دیروز عرض کردیم که وعدۀ پروردگار به انبیا و رسولانِ خود در میان مردم، یک وعدۀ امیدبخش و نویدآمیزیست؛ یعنی خدای متعال وعده کرده است که پیغمبران خود را و حاملان بار امانت رسالت را، و همچنین همۀ دعوتکنندگان بهسوی دین و حق و حقیقت را، هم در این دنیا پیروز کند بر دشمنانشان و هم در آخرت اجر و ثواب و پاداش به آنها ببخشد. و مجموعاً آنچه دربارۀ پیروزی انبیا علیهمالسلام میتوان بیان کرد، خلاصه کردم در دو مطلب، یکی اینکه وقتی ما سلسلۀ نبوتهای تاریخ را از اول تا آخر ملاحظه میکنیم، میبینیم که مجموعاً این معلمین بشر، موفق و کامیاب شدند. درست است که بعضی از اینها در اثنای دعوت یا حتی تا پایان دعوت، با بعضی از ناکامیها و ناسپاسیها ازطرف مردم روبهرو گشتهاند، اما در مجموع که حساب میکنیم، میبینیم که پیغمبران عزیز، از اول تا آخر، آن کاری را که میخواستند انجام بدهند، انجام دادند. و تشبیه کردم پیغمبرها را به معلمینی که دانشآموزی را از اول تا آخر میخواهند تربیت کنند، یکی پس از دیگری. شش تا معلم، ده تا معلم، پانزده تا معلم، از درجات پایین تا درجات بالا، این بچه را میخواهند هِی دستبهدست تحویل بدهند تا این از آن حضیض نادانی برسد به اوج دانایی. اگرچه که معلم کلاس اول فقط یک مقدار از این راه را و از این مسیر را درمقابل پای این کودک میگذارد و او را در پیمودن آن کمک میکند، اگرچه که معلم کلاس اول، رسیدن این دانشآموز به اوج کمال را نمیبیند و قبل از آن درمیگذرد، اما قضاوت ما دربارۀ موفقیت یا عدم موفقیت این معلم کلاس اول چیست؟ چون او نتوانسته است این بچه را تا حد آخر برساند، یا چون او نتوانسته است به مرتبۀ آخر رسیدن این دانشآموز را ببیند، ما میگوییم او ناکام شده؟ نه. او کار خودش را انجام داد، بار امانت را وقتی به نفر بعد تحویل داد که سهم مسئولیت خودش را انجام داده بود.
مثال دیگری که در این زمینه ما همیشه زدیم این است: میگوییم یک بارِ بسیار سنگینِ طاقتفرسایی را قرار است که از اینجا ببریم تا آن سرِ مسجد. این بار را یک نفر نمیتواند روی کول بگیرد و از اینجا تا آن سرِ مسجد، به تنهایی و بدون کمک دیگری ببرد. همۀ افراد هم نمیتوانند باهم کمک کنند، یکباره این بار را بردارند و ببرند تا آخر. یک راه باقی میماند و آن این است که یک نفر از این زورمندان چندگانهای که اینجا آماده هستند تا این بار را بردارند، این بار را از اینجا بردارد ببرد تا یک متری، نفر دوم بیاید این بار را از یک متری بردارد ببرد سرِ دو متری، نفر سوم به همان ترتیب، نفر چهارم به همان ترتیب، نفر بیستوهفتم، بیستوهشتم، سیام، سیوچندم؛ این بار خواهد رسید به آخرِ این شبستان، که از اینجایی که مثلاً من ایستادم تا آنجا، حدود سیوسه، چهار متر مثلاً، راه است. این مقدار مسافت، این راه طی شد، این بار حمل شد، اما هرکدام از اینها که این بار را برداشتند، فقط یک متر توانستند پیش ببرند، با همین یک متر پیش بردن، ایبسا جان خود را هم از دست دادند. اینقدر این بار سنگین است که اگر انسان بخواهد حتی یک متر آن را پیش ببرد، جان خودش را در این راه مجبور است فدا کند، و فدا هم کرد، اما حاصلجمعی که در اینجا هست این است: یک جان عزیز به قربانِ یک مرحلۀ این راه طی شدن، و یک منزل، این بار به منتهای راه نزدیک شدن.
انبیا همان مردان زورآورِ تناوری هستند که هرکدامشان یک متر این بار را جلو بردند. نوح علیهالسلام آمد، این بارِ هدایت بشر را و رسانیدن نسل انسان به اوج فرهنگ و فضیلت را یک متر پیش برد؛ اگرچه که در این یک متر زجرها دید، اگرچه که نهصدوپنجاه سال دعوت کرد و یک مختصری جلو رفته بود تازه، اگرچه که بالاخره جان خود را بر سر این کار گذاشت، اما آیا بالاخره وظیفۀ خودش را انجام داد یا نداد؟ آیا این بار را به سرمنزل یک متر نزدیک کرد یا نکرد؟ میبینید که کرده. بعد از نوح، پیغمبرِ بعد از او میآید، او این بار را از او تحویل میگیرد، یک متر هم او جلو میبرد. سومی میآید، یک متر هم او جلو میبرد. خاتمالانبیا صلیاللهعلیهوآلهوسلم تشریف میآورد و مبعوث به رسالت میشود، او این بار را که تا حد معینِ مقدّری رسیده است، در جادهای میاندازد که روی غلطک است و پیش خواهد رفت، بشریت به بلوغ رسیده است. بنابراین انبیا از اول تا آخر موفق شدند.
