(آقایانی که قرآن دستشان هست، آقایانی هم که دستشان از این ورقههای پلیکپی شده هست، روی این ورقهها نگاه کنند، آیات را بنده تالوت میکنم، بعضی از اعرابهای آیهها درست نیست، اینها را با قلم درست کنید.
ضمنا ًتوصیهای هم که به دوستان میکنم این است که اگر چنانچه احساس میکنید که داخل شبستان جا نیست، از بیرون تشریف نیاورید داخل شبستان؛ برای خاطر اینکه جا تنگ میشود، ادامۀ صحبت یک قدری مشکل میشود. اگر دوستان و برادرانی که در شبستان هستند، بیرون هستند، آماده هستند که ما حرفمان را شروع کنیم، اجماعا ًیک صلواتی بفرستند.)
خب، آقایان خواهش میکنم به آن ورقههایتان نگاه کنید، ـ آنهایی که دارند ـ بعضی از اعرابهای آیات، مختصر اشتباهی دارد، من تلاوت میکنم و شما اگر چنانچه غلطی میبینید، درست کنید.
پیغمبران با آن هدف بسیار عالی و مترقی که در روزهای قبلی تشریح کردیم و در مقیاسهای فرهنگِ دوران نور و دوران آگاهی بشر، یعنی قرن بیستم، آن هدف مترقیترین هدفهاست؛ یعنی هدف یک طبقه کردن و برابر کردن انسانها و برافکندن جهل و فقر و ظلم و استثمار و اختلاف طبقاتی. با این هدف بسیار ارزنده و مترقی و عالی، پیغمبران مبعوث شدند و در جامعهها قدم نهادند.
یک سلسله فعالیت و تلاش و جهاد حاصل زندگی پیغمبران خداست. از اولِ بعثت، دیگر راحت نخوابیدن، دیگر در بستر آسودگی نغنودن،[3] دیگر روی خوشی و آسایش را ندیدن و یکسره جهاد کردن. این خلاصۀ سرگذشت پیغمبران الهیست. در آخر زندگی هم آنطوریکه از آثار مذهبی دانستهایم، بعضی درمقابل جباران و طاغیان زمان، سرشان از پیکر جداشده و به ارمغان آمده؛ بعضی در لای درخت، قد تا قد پیکرش اره شده و به دونیم شده؛ بعضی در غربت و در ناراحتی از دنیا رفته. هیچکدام ثروتی، ولو اندک نیندوخته؛ هیچکدام در آخر زندگی، مانند رهبران دنیایی و دنیادار، کاخ و تشکیلات و ثروتهای انبوه از خود به جا نگذارده؛ این خلاصۀ زندگی پیامبران و سفیران و مأموران و رسولان الهیست؛ اینها را دانستیم.
سؤالی پیش میآید. آنجوری که در ذهن ما هست و در تاریخ نبوتها میخوانیم، پیغمبران، همه با تلاشها و جهادها زندگی را گذراندند و بسیاری هم شربت شهادت نوشیدند، پس کار اینها، آیا کار بیثمر و بیفایدهای بود؟ آیا پیغمبران در تاریخ شکست خوردند؟ آیا آنطوریکه در ذهن سادهدلانِ عالَم هنوز هم هست و قدرتهای ضد انبیا هم بدشان نمیآید که این مطلب در ذهن عامۀ مردم باشد، انبیا از تلاش خود نتیجۀ ثمربخشی نگرفتند؟ و بر سرتاسر تاریخ، ظلم و ستم و نامردمی و طغیان و کفر تسلط داشته است؟ آیا اینجور است؟ ما معتقدیم که اینجور نیست. ما معتقدیم که این مأموران عزیز خدا، که سلسلهشان از آدم و نوح و ابراهیم آغاز شد، و زبدگان آفرینش در این سلسله، یکی پس از دیگری آمدند، اینها نهفقط شکست نخوردند، نهفقط ناکام نشدند، نهفقط آنچه گفتند و خواستند در عالم، در تاریخ، در جامعه مواجه با شکست نشد، بلکه در همۀ بشریت و در میان همۀ کسانی که دنبال یک هدف و مقصودی دویدهاند و تلاش کردهاند، هیچکس شانس موفقیتی را که انبیا داشتند، نداشته است؛ این عقیدۀ ماست. ما معتقدیم که فرجام نبوت و پایان کار پیغمبران، همیشۀ تاریخ، در گذشتۀ زمان، برطبق دلخواه تمام شده، در آینده هم همچنین خواهد بود؛ و این را ثابت میکنیم.
