مسئلهای که امروز ما اینجا مطرح میکنیم، مسئلهایست به نام ولایت. مسئلۀ ولایت، به آن صورتی که ما مطرح میکنیم و از قرآن استنباط میکنیم، غالباً کمتر مطرح میشود. البته اسم ولایت و کلمۀ ولایت با گوش شیعه آشناست. در دعاهای ما، در خواستههای ما از خدا، در روایات ما، در افکار رایج و عمومی ما، مسئلهای به نام ولایت، با قِداست و احترام تمام و با آرزوی تأمین چیزی به نام ولایت، توأم است. ما همیشه بهعنوان شیعه خود را دارای ولایت میدانیم، و اگر یکقدری شیعه، وسواسی و دقیق و محتاط باشد، همیشه از خدا میخواهد، آرزو میکند که خدا او را با ولایت بدارد و با ولایت بمیراند و ولایت را به او بفهماند. بنابراین کلمهای به نام ولایت به گوش آشناست. علیالنّهایه،[1] بنده دربارۀ این کلمه و مفهوم ولایت، خیلی از ریشه میخواهم حرف بزنم. میرسیم به ولایت علیبنابیطالب علیهالصلاةوالسلام اما فعلاً در مراحل قبل از آن میخواهم حرف بزنم. ولایت را از قرآن و از آیات کریمۀ قرآن میکشیم بیرون، استنباط و استخراج میکنیم و میبینید که چه اصلِ مدرنِ مترقیِ جالبیست اصل ولایت، و یک ملت، یک جمعیت، پیروان یک فکر و یک عقیده، اگر دارای ولایت نباشند، چطور بیخودی وِلمعطّلند. این را درک خواهید کرد و احساس خواهید کرد.
در سایۀ این بحث بهخوبی میشود فهمید که چرا کسی که ولایت ندارد، نمازش نماز و روزهاش روزه و عباداتش عبادت نیست. بهخوبی میشود با این بحث فهمید که چرا جامعهای و امتی که ولایت ندارد، اگر همۀ عمر را به نماز و روزه و تصدّقِ تمام اموال بگذراند، باز لایق غفران و لطف خدا نیست. و خلاصه در سایۀ این بحث، معنای احادیث ولایت را میشود فهمید، ازجمله این حدیث معروفی که از چند نفر از ائمه علیهمالسلام رسیده و بنده بعضی از جملات و کلماتش را اینجا تکرار میکنم: «لَو اَنَّ رَجُلاً قامَ لَيلَهُ وَ صامَ نَهارَهُ وَ تَصَدَّقَ بِجَميعِ مالِهِ وَ حَجَّ جَميعَ دَهرِهِ وَ لَمْ يَعرِف وَلايَةَ وَلِيِّ اللهِ فَيُوالِيَهُ وَ يَكونَ جَمِيعُ اَعمالِهِ بِدَلالَتِهِ»[2] اگر کسی تمام عمر را روزه بگیرد، نهفقط ماه رمضان را، تمام شبها را تا به صبح بیدار بماند، تمام اموالش را در راه خدا بدهد، اما با ولیّ خدا ولایت نداشته باشد ـ دقت کنید در این تعبیر ـ با ولیّ خدا ولایت نداشته باشد، یا ولایت ولیّ خدا را نداشته باشد، اینچنین آدمی، همۀ آنچه که انجام داده است، بیهوده و بیثمر و خنثیست.
مسئلۀ ولایت در دنبالۀ بحث نبوت است، یک چیزِ جدای از بحث نبوت نیست. مسئلۀ ولایت، درحقیقت تتمه و ذیل و خاتمۀ بحث نبوت است. حالا خواهیم دید که اگر ولایت نباشد، نبوت هم ناقص میماند. لذا ناچاریم که یک مختصری تکرار کنیم بحثهای گذشته را در زمینۀ نبوت، کلیاتش را بگویم برای شما تا برسیم یواشیواش، از حاشیه وارد بشویم در متنِ مسئلۀ ولایت. البته این را هم بگویم که طرح این مسئله، بسیار دشوار است و بیان این مسئله، بسی دشوارتر است؛ برای خاطر اینکه آنقدر مسائلِ ضعیف و سست و غیرمنطقی در زمینۀ ولایت، در ذهنهای افراد عامی رسوخ پیدا کرده که وقتی آن حرف درست را، آن حرفی که با متن قرآن و متن حدیث منطبق است، در باب ولایت میخواهی بگویی، یکی از دو اشکال پیش میآید؛ یا اشتباه میشود به همان حرفهایی که در ذهنها هست، یا احساس بیگانگی میشود نسبت به آنچه که بهعنوان ولایت گفته میشود، در دو گروه؛ لذا خیلی دشوار و مشکل است این بحث. اما من از فضل پروردگار متعال استمداد میکنم و سعی میکنم که بتوانم این بحث را در ظرف دو، سه روز انشاءالله تمام بکنم. و شما برادرها هم دقت بکنید، توجه بکنید، از یکنواختی بحث کسل نشوید تا من بتوانم بحث را بهطور کامل تعقیب کنم.
پیغمبر خدا برای چه میآید؟ گفتیم که پیغمبر میآید برای بهتکاملرساندن انسان، میآید برای تخلّقدادن انسانها به اخلاقالله، میآید برای کاملکردن و بهاتمامرساندن مکارم اخلاق. آنچه که گفتم مضمون احادیث است؛ «بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكارِمَ الاَخلاقِ»[3]، پیغمبر برای ساختن انسانها میآید، برای به قوام رساندن این مایهای که نامش انسان است، میآید.
از چه راهی و از چه وسیلهای پیغمبر استفاده میکند برای ساختن انسان؟ چهجوری انسانها را پیغمبر میسازد؟ مدرسه درست میکند؟ مکتب فلسفی درست میکند؟ پیغمبر صومعه و جایگاه عبادت درست میکند؟ گفتیم که نه؛ پیغمبر برای ساختن انسان، کارخانۀ انسانسازی درست میکند. پیغمبر ترجیح میدهد که ده سال، بیست سال، دیرتر موفق بشود؛ اما آنچه میسازد، یک انسان و دو انسان و بیستتا انسان نباشد؛ کارخانۀ انسانسازی درست کند که بهطور خودکار انسانِ کاملِ پیغمبرپسند تحویل بدهد. پس پیغمبر برای ساختن انسانها و به قِوام آوردن مایۀ انسان، از کارخانۀ انسانسازی استفاده میکند.