بعد هم در پایانِ کار، آخرین سفیر الهی که در این کاغذها هم نوشتیم[1] که مسئلۀ ظهور ولیعصر صلواتاللهعلیه یک نویدیست به همۀ الهیون و ملّیون عالم در این زمینه، آخرین مأمور خدا که ما او را امام زمان خودمان میدانیم و همۀ ملّیون[2] عالم منتظر او هستند، میآید و این بار را میرساند تا آن نقطۀ آخر. کار امام زمان دنبالِ کار کیست؟ دنبال کار نوح، دنبال کار ابراهیم، دنبال کار موسی، دنبال کار عیسی، دنبال کار پیغمبر خودِ ما و دنبال کار امامان پاک از اهلبیت پیغمبر. اگر چنانچه این بار به آخر نمیرسید، نوح ناکام شده بود، اما چون این بار به آخر خواهد رسید، چون او هم در رسانیدن این بار به آخر سهمی داشته است، پس نوح ناکام نیست، ابراهیم ناکام نیست، زکریا که تنش با اره دو نیم شد، ناکام نیست، آن پیغمبری که توی چاه انداختندش، ناکام نیست. درست است که در چاه افتاد، درست است که در دنیا ندید آنچه را که میخواست ببیند، درست است که یحیی علیهالسلام سرش برای طاغیۀ زمان بریده شد و به هدیه رفت، اینها درست، اما اینها هیچکدامی شکست نخوردند، چرا؟ برای خاطر اینکه این بلایا و مصائب را به قیمتِ پیش بردن بار امانت و نزدیک کردن آن بار به سرمنزل متحمل شدند؛ این یک مطلب بود که دیروز گفتم.
مطلب دیگری که باز دیروز اشاره کردم، این است که در فرجام نهایی، در عاقبت کلی کار، دیدیم که انبیا هرگز شکستی در انتظارشان نیست، بالاخره همه کامیاب و موفق شدند، با این بیانی که گفتم. اما بعضی از انبیا غیر از آن کامیابی نهایی، که بار را یک متر به سرمنزل نزدیک کردند، علاوۀبراین، موفقیتهایی هم در دنیا نصیبشان شده است، آن موفقیتها عبارت از این بوده که توانستند جامعهای بر اساس فکر توحیدی و مکتب پیشنهادی خود بهوجود بیاورند. نمونۀ واضحش پیغمبر خودِ ماست که بر اساس فکر اسلامی و طرز فکر قرآنی و الهام پروردگار، جامعهای و مدینهای، مجتمعی و نظامی بهوجود آورد و از قبیل پیغمبر است بسیاری از انبیای گذشته، که باز دیروز اشاره کردم. ایمان آوردن امپراتوری روم بعد از رفتن عیسیست، تشکیل جامعۀ فاضلۀ بنیاسرائیل بعد از رحلت موسیست. ابراهیم در زمان زندگی خودش جامعۀ الهی را تشکیل داد، که قرآن ناطق است. سلیمان حکومت الهی را در سرتاسر عالم گسترش داد. پیغمبر بنیاسرائیلی بهنام سلیمانبنداود همۀ عالم را بهصورت یک جامعۀ توحیدی و جامعۀ الهی دور یکدیگر و دور یک محور جمع کرده. پس بعضی از انبیا یک موفقیتها و کامیابیهایی هم در زمان حیات خودشان داشتند که این کامیابیها خلاصه میشده است در چه؟ در تشکیل نظام و جامعۀ الهی و توحیدی.
بعضی از انبیا این فرصت را نداشتند، مثل چه کسی؟ مثل زکریا که مثال زدم، مثل یحیی که مثال زدم، در زندگی ناکام شدند، بالاخره کشته شدند، و مثل بعضی دیگر از انبیای قبل از زکریا و قبل از یحیی. این چیست؟ این سخن چگونه قابل تحلیل و توجیه است؟ چرا بعضی از انبیا موفق میشوند و بعضی دیگر ناکام میشوند؟ چرا همه نمیتوانند جامعۀ الهی و توحیدی را تشکیل بدهند؟ و چرا فقط بعضی این امکان و توفیق را بهدست میآورند؟ جواب در یک جملۀ کوتاه است؛ همهجا موفقیتهایی که مردان و رهبران و بزرگان الهی کسب کردند، در گرو ایمان و صبر بوده است، و همهجا، آنجاییکه رهبران بزرگ الهی و داعیان حق و حقیقت شکست خوردهاند، بر اثر نداشتن مایۀ کافی از ایمان یا از صبر بوده، بدون برو برگرد. همهجا همینجور بوده. هرجا اطرافیان پیغمبر و مؤمنینِ به او، در مبارزۀ با دشمنان و معاندان و معارضانِ دعوت پیغمبر، صبر به خرج دادند، پیش بردند. اقتضای فتح و پیشرفت در دعوت انبیا هست؛ چون انبیا برطبق حق سخن میگویند، برطبق حق حرکت میکنند، و حق پیروز است. حق برطبق فطرت و سرشت جهان است، پس موفق و پیروز است. انبیا هم برطبق سرشت جهان دارند حرف میزنند؛ بنابراین مایه و اقتضای موفقیت در نهضت انبیا و در انقلاب پیغمبران بهطور کامل موجود است. اگر تو میبینی پیغمبری در تاریخ شکست خورد، این را دلیل ندان که حرف حق باید شکست بخورد؛ نه، حرف حق باید پیروز بشود، نظام حق باید غالب بشود، دست حق باید بر سر باطل بکوبد و متلاشی کند، پس چرا پیغمبر شکست میخورد یک جا؟ برای خاطر اینکه پیروان پیغمبر، یا ایمان کافی یا صبر کافی ندارند، صبر به خرج نمیدهند. واِلّ آیۀ قرآن، همان آیهای که دیروز تلاوت کردیم میگوید که: ﴿وَلَقَد سبقَت كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا المُرسَلينَ ﴿١٧١﴾ اِنَّهُم لَهُمُ المنصورونَ ﴿١٧٢﴾ وَاِنَّ جُندَنا لَهُم الغالِبوَ﴾[3]. جُند ما، سپاه ما، مردمِ ما غالبند، این سخن خدا تخلفناپذیر است. اگر یک جا دیدی گویندگان کلمۀ حق مغلوب شدند، بِدان جُند خدا نبودند، شرایط جُند خدا بودن در آنها نبوده. دیگرانی که این غلبه را تدارک دیدند، این شکست را تدارک دیدند و زمینهاش را درست کردند، جُند خدا نبودند. جامعۀ اسلامی، آن روزی که جند خدا باشد، پیش میبرد، آن روزی که عقب میماند، جند خدا نیست، سپاه خدا نیست، لشکر خدا نیست.