دو مطلب و دو مبحث در اینجا موجود است. (خواهش میکنم برادرانی که این سلسلۀ مطالب را، از روزهای قبل شنیدند، درست دقت کنند تا این فصل مهم ِاز بحث هم پیوسته شود به بحثهای قبلی، و برادرانی که گویا روزهای دیگر نبودند و امروز آمدند، همین مبحث را خوب توجه کنند باز، که خودش مستقال ًیک مبحثیست که باید فهمید و دانست. ولی باید توجه کنید.)
دو مطلب ما در اینجا داریم، یکی اینکه این سلسلهای که به نام نبوت و رسالت معروف است، یعنی قافلۀ پیغمبران از آدم تا خاتم، اینها چهکار کردند؟ مجموعشان چه عملی را انجام دادند؟ آیا پیش بردند یا ورشکسته شدند؟ این یک مطلب است. مطلب دیگر این است که انبیای عظام الهی هرکدامی در زمان خود، آیا موفق شدند یا شکست خوردند؟ دو مسئله است، من این دو مسئله را مایل هستم امروز تمام کنم انشاءالله. بهقول خودتان اگر مراجعه کنید، میبینید که دوست میدارید این مطلب را بفهمید. این یک چیزیست که دانستنش برای ما مفید است، با همان معیاری که همیشه به دست شما دادم.
مفید است بهاینمعنا که نهفقط معلوماتمان زیاد میشود، خیلی از حرفها هست که معلومات انسان را زیاد میکند، اما برای انسان مفید نیست. هیچ عیبی ندارد که الآن همۀ این جمعیت آگاه باشید که اجزای ریزِ سنگهایی که در کوههای آتشفشانی کرۀ ماه هست، اینها چهجوری ترکیب شده. بدانید بد است؟ اما آیا مفید است؟ نه. بسیاری از معلوماتی که ما دنبالش میدویم، یا ما را دنبالش میدوانند، ازاینقبیل است. بعد از آنیکه نشستیم، گوش کردیم، حرف زدیم، مطالعه کردیم، تحقیق کردیم، قلم زدیم، عمرمان را به آخر رساندیم، بعد که نگاه میکنیم، میبینیم انبوهی از معلومات پوچ، معلومات بیفایده، نه یکقدم ما را به بهشت نزدیک کرد و به رضوانالله، نه یکقدم ما را به جامعۀ صحیح و اصیل اسلامی در این دنیا نزدیک کرد؛ هیچ کار نکرد. چرا، فقط این فایده را داشت که بتوانیم به خودمان ببالیم، معتقد باشیم که خیلی داناییم، خیلی عالمیم و دریچۀ فراگیری را روی خودمان ببندیم و دیگر چیزی از کسی یاد نگیریم؛ این فایده را فقط داشته.