کارخانۀ انسانسازی چیست آقا؟ کارخانۀ انسانسازی، جامعه و نظام اسلامیست. اینجا آن نقطۀ پیچ، نقطۀ اساسیِ توجه و تکیۀ حرف است. همه میگویند پیغمبر، انسان میخواهد بسازد، همه میگویند پیغمبر برای تعلیم و تربیت میآید و همه این را میفهمند؛ آنچه باید فهمید، آنچه که با دقت باید فهمید، این است که پیغمبر یکییکی گوش انسانها را نمیگیرد به یک کنج خلوتی ببرد، در گوششان زمزمۀ مِهر خدا بنوازد. پیغمبرها مکتب علمی و فلسفی تشکیل نمیدهند تا یک مشت شاگرد درست کنند، این شاگردها را بفرستند تا مردم را در اقطار عالم هدایت کنند. پیغمبر کارش از این قرص و قائمتر، استوارتر و ریشهدارتر است. چهکار میکند؟ یک کارخانهای که از آن کارخانه جز انسان بیرون نمیآید، میسازد و آن کارخانه، جامعۀ اسلامیست.[4]
جامعۀ اسلامی چیست؟ چهجور عنصر و ماهیتیست؟ اینها بحثهای دیگریست. حالا برای اینکه این گوشۀ مطلب هم مختصری روشن شده باشد، میگویم؛ البته در روال بحث ما خیلی حرف مربوطی نیست. جامعۀ اسلامی یعنی آن جامعهای، آن تمدنی که در رأس آن جامعه خدا حکومت میکند، قوانین آن جامعه، قوانین خداییست، حدود الهی در آن جامعه جاری میشود، عزل و نصب را خدا میکند، در مخروط اجتماعی ـ اگر بهشکل مخروط فرض کنیم و ترسیم کنیم، همچنانیکه معمول و مرسوم عدهای از جامعهشناسهاست ـ در رأس مخروط خداست و پایینتر از خدا، همۀ انسانیت و همۀ انسانها. تشکیلات را دین خدا بهوجود میآورد، قانون صلح و جنگ را مقررات الهی ایجاد میکند، روابط اجتماعی را، اقتصاد را، حکومت را، حقوق را، همه و همه و همه را دین خدا تعیین میکند و دین خدا اجرا میکند و دین خدا دنبال این قانون میایستد؛ این جامعۀ اسلامیست.
مثل کجا آقا؟ مثل مدینه. همچنانیکه پیغمبر آمد در مدینه یک جامعهای تشکیل داد. خب در مکه هم بودند، میتوانستند متفرق بشوند در اقطار بلاد، آنجا خدا را هم عبادت کنند، نه، این کافی نبود. آمدند مدینه، یک جامعهای تشکیل دادند، در رأس آن جامعه خدا حکومت میکرد. نایب خدا که حکومت میکرد آنجا، عملاً چه کسی بود؟ پیغمبر. مقررات را چه کسی درست میکرد؟ چه کسی وضع میکرد؟ چه کسی جعل میکرد؟ پیغمبر. قوانین را چه کسی اجرا میکرد؟ چه کسی وادار میکرد مردم را که اجرا کنند؟ پیغمبر.
در یکچنین جامعهای که همه چیز از خداست، نماز جماعت و خطبۀ پس از نماز جماعت، با سرود میدان جنگ یکیست. در همان مسجدی که پیغمبر خدا در آنجا میایستاد و اقامۀ نماز جماعت میکرد و برای مردم منبر میرفت و صحبت میکرد و درس میداد و تزکیه و تعلیم میکرد، در همان مسجد بود که عَلَم جهاد را میآوردند، پیغمبر میبست، میداد دست اسامةبنزید،[5] میداد دست فلانبنفلان که بروید، «اِنطَلِقوا عَلَى اسمِ اللّٰهِ»[6] با نام خدا حرکت کنید، دشمن را فلانجا گیر بیاورید، فلان کار را بکنید. در همین مسجد بود که پیغمبر خدا حد جاری میکرد. در همین مسجد بود که دادگستری پیغمبر تشکیل میشد. در همین مسجد ادارۀ کار و اقتصاد پیغمبر تشکیل میشد. در همین مسجد زکات جمع میشد و پخش میشد. هم درس بود، هم نماز و نیایش بود، هم سرودِ میدان جنگ بود، هم مال و اقتصاد بود، و خلاصه همه چیز، هم دنیا و هم آخرت، یکپارچه و یککاسه، تحت رهبری پیغمبر، در خانۀ خدا؛ این جامعۀ اسلامیست. پیغمبرها میآیند یکچنین جامعهای درست کنند. در این جامعه هرکه بیاید، انسان میشود. اگر انسانِ کامل هم نشود، مجبور میشود به رفتار انسانها حرکت کند. هرکه بخواهد خوب باشد، در جامعۀ پیغمبر میتواند خوب باشد؛ در جامعههای غیر الهی اینجوری نیست.
در جامعههای غیر اسلامی و غیر الهی، آدمها میخواهند خوب باشند، نمیتوانند؛ شما دلت میخواهد متدین باشی، نمیتوانی. دلت میخواهد ربا ندهی و ربا نخوری، میبینی نمیشود. زن دلش میخواهد از عفت اسلامی خارج نشود، محیط، او را در فشار میگذارد. همۀ عوامل و انگیزهها انسان را از یاد خدا دور میکند. عکس و نمایش و تفصیلات و رفتوآمدها و معاملات و گفتگوها، همه انسان را از خدا دور میکند و ذکر خدا را از دل انسان بیگانه میکند. در جامعۀ اسلامی عکسِ قضیه است. در جامعۀ اسلامی، بازارش، مسجدش، دارالحکومهاش، رفیقش، خویشاوندش، پدر خانواده، جوان خانواده، همه و همه انسان را به یاد خدا میاندازند، بهطرف خدا میکشانند، با خدا آشتی میدهند، با خدا رابطه ایجاد میکنند، بندۀ خدا میسازند و از بندگی غیر خدا دور میکنند. اگر جامعۀ اسلامیِ زمان پیغمبر، پنجاه سال ادامه پیدا میکرد، همان رهبری بر سر کار میماند، یا بعد از پیغمبر، علیبنابیطالب علیهالسلام با همان رهبریای که پیغمبر معین کرده بود، جای پیغمبر مینشست، شما این را مطمئن باشید، بعد از پنجاه سال، همۀ آن منافقین تبدیل میشدند به مؤمنینِ واقعی. اگر میگذاشتند که حکومت نبوی و علوی دنبال یکدیگر ادامه پیدا بکند، آن جامعۀ انسانساز، بهطور قهری، همۀ آدمهای غِشدار[7] را هم بیغِش میکرد، همۀ دلهای منافق را هم مؤمن میساخت، همۀ کسانی که روحشان با ایمان آشنا نبود نیز آشنا با خدا و باایمان میشدند، این طبع قضیۀ مربوط به جامعۀ اسلامیست. پیغمبرها میآیند یکچنین چیزی درست کنند. وقتی این درست شد، مثل کارخانۀ انسانسازی، یکییکی نه، دهتا دهتا نه، صدتا صدتا نه، گروهگروه و خیلخیل، مردم مسلمان میشوند، هم مسلمان ظاهری، در ظاهر امور مسائل اسلامی و هم مسلمان و مؤمن قلبی و واقعی و باطنی. این درست شد؟ پس پیغمبر برای یکچنین کاری میآید.