حاصل در دو کلمه خلاصه میشود، علت شکستها از سویی و غلبهها و پیروزیها از سوی دیگری، هرجا پیروان پیغمبر ایمان کامل و یقین کامل در خود بهوجود آوردند، و سر سخن حق خود ایستادند، مسلّم موفق شدند و پیش بردند؛ شکست در کارشان نیست. دیروز یک چیزی عرض کردم، از قول یکی از بزرگانِ همین تاریخِ قریب به معاصر خودمان، که به دوستانش میگفت: آنوقتیکه میتوانید، مبارزه کنید، وقتی که دیدید دارید شکست میخورید، بازهم مبارزه کنید تا برسید به آن لحظهای که دیگر یقین میکنید که هان، حتماً شکست خواهید خورد، باز هم مبارزه کنید. وقتی در آن لحظهای که یقین دارید حتماً شکست میخورید، باز به تلاش و کوشش و مبارزۀ خودتان ادامه دادید، آنوقت پیروزی و فتح نصیبتان خواهد شد. آیۀ قرآن تقریباً نظیر همین مطلب را میگوید، یا تحقیقاً. میفرماید که: ﴿حَتَّىٰ اِذَا استَياَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنّوا أَنَّهُم قَد كُذِبوا﴾[4]، تا جایی رسید فشارها و لطمات و ضربات جبهۀ معارض پیغمبران که خود پیغمبرها مأیوس شدند، یک جایی رسید که پیغمبرها و مردمانی که همراه پیغمبرها بودند، اینها متزلزل شد دلشان، نه از لحاظ ایمان، ایمانشان از بین نرفت، اعتقادشان به خدا را از دست ندادند، اما چون معتقد بودند که پیروز خواهند شد، ایمان و یقینشان به پیروزی رو به زوال رفت و خیال کردند که اشتباه فهمیدهاند. یقین داشتند که خدا به اینها گفته شما حتماً پیروز خواهید شد؛ یک جایی میرسید کار که اینها فکر میکردند مثل اینکه اشتباه فهمیدهاند، خدا چنین وعدهای به آنها نداده بوده. ﴿وَظَنُّوا اَنَّهُمۡ قَد كُذِبوا جَاءَهُم نَصرُنا﴾ در همان لحظهای که بر اثر شدت فشار و شدت ضربات و لطماتِ دشمن، جبهۀ حق و جبهۀ دین احساس میکرد که هان، حتماً دیگر دارد نابود میشود، از بین میرود، دشمن دارد غلبه پیدا میکند، راهها روی او بسته است، در همان لحظه، چون بازهم استقامت میکرد، چون بازهم تلاش میکرد، نصرت و یاری خدایی فرا میرسید؛ این آیۀ قرآن است.
ما خیال میکنیم که اگر در طول تاریخ بعضی از نهضتهای داعیِ بهسوی حق شکست خورده، اگر زیدبنعلی[5] در مسجد کوفه به پیشانیاش تیر آمده و افتاده، اگر محمدبنعبدالله، صاحب نفس زکیه،[6] در مبارزه با منصور شکست خورده؛ اگر حسینبنعلیِ حسنی، شهیدِ فخ،[7] در نزدیکی مدینه با همۀ یارانش کشته شده؛ اگر ابراهیمبنعبدالله[8] در کوفه یا بصره به قتل رسیده؛ پس این برای ما یک تجربۀ عمومی باید بهوجود بیاورد که ما بگوییم هرجایی نهضت حقی علیه باطل برپا شد، محکوم به شکست است. یک عده مردم نادان و بیخبر از منطق قرآن، تصورشان این است. عرض کردم این تصور، مثل آب گوارایی به دل قدرتمندان و طاغیان تاریخ مینشیند. از خدای دو جهان میخواهند که مردم اینجور فرض کنند و تصور کنند. و البته پیداست که این طرز فکر را خود آنها هم ترویج میکنند. اما این برخلاف واقع است، این طرز فکر.
اگر زیدبنعلی آنجا شهید میشود، با آن وضع ناکام، این دلیل بر این نیست که حق محکوم به زوال و شکست است؛ دلیل بر این است که حق هم با وجودی که حق است، احتیاج دارد به کار و تلاش و کوشش. گمان نکنیم چون حرف ما حق است، پس لازم نیست تلاش کنیم در راهش. فکر نکنیم چون داعیۀ ما قرآن است، پس خود خدا قرآن را پیش خواهد برد، نه! حرف حق درست است که حق است، درست است که محکوم است و مُسَلَّم[9] است جهان به پذیرش آن در آینده، اما تلاش میخواهد، فعالیت میخواهد، عدهای باید پای آن صبر کنند، عدهای باید برای به کرسی نشاندن آن خون دل بخورند. ماجرای زیدبنعلی به ما این درس را میدهد، این درس را نمیدهد که حق محکوم به زوال است، چرا اشتباه میکنند؟ زیدبنعلی حرفش حق بوده مسلّم، امام صادق صلواتاللهعلیه هم امضا کرده بود مبارزۀ زیدبنعلی را با دستگاه هُشامبنعبدالملک، آن مبارزۀ عجیب را اجازه داده بودند به او، تاریخ ناطق بهاینمعناست. این بزرگوار هم رفت، کارها را هم خوب روبهراه کرد، منتها یک عده مردم بهانهجویِ نادانِ ناآگاه یا مغرضِ تحت تأثیر تبلیغات سوء دشمنِ بیدار، در لحظۀ لازم او را مخذول[10] کردند و تنها گذاشتند. این درس را ما از آن ماجرا یاد میگیریم که حرف اگر حق باشد، حتی به حقانیت حرف زیدبنعلی، باز اگر پیروانش، طرفدارانش او را تنها گذاشتند، اگر در راه او و در پای او کوشش و مجاهدت نکردند، شکست میخورند، اگر مجاهدت کردند، پیش میروند. همۀ حرفهای عالم همینطور است. شما چقدر در دنیا افراد را، ایدهها را، مکتبها را سراغ دارید که پیروانش، دوستانش بر اثر کوشش، مجاهدت، آن مکتب را به کُرسی نشاندند؟ چطور حرفهای باطل، حرفهای ناحق، حرفهای برخلاف سنت عالم و طبیعتِ انسان، بر اثر کوشش و مجاهدت به کُرسی مینشیند، اما حرف حق بر اثر مجاهدت به کرسی نمینشیند؟ این چه حرفی است؟ اما بعضی همین حرف چرندِ باطل را میگویند دیگر.