این مطلب که دارم عرض میکنم، مفیدِ بهمعنای واقعیست؛ نهفقط آگاهی میآورد، بلکه آگاهی و تعهد میآورد. ازآنقبیل ایمانهاییست که روز سوم و چهارم و پنجم ماه اینجا برایتان تشریح میکردم و میگفتم. مسئلۀ اول این است که این سلسلهای که اسمشان سلسلۀ انبیاست، از اول تا آخر چه گُلی به سر بشریت زدند؟ جواب این است؛ انبیا آمدند یک موجودی را که در حد یک حیوان هم نمیتوانست راه و چاه را بشناسد، موجودی که غریزه هم در او آنقدر توانا و راهگشا نبود، این موجود را آوردند در سطح یک موجودی که فرشتگان آسمان هم باید از او بیایند چیز بیاموزند. بشر را از حضیض توحّش و نادانی، آوردند در حد یک انسان متمدن که اگر بخواهد برطبق تعلیمات آنها عمل بکند، عالیترین، زیباترین، شیواترین جلوههای خلقت در زندگی او بروز خواهد کرد. انبیا انسانها را مثل یک شاگرد مدرسهای ـ سعی میکنم مطلب را به سطح خیلی پایین تنزل بدهم ـ که هیچ چیز، حتی الفبا را نمیداند، یک سال رویش زحمت کشیدند، آمد به کلاس دوم، اما معلم کلاس اول، در همین اثنا،[4] وقتیکه او رسیده بود به کلاس دوم، جان خودش را سر این کار گذاشته بود. یک دوران دیگر زحمت کشیدند، آمد به کلاس سوم، اما معلمی که او را از کلاس دوم به سوم رسانده بود، جان خودش را در این راه از دست داد. یک دوران دیگر زحمت کشیدند، آمد به کلاس چهارم و باز آن معلم دلسوز، آن پدر مهربان، آن مرشد آگاه، در طول این مدتی که این شاگرد را به کلاس بالاتر، به رتبۀ بالاتر میرسانید، جان خودش را از دست داد و از دنیا رفت و زندگی را بد گذراند. کلاسکلاس، قدمقدم، مرحلهمرحله، این بچۀ کوچک را هِی آوردند بالا، آوردند بالا، آوردند بالا؛ الآن که شما نگاه میکنید، میبینید سطح فرهنگش و دانشش و بینشش و حساسیتش خیلی بالاتر است از آن زمانی که دو دوره قبل از حالا بوده و در اوج ترقی و تعالی و درک و فهم و فکر است.
نگاه میکنید معلمها نیستند، معلمها کجایند؟ یکی در اثنای کلاس اول، وقتیکه داشت این شاگرد کُندذهن را مثلاً، میآورد بالا، جان داد. آن دیگری را همین شاگردها، درحالیکه داشتند از او چیز میآموختند، در آخر سال، سر یک اختلافی، سر یک چیزی، جمع شدند، بر سرش شوریدند، او را کشتند. معلم کلاس سوم را جور دیگر، معلم کلاس چهارم را جور دیگر. معلمها نیستند، هر معلمی رسالت خود را انجام داده و به ظاهر با ناکامی مرده و از بین رفته، اما آیا ناکام شده؟ خوب فکر کنید، ببینید آیا ناکام شده آن معلم؟ مگر معلم هدفش چه بود؟ مگر این معلم دلسوز همین را نمیخواست؟ او میخواست که این شاگرد از خاک سیاه به اوج قلۀ فرهنگ و دانش و معرفت برسد، و حالا مگر نشده اینجور؟ پس معلمها ناکام نمردند. درست است که مردند، درست است که به زندگی مرفّه دنیا نرسیدند، درست است که به چشم خود به ثمر رسیدن این نهال را ندیدند، اما آیا ناکام شدند؟ نه، ناکام نشدند. هدف آنها همین بود که این بشر، این کلاس اول و دوم را بپیماید، این دانشآموز نادانِ ناآگاه، این راه را به صعوبت، به سختی، به زحمت بالا برود تا برسد به آن اوج قله و حالا رسیده.
انبیا همینجور بودند؛ حضرت آدم، حضرت نوح، حضرت لوط، حضرت هود، حضرت صالح، حضرت شعیب، حضرت ابراهیم، حضرت اسماعیل، حضرت موسی، حضرت عیسی و هزاران پیغمبر دیگر در طول تاریخ کارشان این بوده، تا این بشر را بالا بیاورند، به او دانش و معرفت بیاموزند، او را آمادۀ سامان زندگی آخر بکنند، به او مایههای لازم را بدهند و این کار انجام گرفت؛ اگرچه که در اثنای راه، یک عدهای از این پیغمبرها با وضعی فجیع، با شکلی رقتبار کشته شدند، از دنیا رفتند و این عاقبت را ندیدند. و بازهم دارد بشریت به پیش میرود.