گفتم ولایت را از ریشه میخواهیم بحث بکنیم. اولی که پیغمبر فکر اسلامی را میآورد؛ اولی که دعوت پیغمبر شروع میشود، آیا پیغمبر یکتنه، میتواند یک جامعه را اداره بکند؟ آیا یک جامعه، تشکیلات نمیخواهد؟ عدهای که این تشکیلات را اداره بکنند، نمیخواهد؟ سربازی که از این جامعه دفاع کند و دشمنان این جامعه را بهجای خود بنشاند، نمیخواهد؟ کسانی که با پیغمبر یاری کنند و دعوت نبی را نشر بدهند، لازم نیستند؟ میبینیم که چرا. همه کار باید از طریق اسباب معمولی انجام بگیرد. پیغمبرها هم در بیشترینِ فعالیتهایشان از اسباب معمولی استفاده کردهاند. پیغمبر وقتیکه میآید، برای اینکه بتواند جامعۀ مورد نظر را که همان کارخانۀ انسانسازیست، تشکیل بدهد؛ برای این کار احتیاج دارد به یک جمعِ بههمپیوستۀ متحد، دارای ایمانِ راسخ، از اعماق قلب مؤمن و معتقدِ به این مکتب، با گامِ استوار، پویا و جویای آن هدف. یکچنین جمعی را پیغمبر اول کار لازم دارد. لذا پیغمبر بنا میکند این جمع را فراهم آوردن و درست کردن. با آیات قرآن، با مواعظ حسنه، ﴿اُدعُ اِلىٰ سَبيلِ رَبِّكَ بِالحِكمَةِ وَ المَوعِظَةِ الحَسَنَةِ﴾[8]، با مواعظ حسنه، با آیات قرآن، با نفوذ کلام نبوی، دلهای مسلمانی را در اول کار، در اطراف خود بهوجود میآورد. اینها یک جمعیتی را تشکیل میدهند. پس پیغمبر اول کار، وقتیکه دعوت خود را مطرح میکند، یک جمعیت بهوجود میآورد، یک صف بهوجود میآورد، یک جبهه درمقابل جبهۀ کفر ایجاد میکند. این جبهه از چه کسانی تشکیل شده؟ از مسلمانان استوارِ مؤمنِ معتقدِ نافذُالقلب. از آنکسانیکه «لا تَأْخُذُهُم فِي اللهِ لَومَةُ لائِمٍ»[9] هیچ ملامتِ ملامتکنندهای آنها را از راه خدا بر نمیگرداند. اینها مسلمانهای گام اولند.
(خیلی خالصه و فشرده دارم میگویم برای ذهنهایی که مایلند درک کنند. احساس میکنم خیلی هم احتیاج به تشریح و توضیح ندارد؛ بهعالوه که اگر بخواهم خیلی توضیح بدهم، از رشتۀ سخن اصال ًدور میافتیم، اصل حرف از بین میرود. اگر روزهای دیگر دیدم احتیاج است، ممکن است باز تشریح کنم بیشتر. فعال ًبگذارید اصل مطلب را بگویم.)
یک عده و یک جبهه را پیغمبر بهوجود میآورد، اینها در میان چه جامعهای دارند زندگی میکنند؟ در میان جامعۀ جاهلی. مثلاً مسلمانان صدر اسلام در میان جامعۀ جاهلی مکه، اینها آنجا دارند زندگی میکنند. اگر بخواهند این جریان باریک، که به نام اسلام و مسلمین بهوجود آمده، در میان آن جامعۀ جاهلیِ پُرتعارض و پُرزحمت باقی بماند، اگر بخواهد همین جمعیت و همین صف و همین جبهه نابود نشود، از بین نرود، هضم نشود، حل نشود، بایستی این عده مسلمان را مثل پولاد آبدیده به همدیگر بتابند. این مسلمانها را باید آنچنان بههم متصل و مرتبط کنند که هیچ عاملی نتواند اینها را از یکدیگر جدا کند. بهقول امروزیها و فرهنگهای امروزی، یک انضباط حزبیِ بسیار شدید و سختی را، باید در میان این افراد مسلمان برقرار کنند. باید اینها را هرچه بیشتر بههم بچسبانند، هرچه بیشتر بههم بجوشانند و گره بدهند، و هرچه بیشتر از جبهههای دیگر، از جریانهای دیگر، از انگیزههای مخالف، دور نگه دارند؛ چون اینها در اقلیتند. جمعیتی که در اقلیتند، ممکن است فکرشان تحتالشعاع فکر اکثریت، قرار گیرد. عملشان، حیثیتشان، شخصیتشان، ممکن است در لابهلای حیثیتها و شخصیتها و عملهای بقیۀ مردم، که احیاناً مخالف با آنها هستند گم بشود، نابود بشود، هضم بشود، از بین برود. برای اینکه اینها هضم نشوند، برای اینکه اینها نابود نشوند، برای اینکه اینها بتوانند بهعنوان یک جمعی باقی بمانند، تا در آینده، جامعۀ اسلامی با دستهای استوارِ اینها بنا بشود و اداره بشود و ادامه پیدا بکند و اینها یاوران پیغمبر باشند، برای اینکه اینها بتوانند بمانند، اینها را هرچه بیشتر به همدیگر متصل میکنند و هرچه بیشتر از سایر جبههها جدا میکنند.
مثل چه؟ مثل یک عده کوهنوردی که از یک راه صعبالعبور کوهستانی دارند عبور میکنند. ده نفر آدم در میان برفها، عصاها به دست، در این راه باریک و پُر از خطر، باید این راه را، این پیچ و خم را، این گردنه را، گُدار[10] را طی کنند تا برسند به قلۀ کوه. به اینها گفته میشود به همدیگر بچسبید، کمربندهایتان را بههم ببندید، جُداجُدا و تکتک حرکت نکنید که اگر تنها ماندید، خطر لغزیدن هست؛ اینها را محکم به یکدیگر جوش میدهند. غیر از اینکه به همدیگر جوش میدهند، میگویند خیلی بار با خودتان برندارید، به اینطرف و آنطرف نگاه نکنید، فقط سرتان به راه خودتان و حواستان به کارِ خودتان باشد. به همدیگر هم محکم اینها را میبندند و کمرها و دستها را، که اگر یک نفر از اینها افتاد، اگر دو نفر افتاد، بقیه بتوانند او را نگه دارند. حالت بههمبستگی شدید کوهنوردان، نشاندهنده و نمایشگر حالت بههمبستگی و جوشیدگی شدید مسلمانانِ آغاز کار است. این بههمبستگی یک اسمی دارد یا نه؟ این پیوستگیِ مسلمانان جبهۀ آغازِ دین، که به همدیگر جوشیدند، به همدیگر گره خوردند، از هم جداییپذیر نیستند، با دیگر جبههها بهکلی منقطعند، با خودشان هرچه بیشتر چنگدرچنگ و دستدردستند، آیا در قرآن و حدیث نامی دارد یا نه؟ بله؛ این نام، ولایت است، ولایت.
هنوز خیلی مانده برسیم به ولایت علیبنابیطالب علیهالسلام و اینکه «وَلایَةُ عَلِیِبنِاَبیطالب حِصنی»[11]. به آن بعد از یکی دو ساعت صحبت کردن میرسیم. هنوز به آنجاها نرسیدیم، باید گوش کنید.
پس ولایت یعنی چه در اصطلاح اوّلیِ قرآنی؟ در اصطلاح اوّلی قرآنی، ولایت یعنی بههمپیوستگی و همجبهگی و اتصال شدید یک عده انسانی که دارای یک فکر واحد و جویای یک هدف واحدند، در یک راه دارند قدم برمیدارند، برای یک مقصود دارند تلاش و حرکت میکنند، یک فکر را و یک عقیده را پذیرفتهاند. هرچه بیشتر این جبهه باید افرادش به همدیگر متصل باشند و از جبهههای دیگر و قطبهای دیگر و قسمتهای دیگر خودشان را جدا و کنار بگیرند، چرا؟ برای اینکه از بین نروند، هضم نشوند. این را در قرآن میگویند ولایت.