امیرالمؤمنین صلواتاللهعلیه در یک خطبه از نهجالبلاغه، درخطبی، از جمله در یک خطبۀ کوتاه، این مطلب را کاملاً روشن میفرماید. من البته نمیخواستم امروز خیلی تفصیل بدهم و تفصیل هم نمیدهم، بیشتر میخواهم این آیات را معنا کنم، اما حالا این خطبه را هم برایتان میگویم. خطبهایست که چند بار تا حالا در محافل گوناگون خواندهام برای برادرانی که بودند. امیرالمؤمنین ماجرای پیشرفتهای سپاهیان اسلام را در زمان پیغمبر شرح میدهد. میفرماید که «وَ لَقَد كُنّا مَعَ رَسولِ اللهِ نَقتُلُ آبآءَنا وَ اَبنآءَنا وَ اِخوانَنا وَ اَعمامَنا»[11]، میگوید ما در کنار پیغمبر و در رکاب پیغمبر که بودیم، اینجوری عمل میکردیم؛ در میدان جنگ که میرفتیم، پدرهای خودمان را، فرزندان خودمان را، برادران خودمان را، عموهای خودمان را که در جبهۀ کفر و شرک بودند، میکشتیم. اگر عموی ما، پدر ما، پسر ما، برادر ما، در زیر پرچم کفر میآمد به جنگ پیغمبر، ما که با پیغمبر رفته بودیم، نمیگفتیم این برادر من است، این را نکشم؛ این پسر من است، این را نکشم؛ بیدریغ همه را درو میکردیم در راه خدا. بعد هم که اینها را میکشتیم و برمیگشتیم، در دل متزلزل نمیشدیم که ایدادِبیداد دیدی! ما برای خاطر این دین تازه، این فکر تازه، این فرزند دلبندمان را کشتیم، نه. ایمان ما بر اثر این اقدامِ حادّ و قاطع کم نمیشد، زیاد میشد. «ما يَزيدُنا ذلِكَ اِلّا ايماناً وَ تَسليماً» این مجاهدت ما بر ایمان ما و تسلیم ما میافزود، «وَ مُضِيّاً عَلىَ اللَّقَمِ وَ صَبراً عَلَى مَضَضِ الاَلَمِ» این مجاهدت ما موجب میشد که ما در کارهای دشوار، قاطعتر عمل بکنیم، بر دردها و سوزشهای مجاهدت بیشتر صبر بکنیم. خب، بعد بنا میکند امیرالمؤمنین شرح میدانهای جنگ را بهطور خلاصه آنجا گفتن. «وَ جِدّاً في جِهادِ العَدُوِّ وَ لَقَد كانَ الرَّجُلُ مِنّا وَ الآخَرُ مِن عَدُوِّنا يَتَصاوَلانِ تَصاوُلَ الفَحلَينِ يَتَخالَسانِ اَنفُسَهُما اَيُّهُما يَسقي صاحِبَهُ كَأسَ المَنونِ». که نمیخواهم اینها را شرح بدهم که سرباز جنگی ما در میدان جنگ چگونه به دشمن میپرید، چطور با او درگیر میشد و گلاویز میشد. چطور بهسوی مرگ سبقت میگرفتند سربازان ما و شجاعان و سلحشوران اسلام، اینها را کاری ندارم. بعد در آخر همین خطبه ـ که کوتاه هم هست خطبه ـ میفرمایند که «فَلَمّا رَاَى اللهُ صِدقَنا اَنزَلَ بِعَدُوِّنَا الكَبتَ وَ اَنزَلَ عَلَينَا النَّصرَ» اینقدر مجاهدت کردیم تا خدا دید که ما راست میگوییم، دید بهراستی مسلمانیم ما، دید واقعاً مؤمنیم، با عمل خود نشان دادیم ایمان عمیق خود را، وقتی اینجوری عمل کردیم، آنوقت سرکوبی بر دشمنان ما و نصرت و پیروزی برای ما از سوی خدا نازل شد. یکی دو، سه، جملۀ دیگر میفرمایند، بعد میفرمایند که «وَ لَعَمري لَو كُنّا نَأتي ما اَتَيتُمْ ما قامَ لِلدّينِ عَمودٌ وَلَا اخضَرَّ لِلايمانِ عودٌ». این را امیرالمؤمنین در زمان خلافتش میگوید، آنوقتیکه با یک مشت آدمهای از زیرِ بار در روِ تنبلِ عافیتطلب روبهرو بوده، که وقتی میگفت بیایید برویم به جنگ معاویه، عذر میآوردند؛ وقتی بنا بود بروند به جنگ طلحه و زبیر، هزار جور توجیه شرعی برای نیامدن خودشان درست میکردند؛ خلاصه آدمهای عافیتطلب، زندگیطلب، آسایشطلب، دور از معارف الهی، با یک چنین آدمهایی روبهرو بود. ضعیف، پست، سست، زبون، تن به ذلت داده، با راحت خو گرفته، با یکچنین آدمهایی طرف بود امیرالمؤمنین. به آنها میگوید که «وَ لَعَمري» به جان خودم قسم، «لَو كُنّا نَأتي ما اَتَيتُم» اگر ما آن روز با پیغمبر همان کاری را میکردیم که شما امروز دارید میکنید، ای مسلمانان! «ما قامَ لِلدّينِ عَمودٌ وَ لَا اخضَرَّ لِلايمانِ عودٌ» یک پایه از پایههای دین برپا نمیایستاد، یک شاخه از شاخههای ایمان سرسبز نمیشد.
شما از این خطبه چه میفهمید؟ سخن امیرالمؤمنین که چیزی جز سخن پیغمبر نیست، آن راهی که علی میرفت، همان راهیست که برادرش پیغمبر میرفت. چرا در آن روز پیغمبر خدا آنجور پیشرفت کرد و چرا در زمان امیرالمؤمنین کارها آنجور متوقف ماند؟ چرا؟ امیرالمؤمنین دارد بیان میکند سِرّش را. میگوید چون آن روز ما صبر کردیم در میدانهای جنگ، آن روز بر سوزش درد صبر کردیم، آن روز حاضر شدیم از توی رختخواب بیاییم توی میدان، آن روز حاضر شدیم از منافع مادی و کسب و کارمان بگذریم برای خدا، اما امروز شما حاضر نیستید. آن روز پیش رفتیم، امروز عقب میمانیم. یک مسئلۀ خیلی ساده و روشن؛ دو دوتا، چهارتا. این تحلیل اجتماعی امیرالمؤمنین است.