امروز دنیا بیشتر از هزار سالِ قبل آمادۀ شنیدن سخن حق اسلام است. امروز بشریت برای قبول حکومت الهی، از هزار سال قبل، از هزارو دویست، سیصد سال قبل مهیاتر است، و هزار سال دیگر از امروز مهیاتر است. آن روزی که امام زمان ما، عجلاللهتعالیفرجهالشریف غایب میشود از نظرها، و بهعنوان یک امامی که بساط را باید در مردم پهن کند، پهن نمیکند، آن روز بشر آمادۀ پذیرش یک امام مصلحِ انقلابیِ شمشیر به دست نبود، و اگر آن بزرگوار میخواست قیام کند و انقلاب کند و جامعه را به هم بریزد، مسلّم نمیتوانست با شرایط نامساعد آن زمان، یک جامعهای آنچنانکه میخواهد بسازد.
تجربۀ امامان بزرگوار خاندان پیغمبر به اینجا رسیده بود که این جامعه بهقدری خراب شده، بهقدری دستهای ظالم و ستمگر قدرتهای طاغوتی، از بنیامیه و بنیعباس روی این مزرعه بد کار کردهاند و سمپاشی کردهاند و فاسد کردهاند، که دیگر گیاه سالم در آن نمیتوان رویانید؛ لذا امام علیهالسلام از نظرها مخفی میشود. آن روزی که میآید چطور؟ آن روزی که ظهور خواهد کرد، که ما نمیدانیم ده سال دیگر است یا دههزار سال دیگر، هیچ معلوم نیست، آن روزی که امام ظهور میکند، بشریت به آمادگی رسیده، آماده است که سخن حق اسلام را بشنود و بپذیرد. آماده است که جامعۀ مرتفع و رفیع اسلامی را بر روی دوشهای خود حمل کند. آن روز بشریت آمادۀ پیاده شدن قرآن است. اما در زمان امام زمان آماده نبود، این کار را چه کسی کرده؟ تعلیمات انبیا کرده و ائمه دنبالهروان انبیا هستند.
بنده در بحث امامت، فلسفۀ امامت را که بیان بکنم، تشریح میکنم که امام علیهالسلام فلسفۀ وجودیاش چه هست؛ روشن میکنم این را. بنابراین انبیا در تاریخ ناموفق نبودند و ما میبینیم که هر روزی که بشریت پیش رفته و بر عمر خود افزوده، یکقدم به اوج ترقی و تکامل و تعالی نزدیکتر شده. چه میخواهیم دیگر غیر از این؟ انبیا چه میخواهند؟ پروردگار عالم میخواهد این مایۀ نپخته و خام را با حرکتی طبیعی، بهسوی سرمنزل طبیعی و فطریاش، یعنی تکامل و تعالی برساند. این را پروردگار عالم اراده کرده و مسلّم بشریت به آن نقطۀ کمال نهایی خواهد رسید. و این جبر تاریخ است؛ جبر تاریخ یعنی این و به این صورت، درست گفته.
اینها بحثهای دقیقیست، خواهش میکنم دقت کنید، روی الفاظ و کلمات. مسیر بشر بهسوی تعالی و تکامل و بهسوی بهشت موعود این جهانیست؛ یعنی روزگاری را انسانیت به خود خواهد دید که در آن روزگار ظلم نباشد، بدی نباشد، زشتی نباشد؛ همهچیز برطبق دلخواه انسانیت باشد. خلقت انسان اینجوریست و خلقت جهان؛ که این موجود در مسیر خود، بالاخره به یکچنین سرمنزلی خواهد رسید؛ باید برسد. در آن دورانی که بشریت همه چیز را که برای تکاملش لازم است، آماده خواهد داشت، آنوقت وارد بستر ترقی و تکامل و تعالی میشود و با سرعت و سیری هرچه تمامتر بهسوی الله، یعنی کمال مطلق، حرکت میکند. و هرچه از اول تاریخ بشری تا این زمان ما پیش آمدیم، بهسوی آن سرمنزل نزدیکتر شدیم؛ این جبر تاریخ است. خلقت انسان اینجوری است و خلقت جهان، خدا اینجور آفریده که انسانها بهسوی ترقی و تعالی پیش میروند، خواهوناخواه. خواهوناخواه را البته بایستی درضمن مطالب بهدست بیاورید که یعنی چه خواهوناخواه، که بعد وقتی با بحث بعدی ملزم کنیم، روشن میشود یعنی چه. البته ارادۀ انسانها بهشدت دخیل است و خواست انسانهاست که انسانها را به ترقی میرساند و این خواست خواهد بود.