پیغمبر جمع مسلمانِ آغازِ کار را، با این پیوستگی و جوشیدگی بهوجود میآورَد، اینها را به همدیگر متصل میکند، اینها را باهم برادر میکند، اینها را بهصورت یک پیکر واحد درمیآورد، بهوسیلۀ اینها امت اسلامی را تشکیل میدهد، جامعۀ اسلامی را بهوجود میآورد. از پیوند اینها با دشمنها، با مخالفین، با معاندین، با جبهههای دیگر که در آیات فردا انشاءالله خواهید دید جلوگیری میکند. مابین اینها و جبهههای دیگر جدایی میاندازد، از پیوستنِ به جبهۀ یهود، از پیوستنِ به جبهۀ نصارا، از پیوستنِ به جبهۀ مشرکین، اینها را باز میدارد و هرچه بیشتر سعی میکند صفوف اینها را فشرده و بههمجوشیده بکند. برای چه؟ برای اینکه اگر اینها به این حالت نباشند، اگر ولایت نداشته باشند، اگر بههمپیوستۀ صددرصد نباشند، میان آنها اختلاف بهوجود بیاید، از برداشتن بار امانتی که بر دوش آنهاست، عاجز خواهند ماند. نمیتوانند این بار را به سرمنزل برسانند.
البته بعدها که جامعۀ اسلامی به یک امت عظیمی تبدیل میشود، بازهم ولایت لازم است. اینکه در یک امت چگونه ولایت لازم است و برای چه لازم است را، بسط میدهم. همینجایِ مطلب بیاییم به ولایتی که شیعه میگوید، دقت کنیم. ما گفتیم یک جمع کوچک در میان یک دنیای ظلمانی، در میان یک دنیای جاهلی، باید به همدیگر متصل و مرتبط باشند تا بتوانند بمانند. اگر باهم چسبیده و جوشیده نباشند، ماندن و ادامۀ حیاتشان ممکن نیست. مثال زدیم به جمع مسلمان آغاز اسلام در میان جامعۀ جاهلی مکه، یا در اوّلی که به مدینه آمده بودند.
مثال دیگری هم دارد یا نه؟ بله. کِی؟ جمع کوچک تشیّع در زمان خلافتهای ضدشیعی و ضداسلامی در تاریخ آغازِ اسلام. شما خیال میکنید که شیعه به آسانی میتوانست بماند؟ شما خیال میکنید که حربههای تبلیغاتی ازطرفی، خفقان و اختناق ازطرفی، زندانها و شکنجهها و کشتنها ازطرفی، ممکن بود اجازه بدهد که یک جمعی بماند؟ یک جمع فکری مثل شیعه، که اینقدر با قدرتهای زمان خودش معارض و موجب دردسر آنها بود، چطور شد که ماند؟ برای خاطر ولایت ماند. یک بههمپیوستگی و همجبهگی عجیبی میان شیعۀ زمان خلافتهای اسمی، ائمه علیهمالسلام ایجاد کرده بودند تا در سایۀ این ولایت، بتواند این جریان تشیّع در میان جریانهای گوناگون دیگر محفوظ بماند.
شما یک رودخانۀ عظیمی را در نظر بگیرید، از چندین طرف آب وارد این رودخانه میشود. آبها با جریانهای تندی دارند حرکت میکنند. سطح رودخانه ناهموار است، گرداب بهوجود میآید، آبها روی هم میغلطد، انواع جریانهای مخالف در این رودخانه، در این بستر دارند همینطور در همدیگر فرومیروند، همدیگر را خنثی میکنند، روی سر هم میزنند، این آب دارد پیش میرود. لابهلای این جریانها، در میان این آبهای کَدِر و غبارآلود و گلآلود، یک جریان آبِ شیرینِ تمیزِ نظیفِ روشن، دارد راه خود را ادامه میدهد و در این بستر سیل و مسیلِ عجیب پیش میرود. این جریان باریک، اتفاق میافتد، در بعضی از دریاها و رودخانهها، شاید بعضی دیده باشند، دو رنگ آب، دو نوع آب در کنار هم دارند حرکت میکنند، بر اثر عوامل طبیعی که وجود دارد، که آنها را نمیخواهم بگویم. در میان این مسیل عجیبی که جریانهای تند دارد حرکت میکند، یک جریان آب باریک، دارد در میان این جریانهای تند، میرود و سالم میماند و میرود. عجیب این است، هرگز قاطی نمیشود، هرگز رنگش خراب نمیشود، هرگز طعم آبهای شور و تلخ دیگر را نمیگیرد، همان طعم شیرین، همان رنگ شفاف، همان خلوص و صفا و بیکدورتی را ادامه میدهد و نگه میدارد و پیش میرود.
شما عالَم اسلام را در زمان خلفای بنیامیه و بنیعباس تشبیه کنید به همین رودخانهای که انواع جریانهای فکری و سیاسی و عملی گوناگون، در آن علیه همدیگر داشتند راه میرفتند و حرکت میکردند. از اول تا آخر که نگاه میکنید، جریان تشیّع را میبینید. میبینید یک آب باریکی است. در میان این توفان عجیب، چیز ناچیز و خُردی به نظر میرسد و به نگاه میآید، اما خودش را نگه داشته، هرگز کدر نشده، هرگز طعمش خراب نشده، هرگز صفای خودش را از دست نداده، هرگز رنگ و طعم و بوی آبهای دیگر را به خودش نگرفته، باقی مانده و رفته. چه چیزی این را نگه داشته؟ چه چیزی توانسته عامل بقای این جریان شیعی بشود؟ وجود آن ولیای که ولایت را در میان مردم و در میان پیروان خود توصیه میکند، آنها را به همدیگر میبندد، آنها را باهم مهربان میکند، ولایت را ترویج میکند، اینهم به همان معنای ولایتِ زمان پیغمبر. ولایت شیعی، آن ولایتی که اینهمه روی آن تأکید شده، یک بُعدش این است، بُعدهای دیگر هم دارد، آنها را هم میگویم. هنوز همۀ مطلب این نیست که گفتم، این یک بعد و یک جانب از مطلب است. ولایت یعنی بههمپیوستگی.
مؤمنین را اولیای یکدیگر میداند قرآن، آنکسانیکه دارای ایمان راستین هستند، همجبهگان و پیوستگان یکدیگرند و میگویند شیعه. از شیعه تعبیرِ مؤمن میشود در روایات. شما در کلمات فقهای اقدمین[12] هم که نگاه کنید و در خیلی از روایات، در بعضی از مناصب اسلامی شرایطی را ذکر میکنند، از جمله میگویند اسلام، بعد از اسلام، ایمان. میگوید آقا، ایمان یعنی چه؟ منظور از ایمان یعنی دارا بودن طرز فکر خاص شیعه. یعنی اسلام را از دیدگاهی که شیعه میبیند، دیدن، با منطقی که شیعه اثبات میکند، اثبات کردن، این معنای ایمان است. ما میبینیم که در زمان ائمه علیهمالسلام اینجوری شیعیان را با یکدیگر منسجم، بههمپیوسته، برادر و متصل ساختهاند تا بتوانند جریان شیعه را در تاریخ حفظ کنند؛ واِلّ شیعه هزار بار از بین رفته بود؛ هزار بار افکار، هضم شده بود. همچنانیکه بعضی از فِرَق دیگر همینجور شدند، رنگ از دست دادند، از بین رفتند، نابود شدند.