باری، خلاصۀ مطلب این میشود که پیغمبران الهی، علاوهبرآنکه در سلسلۀ نبوتها کارشان توأم با پیروزیست، در پایان کار، فتح و فرجام ابدی و نهایی با آنهاست؛ در همین دنیا هم پیغمبران، فتح و پیروزی و دست یافتن بر خواستههای خود و خواستههای مکتبشان برایشان مسلّم است، اما بهشرط اینکه پیروانشان، همراهانشان، ایمان بیاورند، ایمان واقعی به خرج بدهند، کمک بکنند و در میدانهای مبارزه و جهاد صبر کنند؛ بهشرط ایمان و صبر، این حاصل کلام است.
حالا به آیات قرآن برمیگردیم. بنده امروز از چند جای قرآن کریم آیاتی را انتخاب کردم که البته نوشتهاش فردا به دست شما خواهد رسید و دیدم که بیش از اینها در قرآن آیات نویدبخش هست. یکی در سورۀ مؤمن است، که آن آیات را حالا اینجا لازم نیست بخوانم، میفرماید: ﴿اِنّا لَنَنصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذينَ آمَنوا فِی الحَياةِ الدُّنيا وَ يَومَ يَقومُ الاَشهادُ﴾. اجازه بدهید بخوانم آنها را، عیب ندارد. حیفم میآید که این آیات را امروز معنا نکنم؛ چون فردا هم که نمیرسم معنا کنم. سورۀ مؤمن آیۀ 51 بهحسب این قرآن. ﴿اِنّا لَنَنصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذينَ آمَنوا﴾[12]، لامِ ﴿لَنَنصُرُ﴾ برای حتمیّت و تحقیق است و تأکید، ﴿اِنّا﴾ هم به همین معنای تحقیق و تأکید است. یعنی ما بهطور حتم و بدون تردید یاری میکنیم، ﴿رُسُلَنا﴾ پیامبران خودمان را. آیا فقط پیغمبران را؟ نه، ﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾ مؤمنان را نیز. مؤمنی که در راه پیغمبر حرکت میکند، این وعده برای او هم هست. انسانهای پاکنهادی که دنبال دعوت انبیا راه میافتند، این وعده برای آنها هم هست، ﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾. کجا یاریشان میکنیم؟ ﴿فِي الحَياةِ الدُّنيا﴾ در همین زندگی دنیا، همینجا ما یاری میکنیم آنها را، نمیگذاریم برای بعد. ﴿وَ يَومَ يَقومُ الاَشهادُ﴾ و همان روزی که گواهان برپا میایستند. که البته این را که گواهان برپا میایستند، در بعضی از تفاسیر به روز قیامت تفسیر شده.
یک حدیثی در ذیل این آیۀ شریفه هست که امام علیهالسلام به جمیلبندَرّاج، برطبق آن حدیث میفرماید که منظور از نصرت خدا به پیغمبران، نصرتشان در عالم رجعت است.[13] یعنی بعد از اینکه حضرت ولی عصر صلواتاللهعلیه میآید و آن حکومت الهیِ همهجانبه در این عالم بهوجود میآید و پرچم قرآن و اسلام بر سراسر عالم کوفته میشود و همۀ مردم بهسوی دین و خدا و توحید حرکت میکنند، حکومت واحدۀ الهی به وجود میآید، بعد از آن پیغمبران و انبیا و اوصیا و شهدا و صلحای از مؤمنین را خدای متعال زنده میکند؛ طبق آیاتی که از قرآن تعبیر شده بهاینمعنا، و روایاتی که تصریح شده بهاینمعنا، کاری به بحث رجعت حالا ندارم. امام در این روایت میگوید که این برای رجعت است، این آیه مربوط به رجعت است و نصرت برای رجعت است. بنده اینجور تصور میکنم که امام علیهالسلام نمیخواهند این جملهای را که میگوید ﴿فِي الحَياةِ الدُّنيا﴾، این را تعبیر کند به رجعت. امام نمیخواهد بگوید آنیکه خدا گفته است که ما در زندگی دنیا آنها را یاری میکنیم؛ یعنی در رجعتِ در زندگی دنیا. گمان میکنم ﴿يَومَ يَقومُ الاَشهادُ﴾ تعبیر میشود به رجعت و نه به قیامت، قیامت که چه یاری کردنی؟! در روزگار رجعت خدای متعال پیغمبران را یاری میکند؛ این را بهصورت احتمال عرض میکنم و از این روایت احتمالاً استنباط میکنم. علیایّحالٍ،[14] ولو ما از این استفاده هم صرفنظر بکنیم، خود کلمۀ ﴿فِي الحَياةِ الدُّنيا﴾، بهطور ظاهر، به قرینۀ آیاتی هم که بعد میآید، نشان میدهد که خدای متعال وعدۀ صریح میدهد به پیغمبران و به مؤمنان که در همین زندگیِ دنیا، ما شما را یاری خواهیم کرد.
﴿يَومَ لا يَنفَعُ الظّالِمينَ مَعذِرَتُهُم﴾، ﴿يَومَ يَقومُ الاَشهادُ﴾ کِی است؟ گواهان کِی برمیخیزند؟ آنوقتیکه ستمگران را معذرتخواهیشان سودی نخواهد داد. یک آیۀ دیگری هست در قرآن، ﴿يَومَ يَأتي بَعضُ آياتِ رَبِّكَ لا يَنفَعُ نَفساً ايمانُها لَم تَكُن آمَنَت مِن قَبلُ﴾[15]، که آنهم تعبیر شده به روزگار آمدن ولی عصر، ممکن است اینهم همان باشد. ﴿وَ لَهُمُ اللَّعنَةُ﴾ بر ستمگران است لعنت، ﴿وَ لَهُم سوٓءُ الدّارِ﴾ برای آنهاست منزلگاه بسیار شوم و بد.