این یک اصلیست از اصول اسلامی، در جهانبینی اسلام این از مسلّمات است که عاقبتِ بشر برطبق نیکیست. چرا؟ چون خدای متعال زمین و آسمان را برطبق حق آفریده؛ انسان را هم با فطرت حقجو آفریده، انسان چون دارای اراده است، باید در راهی که مطابق با فطرتش است حرکت کند تا به آن سرمنزل برسد. چه کسی میتواند این راه را به او ارائه کند و بگوید چهکار اگر بکنی، برطبق فطرتت عمل کردی؟ انبیا؛ انبیا برای این میآیند. میآیند که راه فطرت را به انسان بنمایانند؛ یعنی سیر او را بهسوی عاقبتِ نیک تسریع کنند، تسهیل کنند. بنابراین انسانها دارند پیش میروند، بشریت دارد روزبهروز به سعادت و به سرمنزل نیکی نزدیکتر میشود و این بهخاطر حرکتیست که انبیا به او دادند. انبیا او را حرکت دادند؛ اگر یک مقداری تأخیر انجام گرفته در اواسط تاریخ و در هر قطعهای و مرحلهای از مراحل تاریخ، بهخاطر دور ماندن نسبی از تعلیمات انبیاست، اما بالاخره این سیر را داشتند. این یک مطلبیست بهطور کلی.
در مسئلۀ اول اینجور نتیجه میگیریم، میگوییم که انبیای عظام الهی، اگرچه که تکتکشان با محرومیتها و ناکامیها مواجه شدهاند، اما درمجموع، سِیر بشریت بهسوی ترقی و تعالی بوده و عاملش انبیا بودند. انبیا بودهاند که انسان را بهسوی آن سرمنزل مقصود و بهسوی سرشتۀ عاقبت انسانی هل دادند، حرکت دادند، به او کمک کردند در رفتن این راه؛ این مسئلۀ اول.
اما مسئلۀ دوم؛ آنیکه بیشتر مورد توجه است برای خیلیها، این مسئلۀ دوم است که من این را روشنش کنم برایتان. مسئلۀ دوم این است که وقتی پیغمبری در جهان نهضتی بهوجود میآورد، انقلابی و رستاخیزی برپا میکند، آیا میتوان گفت که این انقلاب عاقبت خوبی دارد یا نه؟ میتوان امیدوار بود به اینکه پایان این کار نیکیست؟ یا نمیشود امیدوار بود؟ قاعدۀ کلی چیست اینجا؟
بعضی میگویند ما هرچه نگاه میکنیم، میبینیم هرجا سخنِ حقی از زبانی در آمد، هرجا نغمۀ حقیقت از سویی به گوش رسید، بالاخره به نتیجه و ثمر نرسید و خفه شد. از این یک تجربهای درست کردند، میگویند تجربۀ تاریخ بشر به ما همیشه نشان داده که انبیا ناکام شدند، حالا ولو بهطور کلی شما میگویی که کامیاب شدند، باشد، اما بالاخره انقلابی که درست کردند، نتوانستند به ثمر برسانند. یکجا نتوانستند که حق را به حکومت برسانند و باطل را نابود کنند. خب بنابراین چهکار کنیم ما؟ ما هم بعد از این دستی بلند نکنیم، از آستین در نیاوریم، راه انبیا را تعقیب نکنیم؛ وقتی انبیای عظام الهی، خودشان در زمان بودنِ خودشان، نتوانستند کاری انجام بدهند، و بالاخره همیشه باطل بر حق ـ ولو بهطور موسمی و مرحلهای ـ غلبه پیدا کرده، پس حقجویان و حقگویان عالم تیغها را غلاف کنند، بروند بگیرند بخوابند، بدانند فایدهای ندارد. مگر یک دستی از آستینی بیرون بیاید، دست قدرتی، دست غیبیای برون آید و او کاری بکند. این منطق بسیاری از مردم است و این همان منطق است که عرض کردم، جباران تاریخ از این منطق خیلی لذت میبرند. این همان منطقیست که همیشه قلدرهای روزگار دوست میداشتند که مردم عقیدهشان این عقیده باشد؛ یعنی مردم معتقد باشند که آقا هیچگونه تلاشی، هیچگونه فعالیتی، هیچگونه مجاهدتی در راه حق به نتیجه نخواهد رسید. این را همیشه جباران عالم میخواستند.