بههرصورت این یک بعد از ابعاد ولایت است، که انشاءالله فردا یک بعد دیگرش را، که آن شاید از جنبهای اهمیتش بیشتر است و چون بعد از این بُعد حتماً باید بیان بشود، عرض خواهم کرد و آن ولایت ولیالله است. ولایت شیعیان باهم معلوم شد؛ ولایت ولیّ خدا یعنی چه؟ ولایت علیبنابیطالب یعنی چه؟ ولایت امام صادق یعنی چه؟ اینیکه من و شما امروز باید ولایت ائمه را داشته باشیم، یعنی چه؟ که یک عدهای خیال میکنند ولایت ائمه، یعنی فقط ائمه را دوست بداریم؛ و چقدر اشتباه میکنند؛ چقدر اشتباه میکنند! فقط دوست داشتن نیست، واِلّ مگر در عالَم اسلام کسی پیدا میشود که ائمۀ معصومینِ خاندان پیغمبر را دوست ندارد؟ پس همه ولایت دارند؟ مگر کسی هست که دشمنِ اینها باشد؟ مگر همان کسانی که در صدر اسلام با آنها جنگیدند، همه دشمن بودند با آنها؟ خیلی هایشان دوست میداشتند اینها را؛ اما برای خاطر دنیا حاضر بودند با آنها بجنگند. خیلیهایشان میدانستند اینها دارای چه مقامات و چه مراتبیاند. وقتی خبر رحلت امام صادق را به منصور[13] دادند، منصور بنا کرد گریه کردن. تظاهر میکرد؟ پیشِ چه کسی؟ پیش نوکرهایِ خودش میخواست تظاهر کند؟ پیش ربیعِ حاجب[14] میخواست تظاهر بکند؟ تظاهر نبود، واقعاً دلش سوخت، واقعاً حیفش آمد که امام صادق بمیرد. اما چه کسی او را کشت؟ خودش! خودش دستور داد که امام صادق را مسموم کنند؛ اما وقتیکه خبر رسید که کار از کار گذشته، قلبش تکان خورد منصور. پس منصور هم ولایت داشت؟!
از همین قبیل، اشتباه است آنکسانیکه میگویند مأمون عباسی[15] شیعه بود. شیعه یعنی چه؟ شیعه یعنی کسی که بداند حق با امام رضاست؟ فقط همین؟ اگر این است که مأمون عباسی و نیز هارونالرشید، منصور، معاویه، یزید، از همه شیعهتر بودند پس. آیا رُقبای امیرالمؤمنین در سقیفه، نمیدانستند حق با علیست؟ همه میدانستند، پس شیعه بودند؟ آیا آنکسانیکه با امیرالمؤمنین در افتادند، محبت نداشتند به او؟ چرا، غالباً محبت داشتند، پس شیعه بودند؟ پس ولایت داشتند؟ نه آقا، ولایت غیر از این حرفهاست. ولایت بالاتر از اینهاست. ولایت علیبنابیطالب و ولایت ائمه را اگر فهمیدیم چیست، آنوقت حق داریم به خودمان برگردیم، ببینیم آیا ما ولایت داریم یا نه؟ آنوقت اگر دیدیم نداریم، از خدا بخواهیم و بکوشیم که ولایت ائمه را بهدست بیاوریم.
یک عدهای خوششان میآید سرِ خودشان را کلاه بگذارند. بهصرف اینکه محبت دارند به ائمه، خیال میکنند ولایت ائمه را واقعاً دارند، بهصرف اینکه اعتقاد دارند به ائمه، خیال میکنند ولایت یعنی همین. این نیست ولایت، از این بالاتر است ولایت، که البته شرح خواهم داد فردا، که ولایت با ائمۀ هدی علیهمالسلام به چه معناست. چهجوری میشود ائمه علیهمالسلام را ما ولیّ خودمان بدانیم و ما ولایت آنها را داشته باشیم. آنوقت میفهمیم که چقدر داعیههای ولایت، ناآگاهانه و برخلاف واقع است.
همیشه در ایام عید غدیر، معمول است، این را میخوانند مردم: «اَلحَمدُ لِلهِ الَّذی جَعَلَنا مِنَ المُتُمَسِّکین بِوِلایَةِ عَلِیبنِاَبیطالبٍ عَلَیهِالسَّلام»[16]. بنده به دوستانم غالباً اینجور میگویم، میگویم نگویید «اَلحَمدُ لِلّٰهِ الَّذی جَعَلَنا»، میترسم دروغ باشد، بگویید: «اَللّهُمَ اجعَلنا مِنَ المُتِمَسِّکین بِوِلایَةِ عَلِیِ بنِ اَبی طالبٍ عَلَیهِالسَّلام» خدایا ما را از متمسکین به ولایت قرار بده. ببینیم هستیم یا نه. آنوقت خواهیم رسید به این مطلب. آنهم یک بُعد دیگر از ابعاد ولایت است.
آنچه که امروز گفتم، در این کلمات خلاصه میشود؛ ولایت امت مسلمان و ولایت آن جبههای که در راه خدا و برای خدا میکوشد، بهاینمعناست و به این است که میان افراد این جبهه، هرچه بیشتر اتصال و پیوستگی بهوجود بیاید. هرچه بیشتر دلهای اینها بههم گره بخورد و نزدیک بشود و هرچه بیشتر، از قطبهای مخالف، از کسانی که بر ضد آنها میاندیشند و بر ضد آنها عمل میکنند، جدا بشود. این معنای ولایت است.
بنده فکر میکنم سوره ممتحنه را میشود بهاینمعنا، اسمش را گذاشت سورۀ «ولایت». آیات سورۀ ممتحنه این معنا را بهخوبی روشن میکند. حالا توجه کنید تا من همین آیاتی که خواندم، برایتان معنا کنم.
﴿بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحيمِ، يا اَيُّهَا الَّذينَ آمَنوا﴾[17] ای کسانی که ایمان آوردهاید، ﴿لا تَتَّخِذوا عَدُوّی وَ عَدُوَّكُم اَولِيآءَ﴾ دشمن من و دشمن خودتان را اولیا، ولیها نگیرید. اینجا البته در ترجمه، بد ترجمه نکرده: نباید کافران را که دشمن من و شمایند، یاران خود برگرفته. بد نیست، این تعبیر میسازد با آن معنایی که در ذهن ما هست. بعضیها معنا میکنند: دشمن من و دشمن خودتان را دوست خود مگیرید؛ این معنای کاملی نیست. فقط مسئلۀ دوستی و محبت نیست، بالاتر از اینهاست. ولیّ خودتان نگیرید؛ یعنی همجبهۀ خودتان ندانید، یعنی خودتان را در صف آنها قرار ندهید، یعنی در دل، خودتان و آنها را در یک صف فرض نکنید، آنکسیکه دشمن خدا و دشمن شماست، در کنار خودتان ندانید او را، بلکه روبهرو و دشمن و معارض با خودتان ببینید.