بعد برای اینکه شاهدی بر اینکه ما پیغمبران را یاری میکنیم، بیاورد، ماجرای موسی را مثال میزند؛ چون قبل از این آیه، از اوایل سورۀ مؤمن، غالباً صحبتِ حضرت موسیست و مبارزاتش با فرعون، لذا اینجا هم که وعدۀ نصرت به همۀ پیغمبران میدهد، بهعنوان یک نوع، یک مصداق، یک نمونه میفرماید: ﴿وَ لَقَد آتَينا مُوسىٰ الهُدىٰ﴾ ما به موسی راهیافتگی و هدایت دادیم. ﴿وَ لَقَد آتَينا موسىٰ الهُدىٰ وَ اَورَثنا بَني اِسرائيلَ الكِتابَ﴾ کتاب را برای بنیاسرائیل به میراث نهادیم. بنیاسرائیل صاحب کتاب، صاحب مجموعۀ معارف و مقررات الهی باقی ماندند و این نشان میدهد که اینها موفق شدند، واِلّ اگر کفار و طاغیههای زمان بر بنیاسرائیل پیروز میشدند، اجازه نمیدادند که آنها برطبق کتاب آسمانی خود عمل کنند؛ کتاب را از میان آنها ضایع میکردند. ﴿هُدىً وَ ذِكرىٰ لِاُولِي الاَلبابِ﴾ که این کتاب هدایت است، راهیابیست و آگاهیست برای صاحبان عقل و خرد.
﴿فَاصبِر﴾، بعد که این مطلب تمام میشود، به پیغمبر خاتم خطاب میکند، میفرماید که ﴿فَاصبِر﴾ پس حالا تو هم صبر کن، استقامت کن، با انگیزههای انحطاطآفرین مقاومت کن. ﴿اِنَّ وَعدَ اللهِ حَقٌ﴾ بیگمان وعدۀ خدا حق است. این وعدهای که خدا داده، گفته شما پیروز خواهید شد، آن وعدهای که در سورۀ صافات بود، ﴿وَ لَقَد سَبَقَت كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا المُرسلينَ **﴿إِنَّهُم لَهُمُ المَنصُورونَ﴾،**، و همچنین وعدههای دیگری که در قرآن هست؛ اینها حق است، اینها درست است. مسلّم تو پیروز خواهی شد ای پیغمبر، برطبق وعدۀ خدایی؛ اما شرطش صبر است. ﴿فَاصبِر﴾ باید صبر کنی، باید مقاومت و استقامت کنی، باید از راه این ستیزۀ مقدسی که در پیش گرفتهای برنگردی.
﴿فَاصبِر اِنَّ وَعدَ اللهِ حَقٌّ وَ استَغفِر لِذَنبِكَ﴾ بر گناهانت استغفار کن. البته گناه پیغمبر، گناهِ بابِ پیغمبر است، ازاینقبیل گناههای ما نیست. پیغمبر معصوم است مسلّم. به نص آیات قرآنی و به حکم عقل، پیغمبر گناه نمیکند. این ذنب از نوع ذنبها و خطاهاییست که برای انسانی در آن حد خطاست، گرچه اگر بنده و شما همان کار را بکنیم، هیچ خطا نیست. آن گناهان را میگوید، آن ذنبها را میگوید. ﴿وَ استَغفِر لِذَنبِكَ﴾ پوزش بخواه و طلب غفران کن و طلب جبران کن برای خطاهای کوچک گذشتهات، ﴿وَ سَبِّح بِحَمدِ رَبِّكَ بِالعَشِيِّ وَ الاِبكارِ﴾ تسبیح بگو، ستایش کن پروردگارت را در هر شامگاه و هر صبحگاه. این آیه خیلی روشن به ما میآموزد که پیغمبران فرجام کارشان نصرت خداست.
و اما آیات سورۀ انبیا را؛ آنهم باز همینطور مختصراً بخوانم. سورۀ انبیا در جزء هفدهم است، بعد از سورۀ طه. خیلی عالیست آیات سورۀ انبیا. من توصیه میکنم به دوستانی که با قرآن انس دارند، سورۀ انبیا را با دقت بخوانند. از اول سوره خدای متعال مرتب دارد میگوید که انبیا پیروز خواهند شد، دشمنان انبیا سرکوب خواهند شد، در این دنیا هم پیش از آن دنیا عذاب خواهند شد؛ این را همینطور از اول سوره مرتب دارد میگوید. بعد که یک مقداری این مطالب را تکرار میکند، میپردازد به تاریخ. داستان موسی را نقل میکند، پیروزی موسی و شکست قدرت ضد موسی؛ داستان ابراهیم را نقل میکند، پیروزی ابراهیم و موفقیت ابراهیم و شکست قدرتهای ضد ابراهیم؛ داستان نوح را، داستان سلیمان را، داستانهای دیگر را. همۀ ماجراهایی که در این سوره نقل شده، بهاینصورت است که پیغمبر پیشرفت میکند، موفق میشود، پیروز میشود و ضد پیغمبر، ضد انقلاب نبی، ضد حرف نوی پیغمبر، یعنی ارتجاع ضد نبوت، مغلوب میشود، منکوب میشود و شکستخورده میشود، و این سنت تاریخ است.