بلوفهای سیاسی سران دولتهای دنیا که شما در روزنامههای حاوی اخبار جهانی زیاد میخوانید، برای همین منظور است. فلان آدمی که چند ساعت یا چند روز دیگر باقی نمانده که تخت حکومتش ویران بشود و از اوج ریاستجمهوری بیاید پایین و یک آدم معمولی بشود، همان چند روز قبلش هم بلوف میزند؛ ما دشمنان خودمان را میکوبیم، مخالفینمان را از بین میبریم، ما به حکومت ادامه میدهیم؛ کمااینکه همین اواخر در دنیا و در یک سطح خیلی عظیم جهانی، خودتان به چشم خودتان دیدید، خواندید، خبر شدید، یک قدرتِ با آن عظمت، یکهو میآید پایین، بهصورت یک آدم معمولی در میآید، اما اندکی قبل از این فعل و انفعال و تحویل و تحول، میگوید نمیتوانند، نمیتوانند، ما را نمیتوانند دست بزنند، مقام ما از بین نمیرود، بعد میبینیم از بین رفت. این بلوفها به همین منظور است. همیشه مایلند به مردم اینجور حالی کنند که از دست شماها کاری برنمیآید، برای خاطر اینکه قدرت ما یک قدرتیست که شما تصورش را نمیتوانید بکنید. همۀ امکانات و وسایل در اختیار ماست و شما ندارید.
خیال میکنید اینها امروز در دنیا بهوجود آمده؟ نه، در همهوقتِ تاریخ بوده. این خیلی جریان جالب و خوشمزهای است در تاریخ که من هر وقت یادم میآید، تعجب میکنم از زبردستی منصور عباسی. منصور عباسی میدانید بزرگترین و مقتدرترین خلیفۀ بنیعباس بود و دومین خلیفۀ بنیعباس. اتفاقاً در زمان منصور، از اطراف جامعۀ دینیِ آن روز مخالفتها شروع شده بود. ازجملۀ کسانیکه منصور را بهشدت تحت فشار قرار داده بودند، محمدبنعبدالله و ابراهیمبنعبدالله، دو فرزند عبدالله محض[5] بودند. این دو نفر بهشدت با منصور مبارزه میکردند. منصور عاجز شده بود. با اینکه همهچیز در اختیار منصور بود و این دو برادر فداکار، جز ایمان و یک مشت مؤمن چیزی در اختیار نداشتند، درعینحال درمقابل تلاش و فعالیت و مبارزۀ بیامان اینها، منصور دست و پایش را گم کرده بود. شایعات فراوان، دایر بر قدرت و صلابت دستگاه منصوری در میان مردم منتشر میشد، فقط به منظور اینکه مؤمنین واقعی و شیعیان درست را از اینکه به این دو برادر بگروند مانع بشوند. ازجمله این: منصور شایعه کرده بود که من یک آیینهای دارم که به این آیینه وقتی نگاه بکنم، میفهمم که ابراهیمبنعبدالله کجاست و وای به حال آن آدمی که من در آیینه نگاه کنم، ببینم ابراهیم در خانۀ آن است یا با او دارد فرار میکند. داستان آیینه؛ همانیکه قبل از منصور به هزار سال، دو هزار سال، این پادشاهان جباری که در تاریخ بودند، جمشید و کی و کی، این جام جهاننما، به این صورت چیزی را درست کردند. لابد اینهم به همان منظور بوده که دشمنان بدانند و تصور کنند که هیچوقت نمیتوانند خارج از دید این قدرتها یک کاری را انجام بدهند. حتی به اینجاها متوسل شده بودند.