﴿تُلقُونَ اِلَيهِم بِالمَوَدَّةِ﴾، همجبهه و همصف ندانید که پیام دوستی به آنها بدهید. ﴿وَ قَد كَفَروا بِما جآءَكُم مِنَ الحَقِّ﴾ درحالیکه میدانید اینها کافر شدهاند به آنچه که از حق و حقیقت، پروردگار برای شما فرو فرستاده است، ﴿يخُرِجونَ الرَّسولَ وَ اِيّاكُم﴾ پیامبر و شما را از شهر و دیارتان بیرون میکنند، ﴿اَن تُؤمِنوا بِاللهِ رَبِّكُم﴾ بهخاطر اینکه شما ایمان میآورید به پروردگارتان، به الله، که پروردگار شماست. دشمن من و دشمن خودتان را، همجبهه و یار و یاور مگیرید؛ ﴿اِن كُنتُم خَرَجتُم جِهاداً في سَبيلي وَ ابتِغآءَ مَرضات﴾ اگر در راه جهاد و مجاهدت و کوششِ برای من خارج شدید و برای بهدست آوردن خشنودی من، اگر واقعاً راست میگویید، اگر واقعاً در راه من تلاش و مجاهدت میکنید، حق ندارید آنکه را دشمن من و دشمن شماست، همجبهه و یار و پیوستۀ خودتان قرار بدهید.
البته این سوره، بسیار سورۀ جالب و مهمیست. در یک صفحۀ دیگر از همین آیاتی که میخوانیم، روشن میکند که منظورِ خدا کدام کفار است. نمیگوید با همۀ کفار طرح دوستی نریزید، نمیگوید با کفار، مطلقاً رابطهتان را قطع کنید، نه؛ بعد میگوید که با کدامیک از گروههای کافر. تقسیم میکند گروههای کافر را، که اگر رسیدیم ممکن است آن آیه را هم فردا برایتان معنا کنم. ﴿تُسِرّونَ اِلَيهِم بِالمَوَدَّةِ﴾ در نهان و خفا، محبت و مودت خود را به آنان تحویل میدهید. ﴿وَ اَنَا اَعلَمُ بِما اَخفَيتُم وَ ما اَعلَنتُم﴾ من داناترم به آنچه شما پنهان میکنید، پنهان کردهاید و آنچه آشکار ساختهاید. ﴿وَ مَن يَفعَلهُ مِنكُم فَقَد ضَلَّ سَوآءَ السَّبيلِ﴾ هرکس از شما که این کار را انجام بدهد، با دشمنان خدا طرح دوستی و یاوری بریزد، خودش را همجبهۀ آنها بداند و نشان بدهد، هرکس این کار را بکند، ﴿فَقَد ضَلَّ سَوآءَ السَّبيلِ﴾ راه میانه را گم کرده است. از راه میانه گمراه شده است.
بعد از آن، برای خاطر اینکه مسلمانها، از لحاظ فکری هم قانع بشوند که چرا باید با کفار قطع رابطه کرد، معرفی میکند اینها را. البته بد نیست این تذکر را بدهم که آیات، شأن نزولش، دربارۀ حاطِبِبنِاَبیبَلتعه است. حاطببنابیبلتعه یک مسلمان یکخُرده کم ایمانی بود. این، وقتیکه پیغمبر اکرم میخواست برود به جنگ با کفار قریش، فکر کرد که ممکن است که پیغمبر در این جنگ مغلوب بشود و خویشاوندان او که در میان کفار هستند، مورد آسیب قرار بگیرند و این جزو سربازان پیغمبر است. اینجا زرنگی خواست به خرج بدهد، یک مردِ رِندی[18] به خرج داد. حالا که ما کنار پیغمبر هستیم، در رکاب پیغمبر، جهاد هم که میکنیم، ثواب مجاهدین در راه خدا را هم که میبریم، احتیاطاً یک نامهای هم بنویسیم به کفار، اینجا دوستی و وفاداری خودمان را نسبت به آنها هم اعلام کنیم؛ چه ضرری دارد؟ اگر در میدان جنگ با آنها روبهرو شدیم، البته کمکشان نمیکنیم. اما حالا چه مانعی دارد که من یک نامهای بنویسم و کفار را ـ به خیال خودش ـ خام کنم و با آنها هم طرح دوستی بریزم. چه ضرری دارد؟ هم خدا را داشته باشیم ـ بهقول رایج بچهها ـ هم خرما را. آقا و کدخدا باهم دعوا میکردند، گفت کدام راست میگویند؟ گفت هم آقا راست میگوید، هم کدخدا! هر دو طرف را داشته باشیم.
یک نامهای برداشت نوشت به سران قریش، امضا هم کرد پای آن را. خودش را هم خوب معرفی کرد تا بدانند که این، با آنها خوب و دوست و مهربان است. نامه را هم داد به زنی، این زن هم گذاشت میانِ گیسهایش یا تویِ لباسهایش، راه افتاد طرف مکه.
پیغمبر عزیز و گرامی، با وحی خدا از ماجرا مطلع شد. امیرالمؤمنین را و یکی، دو نفر دیگر را فرستاد، بینِ راه رفتند آن زن را پیدا کردند، تهدیدش کردند و کاغذ را از او گرفتند. بعد که آمد، پیغمبر گفت: خب، چرا این کار را کردی مرد؟ چرا اسرار نظامی و جنگی را فاش میکنی برای دشمن؟ گفت: یا رسولالله، من آنجا دوستانی دارم، خویشاوندانی دارم، میترسم آنها مورد زحمت قرار بگیرند، خواستم این نامه را بنویسم که شاید دل آنها یکقدری نسبت به من نرم بشود. آیه در جواب میگوید: اشتباه نکنید، دل آنها با شما نرم نخواهد شد. آنکسانیکه از لحاظ فکری ضد شما هستند، آنکسانیکه دین شما، ایمان شما به زیان آنهاست و آنها همت بر نابودی دین و ایمان شما گماشتهاند، اینها هرگز با شما مهربان و دوست نخواهند بود. این آیۀ بعدی این مطلب را بیان میکند، میفرماید: ﴿اِن يَثقَفوكُم﴾ اگر دست بیابند بر شما، ﴿يَكونوا لَكُم اَعدآءً﴾ دشمن شما خواهند بود.
ای حاطببنابیبلتعۀ نادان! خیال نکن اگر حالا اینجا یک کمکی به آنها کردی، فردا پاسِ کمک تو را میدارند، نه به خدا. کمکشان کردی، بیشتر بر تو مسلط میشوند. کمکشان کردی، بیشتر دستِ ظلم و جور را بر روی تو میگشایند. ﴿يَكونوا لَكُم اَعدٓاءً﴾ دشمن شما خواهند بود. ﴿وَ يَبسُطوا اِلَيكُم اَيدِيَهُم وَ اَلسِنَتَهُم بِالسّوٓءِ﴾ دست و زبان خود را به بدی بر روی شما میگشایند. دستشان را میگشایند، شما را بیشتر تحت فشار قرار میدهند، زبانشان را به بدی به روی شما میگشایند، شما را تحقیر میکنند، شما را بیحیثیت و بیشرافت میکنند، شما را بهعنوان یک انسانِ قابل نمیشناسند. حالا دارید کمکشان میکنید، خیال نکنید این کمکها به دردتان خواهد خورد. ﴿وَ وَدّوا لَو تَكفُرونَ﴾، فردا اگر بر شما مسلط بشوند، همین یکذره عقیدۀ قلبی را هم نمیگذارند شما نگه دارید، دوست میدارند که شما کافر بگردید. خیال نکنید که آزاد و راحت میگذارند شما مسلمان بمانید و به وظایف اسلامیتان عمل کنید.