میفرماید که ﴿وَ ما اَرسَلنا قَبلَكَ اِلّا رِجالاً نوحي اِلَيهِم﴾، آیات اول سوره است،[16] میگوید پیش از تو ما پیغمبرانی فرستادیم و به آنها وحی دادیم. ﴿وَ ما جَعَلناهُم جَسَداً لا يَأكُلونَ الطَّعامَ﴾ آنها را بهصورت مَلَک و فرشته قرار ندادیم که جسد نداشته باشند و طعام نخواهند، ﴿وَ ما كانوا خالِدينَ﴾ خالدین، خالد و جاودانه و همیشگی هم نبودند. آنها هم یکوقتی مردهاند، اما ﴿ثُمَّ صَدَقناهُمُ الوَعدَ﴾ وعدۀ خود را برای آنها راست کردیم، وعدۀ پیروزی را. ﴿ثُمَّ صَدَقناهُمُ الوَعدَ فَاَنجَيناهُم﴾ نجاتشان دادیم، ﴿وَ مَن نَشآءُ﴾ و هرکه را خواستیم با آنها نجات دادیم، ﴿وَ اَهلَكنَا المُسرِفينَ﴾ متجاوزان را هلاک کردیم. ﴿لَقَد اَنزَلنا اِلَيكُم كِتاباً فيهِ ذِكرُكُم اَفَلا تَعقِلوَ﴾ حالا بهسوی شما هم ای مؤمنین، کتابی و قرآنی فرستادیم که در اوست ذکر و آگاهی و یادآوری شما، ﴿اَ فَلا تَعقِلوَ﴾ تعقل نمیکنید؟ نمیاندیشید؟
بعد میرسد به آیۀ یازده، میفرماید: ﴿وَ كَم قَصَمنا مِن قَريَةٍ﴾؛ واقعاً سرود فتح پیامبران است، سرود مهیجیست که نشان میدهد پیغمبران چگونه با کمکهای غیبی الهی که در بطن این عالم هست، و نه کمکهای غیبی بهصورتی که مردم عامی دلشان میخواهد و دوست میدارند که یک دستی از غیب بیاید بکوبد توی سینۀ دشمن، نه؛ کمکهای غیبی که در بطن خود این جهان نهفته است، برابری دارد با سرشت عالم و سرشت بشر و جهان، با این کمکهای غیبی، چقدر پیغمبران را پروردگار عالم موفق ساخته. ﴿وَ كَم قَصَمنا مِن قَريَةٍ﴾ و چقدر و چهبسا در هم شکستیم، در هم شکستیم آبادی و جامعهای را که ﴿كاَنت ظالِمَةً﴾ که ستمگر بود.
جامعۀ ستمگر، نظام ستمگر، تمدن ستمگر، آن جامعهای که در ساختمانش ستم به کار رفته، طبقهبندی بهوجود آمده، استثمار درست شده، بهرهکشی انسان از انسان درست شده؛ این قریۀ ظالمه است، این جامعۀ ظالمه است، که در بنیاد او ستمگری به کار رفته، چقدر اینها را در هم شکستیم. ﴿قَصَمنا﴾ یعنی در هم شکستیم، خُرد کردیم. ﴿وَ كَم قَصَمنا مِن قَريَةٍ كاَنت ظالِمَةً وَ اَنشَأنا بَعدَها قَوماً آخَريَ﴾ و پس از آنها مردمِ دیگر، گروه دیگر، طبقۀ دیگر را بر سر کار آوردیم و پدیدار کردیم.
﴿فَلَمّا اَحَسّوا بَأسَنا﴾؛ شرح فلاکت ستمگران در حین دیدن عذاب خدا، ﴿فَلَمّا اَحَسّوا بَأسَنا﴾ همین که احساس کردند خشم و غضب ما را، آن ستمگران، یا از باب اینکه مثلاً فرض کنید عذاب آسمانی نازل شد، یا از باب اینکه دیدند مؤمنین به همراهی پیغمبرشان بر سر آنها تاختند و الآن است که شمشیر خشم خدا را بر سر آنها فرود بیاورند، همینکه احساس کردند خشم ما را، ﴿اِذا هُم مِنها يَركُضونَ﴾ ناگهان از آن آبادیها، از آن تمدن، از آن جامعه پای به گریز نهادند، بنا کردند گریختن و فرار کردن. ﴿لاتَركُضوا﴾ مگُریزید، ﴿وَ ارجِعوا اِلىٰ ما اُترِفتُم فيهِ﴾ برگردید به تنعّمگاههایتان. برگردید به آن کاخهایی که در آنها متنعم بودید، برگردید به میان جامعه و شهری که در آن شهر آقایی و فخر میفروختید، کجا میگریزید؟ ﴿وَ ارجِعوا اِلىٰ ما اُترِفتُم فيهِ وَ مَساكِنِكُم﴾. برگردید به مسکنهایتان، ﴿لَعَلَّكُم تُسئَلوَ﴾ شاید بخواهند شماها را استیضاح کنند، شاید بخواهند از شما سؤال کنند، کجا میروید؟ ﴿قالوا يا وَيلَنا اِنّا كُنّا ظالِمينَ﴾ گفتند وای بر ما، وای بر ما که ما ظالم و ستمگر بودیم. ﴿فَما زالَت تِلكَ دَعواهُم﴾ همین بود سخنشان، ﴿حَتَّى جَعَلناهُم حَصيداً خامِدينَ﴾ و همینگونه سخن میگفتند تا آنکه ما همۀ آنها را طعمۀ مرگ و نابودی ساختیم.
دقت کنید. دو، سه آیۀ دیگر هست، اینها را بخوانم. این آیات بعدی درحقیقت زیربنای فکری این واقعیت تاریخی را بیان میکند. چرا اینجوری شده؟ چرا باید ستمگران نابود بشوند و ستمکشان جای آنها را بگیرند؟ چرا باید دعوت پیغمبر حتماً پیش برود و معاندانش سرکوب بشوند، چرا؟ علت این است: ﴿وَ ما خَلَقنَا السَّمآءَ وَ الاَرضَ وَ ما بَينَهُما لاعِبينَ﴾ ما آسمان را و زمین را و آنچه در میانۀ آنهاست، به بیهوده نیافریدیم. ﴿لَو اَرَدنا اَن نَتَّخِذَ لَهواً لَاتَّخَذناهُ مِن لَدُنّا اِن كُنّا فاعِلينَ﴾ اگر میخواستیم کار بیهودهای انجام دهیم، البته انجام میدادیم؛ از پیش خود این کار را میکردیم، اگر کنندۀ این کار بودیم، اما هرگز نمیکنیم. پروردگار عالم کار بیهوده نمیکند، برطبق باطل عمل نمیکند، به پوچی عمل نمیکند. یعنی چه؟ یعنی این آسمان و زمین را و آنچه در میان آنهاست، اگر آفریدیم، برطبق یک منظوری آفریدیم، برای رسیدن به یک هدف و یک مقصدی آفریدیم. حق یعنی خط سیرِ این آسمان و زمین و هر آنچه در این آسمان و زمین است به آن هدف، یعنی حق. آن راهی که آسمان و زمین و موجوداتش را به آن سرمنزل و مقصود و هدفی که برای آن آفریده شدهاند میرساند، آن خط سِیر، حق است. هر وسیلهای که انسانها را به آن سرمنزل برساند، آن وسیله حق است. اینها دیگر در آیۀ قرآن تصریح نمیشود. مفاد آیه این است؛ یعنی با تدبر در آیه، خیلی روشن است؛ و بنای قرآن بر این است که غالباً خیلی از چیزهایی که فهمیده میشود و روشن است و عقل انسانها میرسد، آنها را دیگر تصریح نمیکند.