بنابراین جباران عالم از خدای دو جهان میخواهند ـ خدایی که به او اعتقاد ندارند ـ که مردم اینجور تصور کنند که نبوتها و انبیای عظام الهی و سفیران حق و حقیقت، همیشه محکوم به شکست بودهاند. از خدا میخواهند مردم تصور کنند و خیال کنند که هیچگونه نغمۀ حقپرستانه درمقابل طبیعت این عالم جواب مساعد و مثبت نخواهد داد. از خدا میخواهند مردم مأیوس باشند از اینکه هیچگونه نهضتی درمقابل باطل رشد کند و به ثمر برسد و شکست نخورد؛ اما آیا واقع مطلب همینجور است؟ چون یک عده مغزهای تحت تأثیر و بیخبر، اینجور تصور کردهاند، چون مردم گمان کردند که انبیا و دنبالهروان انبیا و امامان همیشه شکست خوردهاند و هر نهضتی در دنیا شکست خواهد خورد، آیا ما هم مجبوریم قبول کنیم؟ از قرآن صرف نظر کنیم؟ سخن قرآن را که درست عکسِ این منطق را به ما بازگو میکند نشنویم، سخن پندارهای باطل را بشنویم؟ نه؛ ما این کار را نمیکنیم. ما به قرآن مراجعه میکنیم، از قرآن درس میگیریم که فرجام نبوتها چیست و نهضت انقلابی پیغمبران و دنبالهروانشان چه اثری میتواند داشته باشد. این را از قرآن یاد بگیریم، بعد برمیگردیم به نصّ[6] تاریخ، میبینیم تاریخ هم گواهی میکند این مطلب را.
قرآن مثل میزند در همین آیاتی که تلاوت کردم و حالا باز مجدداً تلاوت میکنم و ترجمه میکنم؛ به ما میگوید که نه! در دنیا حقیست و باطلیست، حق میماند، باطل نابود میشود. از کوهها در رودخانهها آب سیلان و جریان پیدا میکند، کف بر روی آب ظاهر میشود، کفها میمیرد، آبها میماند، باطل همان کف است که خواهد مرد، آب همان حق است که خواهد ماند.
تا اینجا آنچنانی که قرآن به ما میآموزد و واقعیت تاریخی هم آن را تأیید میکند، هر یک از نبوتهایی که در این عالم ظهور کرده است، از اول تا آخر، علاوه بر اینکه در سلسلۀ نبوتهای تاریخ یک فعلی را انجام دادهاند، یک قدم بشر را به پیش بردهاند، خود آنها هم به خودی خود دارای امکان موفقیت بودهاند. اینجور نیست که منصور عباسی پر میکرده تو گوش مردم، که میگفت مردم ممکن نیست، ممکن نیست که درمقابل قدرت من بتوانید کاری از پیش ببرید؛ اینجور نیست قضیه. آنجوری نیست که قدرتهای تاریخ در طول زمان به مردم فهماندند و تلقین کردهاند که درمقابل قدرتهای دنیایی که بر باطلند، حق، مجال نفس کشیدن نخواهد داشت. نه؛ اینجور نیست، بلکه عکس این است. انبیا همهجا امکان موفقیت داشتهاند، پیروان انبیا هم همهجا امکان موفقیت دارند، مسلّم هم موفق خواهند شد؛ اما به دو شرط، دو تا شرط دارد، ـ اینجاست که گفتم ارادۀ انسان دخیل است در ساختن آینده تاریخ ـ این دو شرط اگر وجود داشته باشد، همۀ نهضتهایی که بر اساس دین، بر اساس فکر قرآنی و اسلامی، در طول تاریخ انجام گرفته و انجام خواهد گرفت، تا ابد موفق خواهند شد و پیروز خواهند شد؛ احتیاج به معجزه هم نیست. لازم نیست تا معجزهای حتماً انجام بگیرد تا طرفداران دین موفق و پیروز بشوند، نه؛ بدون اینکه دستی هم از غیب بیاید، اگر این دو شرط وجود داشته باشد، اسلام و قرآن و دین و افکار قرآنی، امکان اصلی موفقیت را خواهند داشت؛ آن دو شرط چه هستند؟
یکی از آن دو شرط ایمان است، اعتقادی از روی آگاهی است، باوری است همراه با تعهدپذیری، قبولی همراه با تلاش و حرکت؛ این شرط اول. شرط دوم صبر، صبر یعنی چه؟ یعنی مقاومت، از میدان در نرفتن، کار را در لحظۀ حساس و خطرناک رها نکردن.