بعد آیهای و یک جملۀ قاطعی راجعبه قوم و خویشهای آقای حاطببنابیبلتعه و قوم و خویشهای همۀ حاطببنابیبلتعههای تاریخ بیان میکند. شما برای خاطر فرزندانتان، برای خاطر قوم و خویشهایتان، برای خاطر آقازادهتان، برای خاطر آسایش نزدیکانتان، حاضرید با دشمن خدا بسازید؟ برای جلب دوستیِ بندگان ضعیف خدا و جلب منافع خودتان و نزدیکانتان، حاضرید از فرمان خدا بگذرید، با دشمن خدا دوستی کنید؟ مگر چقدر این ارحام و اولاد به درد آدم میخورند؟ مگر این جوانی که شما برای خاطر شغلش، برای خاطر بورسش، برای خاطر کاسبیاش در میان کفار قریش، حاضری با کفار قریش بسازی، چقدر به درد تو خواهد خورد بیچاره؟ چقدر تو را از عذاب خدا نجات خواهد داد؟ ای نادان!
حاطببنابیبلتعه برمیدارد با کفار، با دشمنان پیغمبر روی هم میریزد، برای خاطر اینکه خویشاوندانش، ارحامش، اولادش آنجا آسیب نبینند! مگر این ارحام و اولاد چقدر به درد آدم میخورند که آدم برای خاطر آنها عذاب پروردگار و سَخَط[19] الهی را متوجه خودش بکند. ﴿لَن تَنفَعَكُم اَرحامُكُم وَ لا اَولادُكُم﴾ ارحام و خویشاوندان شما و فرزندان شما، به شما سودی نمیبخشند، ﴿يَومَ القِيامَةِ يَفصِلُ بَينَكُم﴾ روز قیامت میان شما و آنها جدایی میافکند. یا اینجوری بخوانیم و معنا کنیم؛ ﴿لَن تَنفَعَكُم اَرحامُكُم وَ لا اَولادُكُم يَومَ القِيامَةِ﴾ در روز قیامت ارحام و اولاد به شما سودی نمیبخشد. ﴿يَفصِلُ بَينَكُم﴾ جدا میکند میان شما را خدایِ روز قیامت. ﴿يَومَ يَفِرُّ المَرءُ مِن اَخيهِوَ اُمِّهِ وَ اَبيهِوَ صاحِبَتِهِ وَ بَنهِ﴾[20] آن روزی که انسان از برادر خود میگریزد، از پدر و مادر خود میگریزد، از همسر مهربان و فرزندان و نورِ دیدگان عزیز خود میگریزد. همین بچهای که امروز اینقدر غمش را میخوری، بدان که روز قیامت، تو از او گریزان، او از تو گریزان و هر دو از همۀ خلایق دیگر گریزان، همه از هم میگریزند، وقت ندارند، مجال ندارند بههم برسند، از حال هم بپرسند. ﴿لِكُلِّ امرِئٍ مِنهُم يَومَئِذٍ شَأنٌ يُغنيهِ﴾ هرکسی در آنروز، یک کاری دارد، یک سرگرمیای دارد، یک گرفتاریای دارد که همان گرفتاریِ خودش او را بس. در روز قیامت انسان اینقدر خودش گرفتار است که به گرفتاری دیگران نمیرسد، حتی فرزندش. یک خاری به دست فرزندت میرود، حاضری دنیا و آخرتت را قربانش کنی؟ بیچاره! روز قیامت از او خواهی گریخت. اگر ما بفهمیم منطق قرآن را در این زمینه، بدانند آنکسانیکه برای خاطر آسایش و راحتی فرزندانشان حاضرند به سعادت دنیا و آخرت پشت کنند، و حاضرند به بدبختیها و شقاوتها و تیرهروزیها رو کنند، اگر بدانند این منطق قرآن را، شاید تکان بخورند. این بچۀ انسان، این دختر انسان، این پسر انسان، این عزیزی که تو را بهسوی جهنم میکشاند و تو که حاضر نیستی کمترین آسیبی به خودت برسد، برای خاطر او بزرگترین آسیبها را تحمل میکنی؛ چقدر با توست؟ چقدر برای توست؟ چقدر به تو سود میدهد؟ کجا در قیامت باری از بارهای سنگین تو را حاضر است بر روی دوش خودش بگذارد، کجا؟ ﴿لَن تَنفَعَكُم اَرحامُكُم وَ لا اَولادُكُم يَومَ القِيامَةِ يَفصِلُ بَينَكُم وَ اللهُ بِما تَعمَلونَ بَصيرٌ﴾؛ خدا به آنچه میکنید داناست.
﴿قَد كاَنت لَكُم اُسوَةٌ حَسَنَةٌ في اِبراهيمَ وَ الَّذينَ مَعَهُ﴾؛ این آیات، قسمت پر اوج این آیاتیست که خواندم. به مؤمنین میگوید: مؤمنین، شما را در عمل ابراهیم و پیروان ابراهیم سرمشقی نیکوست. ببینید ابراهیم و پیروانش، همراهانش چه کردند، شما هم همان کار را بکنید. آنها چه کردند؟ آنها صاف و صریح رو کردند به قوم گمراه زمان خودشان، به بندگان و عبدۀ طاغوت و آلهۀ دروغین زمان، گفتند ما از شما و خداوندگارانتان بیزاریم، ما به شما کفر ورزیدیم، ما از شما روگرداندیم، میان ما و شما همیشۀ زمان، بغض و دشمنی، عداوت و خشم و کینه برقرار است. فقط یک راه آشتی وجود دارد و آن ﴿حَتّى تُؤمِنوا بِاللهِ وَحدَهُ﴾، بیایید داخل منطق فکری ما بشوید. صریحاً میگوید: مؤمنین، شما هم مثل ابراهیم عمل کنید.
﴿قَد كاَنت لَكُم اُسوَةٌ حَسَنَةٌ في اِبراهيمَ﴾ بیگمان ابراهیم برای شما سرمشقی نیکو است، ﴿وَ الَّذينَ مَعَهُ﴾ و آنکسانیکه با او بودهاند، همراهانش، ﴿اِذ قالوا لِقَومِهِم﴾ آن زمان که به قوم خودشان گفتند، ﴿اِنّا بُرَآؤُا مِنكُم﴾ ما بیزاران و مبرّایان از شما هستیم، ﴿وَ مِمّا تَعبُدونَ مِن دونِ اللهِ﴾ و نیز بیزاریم از هر آنچه که جز خدا میپرستید و عبودیت میکنید، ﴿كَفَرنا بِكُم﴾ به شما کفر ورزیدیم، ﴿وَ بَدا بَينَنا وَ بَينَكُمُ العَداوَةُ وَ البَغضآءُ اَبَداً﴾ میان ما و شما، دشمنی و بغض و کینه برای همیشه نمایان و آشکار شد، ﴿حَتَّى تُؤمِنوا بِاللهِ وَحدَهُ﴾ تا وقتیکه به خدای یکتا ایمان آورید.