بعد دنبالش میفرماید که ﴿بَل نَقذِفُ بِالحَقِّ عَلَى الباطِلِ﴾ بلکه ما در هم میکوبیم بهوسیلۀ حق، باطل را. این راه حق، این طریقۀ صحیح، این طریقۀ فطری و سرشتی انسان و جهان، این بالاخره بر باطل پیروز خواهد شد. بلکه پیروز میگردانیم حق را بر باطل، ﴿فَيَدمَغُهُ﴾ پس این حق، باطل را بهکلی محو و نابود میکند. ﴿فَاِذا هُوَ زاهِقٌ﴾ آنگاه باطل را میبینی که دارد از بین میرود، رو به نابودیست. ﴿وَ لَكُمُ الوَيلُ مِمّا تَصِفونَ﴾ آنوقت شما ای ستمگران، شما ای ظالمان، شما ای باطلگرایان و ناحقان، بر شماست وای، بر شماست بیچارگی و نابودی، ﴿وَ لَكُمُ الوَيلُ مِمّا تَصِفونَ﴾ از آنچه که توصیف کردید و بیان کردید.
بعد البته دنبالش باز با سبک قرآنیِ بسیار جالب و زیبایی ـ که لازم است انسان انس بگیرد با قرآن تا این نکات جالب و زیبای قرآن را درست بفهمد. غالباً کسانی که ملتفت نمیشوند این لطافتها و ریزهکاریها و ظرافتهای قرآن را، با قرآن انس ندارند. اگر انسان انس پیدا کند با قرآن، لحن کلام قرآن به گوشش آشنا میشود، میفهمد قرآن چگونه دارد حرف میزند ـ راجع به این مسئله بحث میکند و صحبت میکند؛ آمدن حق، رفتن باطل، پیروزی حق، شکست باطل، بعد راجع به خلقت آسمان و زمین، مجدداً تمسّک میکند به اینکه پروردگار عالم مالک آسمان است، مالک زمین است، حاکم بر تمام اقطار عالم وجود اوست، پس در زندگی انسانها هم او باید حکمفرمایی کند. در نظام زندگی بشر هم او باید قانون بدهد، او باید اداره کند، او باید تدبیر کند؛ پس کسانی که درمقابل انبیا ادعای حکومت و قدرت و سلطه میکردند، بر باطل بودند و محکوم به نابودیاند. خواهش میکنم آقایان تشریف داشته باشید.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، ما را پیرو واقعی محمد و آل محمد قرار بده.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، ما را در دنیا، در زندگی در آخرت از آنها جدا نگردان.
به محمد و آل محمد، لطفشان را مهرشان را به سوی ما جلب کن.
پروردگارا! ما را تابع و پیرو قرآن و عامل به قرآن قرار بده.
پاورقیها
۱.به پلیکپی انتهای جلسه مراجعه بفرمایید.
۲.طرفداران ملت
۳.سوره مبارکه صافات/ آیات 171 تا 173
۴.سوره مبارکه یوسف/ آیه 110
۵.او در زمان امامت حضرت صادق و خلافت هشامبنعبدالملک، بهعنوان نخستین علویای که دست به نبرد مسلحانه زد، قیام کرد. مقصودش بازگرداندن حقوق از دست رفتۀ آل محمد به امام برگزیدۀ آل محمد بود. زید در کوفه برای خود یارانی جمع کرد و آنگاه علم قیام را برافراشت. یوسفبنعمر ثقفی مأمور به نبرد با او شد. قبل از این رویارویی، بسیاری از یاران زید، میدان را خالی کردند و درنهایت زید با یاران اندکی به میدان مبارزه رفت و به شهادت رسید. امام رضا دربارۀ زید میفرمایند: «او به حق قیام کرد و در راه حق کشته شد و اگر او پیروز میشد، خلافت را به صاحبان آن مسترد میساخت.»
۶.محمدبنعبدالله الحسن، ملقب به نفس زکیه از فضلای بنیهاشم بود. در اواخر دولت بنیامیه، بنیهاشم با یکدیگر توافق کردند با «نفس زکیه» بهعنوان مهدی این امت بیعت کنند، اما امام صادق راضی نشد. پس از به خلافت رسیدن منصور، همۀ اولاد امام حسن و امام حسین را اسیر کردند و به عراق فرستادند و در کوفه حبس کردند، به طوری که یکییکی در زندان درگذشتند. وی با شنیدن این خبر، در مدینه قیام کرد و امیر مدینه را از آن اخراج کرد. در نزدیکی مدینه وی با سپاهی از سوی خلیفه مبارزه کردند و کشته شد.
۷.حسینبنعلیبنحسن، از نوادگان امام حسن است که در زمان امامت امام کاظم در مدینه زندگی میکرد. با سختگیری خلیفۀ عباسی و حاکم مدینه، عدهای به ایشان پیشنهاد قیام و قول همراهی دادند. ایشان ابتدا در مدینه قیام کرد و پس از تصرف شهر با سیصد تن راهی مکه شد. در نزدیکی مکه، در مکانی به نام فخ با لشکر خلیفۀ عباسی روبهرو و پس از مجاهدت به شهادت رسیدند. سر ایشان و صد تن دیگر از بدنهایشان جدا و در مکه در منظر حجاج قرار داده شد. پیکرهای بی سر ایشان سه روز بر زمین افتاده بود. امام جواد دربارۀ ایشان فرمودند: «پس از واقعۀ کربلا برای ما قتلگاهی بزرگتر از حادثۀ فخ نبود.»
۸.ابراهیمبنعبدالله برادر نفس زکیه، در ابتدا به نام برادرش از مردم بیعت میگرفت و وقتی برادرش به شهادت رسید، بهسوی خود دعوت کرد. او در بصره قیام و شهر را سریع تصرف کرد. عدهای از مردم کوفه او را به این شهر دعوت میکردند. ابراهیم در راه کوفه با سپاه خلیفۀ عباسی مواجه شد و به شهادت رسید.