هر جا شما در طول تاریخ نبوتها میبینید یک پیغمبری شکست خورده از طاغوت زمان، برای خاطر این بوده که پیروانش، اطرافیانش، ایمان کافی یا صبر کافی نداشتند. هر مرتبه که میبینید به حق پیش برده است، برای خاطر این است که ایمان سرشار و صبر لازم را دارا بودند. آیا شاهدی از قرآن بر این مطلب هست؟ بله؛ چندین شاهد در قرآن هست. آیاتی که امروز میخوانم، زیربنای فکری است و آیات فراوان دیگری هم هست که مطلب را بیان میکند. دو آیهاش را برایتان میخوانم. یک آیه این است: ﴿وَ لا تَهِنوا وَ لا تَحزَنوا وَ اَنتُمُ الاَعلَونَ اِن كُنتُم مُؤمِنينَ﴾[7]. اینجا آیۀ قرآن است، این روایت نیست تا کسی خدشه کند که شاید سندش ضعیف است، آیۀ متشابه[8] هم نیست تا کسانی خدشه کنند که معنایش را نمیفهمیم، نه؛ واضح، روشن. ﴿لا تَهِنوا﴾ یعنی ای مسلمانان سست نشوید، ﴿وَ لا تَحزَنوا﴾ و اندوهگین مگردید، ﴿وَ اَنتُمُ الاَعلَونَ﴾ شما بالاترید، دست شما بالاتر است، شما پیروزمند خواهید بود، شما بر دشمن غلبه خواهید کرد، فکر شما بالاخره بر اورنگ[9] حکمرانی جهان خواهد نشست؛ شرطش چیست؟ ﴿اِن كُنتُم مُؤمِنينَ﴾ اگر مؤمن باشید، اگر ایمان داشته باشید، اگر ایمان وجود داشته باشد، این هست.
شما میگویید آقا من دیدم، امام صادق صلواتاللهعلیه با طاغیۀ زمان خود، آنهمه مبارزه کرد، حکومت را نتوانست بگیرد، بله؛ اما برای خاطر این بود که اطرافیانش، بسیاری از دوستانش، بسیاری از مدعیان تشیّعش، مثل بنده و شما بودند، مثل ما بودند، بیصبر بودند، کم ایمان بودند. شما میخواستید امام صادق برخلاف سنتِ تاریخِ قرار دادۀ پروردگار بتواند به حکومت برسد؟ همین خودش دلیل بر این است که مُعجِزی و دست غیبیای در زمینۀ فتحها و پیروزیها بنا نیست ظاهر بشود. اگر قرار بود معجزی بشود، معجزی میشد که امام صادق به حکومت برسد. امام صادق بالاخره به دست طاغیۀ زمان خودش کشته شد؛ موسیبنجعفر هم همینجور. بر اثر این بود که دوستان و پیروان، به قدر کافی، آنقدر که لازم است صبر نداشتند، ایمان و باورِ همراه با تعهد، آنقدری که باید و شاید در روح آنها ذخیره نشده بود. امروز هم اگر آنجور باشد، نتیجهاش شکست است، شکست اسلام، شکست قرآن، محکومیت مسلمانان؛ اما اگر امروز مثل زمان پیغمبر بشویم! مسلمان زمان پیغمبر ایمانش یک ایمان قطعی و تردیدناپذیر بود. صبرش همان صبری است که فرشتگان آسمان درمقابل آن صبر کوچک بودند؛ صبری که در روز ماه رمضان، در گرمای حجاز، با دهان روزه، با دشمن میجنگد و خندق حفر میکند، این صبر آن مسلمان است.
﴿اِستَعينوا بِالصَّبرِ وَ الصَّلاِ﴾[10] بهوسیلۀ حربