فداکارى است و وحدت خود را در میان خود، مثل گوهر گران‌بهایی حفظ میکند؟ سعى کنید این وحدت را که بحمدالله‌ امروز در میان ملّت ایران مستحکم است حفظ کنید. زمزمه‌هاى تفرقه را از هر کسى که باشد، رد کنید؛ نگذارید افرادى از روى نادانى یا خداى نکرده از روى غرض، در صفوف ملّت انشقاق ایجاد کنند. این ملّت با یکپارچگى و وحدت خود توانست به …