قرآن میگوید: ﴿لَقَد كانَ لَكُم فيهِم اُسوَةٌ حَسَنَةٌ﴾[21] برای شما مؤمنین، در ابراهیم و یارانش سرمشقی نیکوست، ﴿لِمَن كانَ يَرجُوا اللهَ وَ اليَومَ الآخِرَ﴾ برای آنکسانیکه امید به خدا و روز قیامت دارند، ﴿وَ مَن يَتَوَلَّ فَاِنَّ اللهَ هُوَ الغَنِیُّ الحَميدُ﴾ هرکس پشت کند و از این دستور رو بگرداند و اعراض کند، خدای متعال غنی، ستوده و پسندیده است، و بر دامن کبریاییاش ننشیند گرد.[22] اگر تو با دشمنانش سازش کنی، دامن انسانیت و شرف تو لکهدار خواهد شد و خدا زیانی نمیبیند. این جمله را از ابراهیم به یاد داشته باشید؛ ابراهیم و یارانش به کفار و منحرفین معاصر خودشان میگویند: ﴿اِنّا بُرَآؤُا مِنكُم﴾ ما از شما بیزار هستیم.
امام سجاد و یارانش با مردمِ منحرف زمان خود همینطور صحبت کردند. در بحارالأنوار حدیثی است که میگوید: یحییبنامطویل،[23] حواری امام چهارم، در مسجد مدینه میآمد و رو به مردم میایستاد. همان مردمی که امام حسین و امام حسن بیست سال در بین آنها زندگی کرده بودند، همان مردمی که نه اموی بودند و نه وابستگان به بنیامیه بودند، پس چه بودند؟ بزدلانی بودند که برای خاطر عاشورا و کربلا، از ترس خفقانی که بنیامیه بهوجود آورده بودند، دورِ آلمحمد را خالی گذاشته بودند؛ ولی افراد معتقدی بودند.
یحییبنامطویل درمقابل همین مردم میایستاد و همین سخن قرآنی را تکرار میکرد. «يَقولُ كَفَرنا بِكُم وَ بَدا بَينَنا وَ بَينَكُمُ العَداوَةُ وَ البَغضاءُ»[24] ما به شما کافر شدیم و میان ما و شما خشم و کینه نمودار شد؛ یعنی همان حرفی که ابراهیم به کفار زمان خودش و به مشرکین و منحرفین و گمراهان معاصر خودش میگفت. ببینید که ولایت، همان ولایت است. ابراهیم هم دارای ولایت است، شیعۀ امام سجاد هم در زمان خود دارای ولایت است؛ همدیگر را باید داشته باشند و از دشمنان جدا باشند. اگر شیعهای از شیعیان امام سجاد در زمان امام سجاد، از روی ترس یا طمع، دنبال جبهۀ دشمن رفت، او از ولایت امام سجاد خارج است و متصل به جبهۀ امام سجاد نیست. لذا شاگرد نزدیک امام سجاد به آنها میگوید: «كَفَرنا بِكُم وَ بَدا بَينَنا وَ بَينَكُمُ العَداوَةُ وَ البَغضاءُ»؛ و یحییبنامطویل از اصحاب بسیار خوب و زبدۀ امام سجاد بود.
عاقبت کار این مسلمان زُبده این بود که حجاجبنیوسف او را گرفت، دست راستش را برید، دست چپش را برید، پای راستش را برید، پای چپش را برید؛ اما او باز بنا کرد با زبان حرف زدن، زبانش را هم برید، تا اینکه از دنیا رفت. و این در حالی بود که شیعه را سامان داده بود و استوانههای اساسی کاخ تشیّع را بعد از امام سجاد، فراهم و استوار ساخته بود.
پاورقیها
۱.سرانجام
۲.حدیث شماره 33
۳.حدیث شماره 6
۴.برای اطلاع بیشتر دربارۀ مباحث مربوط به حکومت اسلامی، شرایط و شاخصهای حاکمان اسلامی و حکومت در دوران غیبت، میتوانید به کتاب «ولایت و حکومت» مراجعه کنید.
۵.اسامةبنزید، فرزند زیدبنحارثه، غلام آزاد شدۀ پیامبر، و امّاَیمن کنیز حضرت آمنه، مادر رسولخدا بود. پیامبر پس از بازگشت از حجةالوداع، او را در جوانی، فرماندۀ سپاه مسلمین برای نبرد با رومیان کرد. در زمان امیرالمؤمنین ابتدا با امام بیعت کرد، لکن در جنگهای امیرالمؤمنین حضور نداشت. به دلیل ندامت از این کوتاهی در اواخر عمر، امام باقر در حدیثی توصیه کردهاند که دربارۀ او جز خیر گفته نشود.
۶.حدیث شماره 7
۷.عیبدار
۸.سوره مبارکه نحل/ آیه 125: با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت دعوت کن و با آنان به شیوهای که نیکوتر است مجادله نمای.
۹.حدیث شماره 22
۱۰.معبر و گذرگاه
۱۱.حدیث شماره 43
۱۲.(قدم) گذشتهتر، پسین
۱۳.عبداللهبناحمد ملقب به منصور، از آنجا که بسیار بخیل و حسابگر بود، به منصور دوانیقی شهرت یافت. پس از مرگ برادرش سفّاح در 136 ق به خلافت رسید و تا سال 158 حکومت کرد. علاوهبر به شهادت رساندن امام صادق، قیامهای محمد نفس زکیه و برادرش ابراهیم را سرکوب کرد. او ابومسلم خراسانی را به قتل رساند و حکومت بنیعباس را بر تمام مناطق اسلامی استوار ساخت.
۱۴.ربیع، خدمتکار مخصوص منصور دوانیقی و به تعبیر آن روز حاجبِ او بود. از سال 153 ق تا آخر زندگی منصور در این پست به او خدمت میکرد.
۱۵.عبداللهبنهارون، ملقب به مأمون، با قتل برادرش امین، در سال 198 ق به حکومت رسید. او از داناترینِ خلفای عباسی بهشمار میآید. برای کنترل علویان، امام رضا را ولیعهد خود معرفی کرد و امام را از مدینه به خراسان فراخواند. او سعی داشت با شکست امام در مناظرههای علمی، جایگاه ایشان را نزد مردم تنزل دهد، لکن هر بار حقانیت و اعلمیت امام بیش از پیش معلوم میشد. مأمون تا سال 218 ق حکومت کرد.
۱۶.حدیث شماره 44
۱۷.سوره مبارکه ممتحنه/ آیات 1 تا 4
۱۸.زیرکی، زرنگی
۱۹.(سخط) غضبی شدید که عقوبت وعذاب در پی دارد.
۲۰.سوره مبارکه عبس/ آیات 34 تا 37
۲۱.سوره مبارکه ممتحنه/ آیه 6
۲۲.گر جمله کاینات کافر گردند / بر دامن کبریات ننشیند گرد (بابا افضل کاشانی)
۲۳.یحیی فرزند دایۀ حضرت سجاد بود و به برکت ارتباط نزدیک با امام و استفاده از معارف ایشان، در دفاع از حقانیت ائمه و مبارزه با حاکمیت فرهنگ طاغوت استوار بود.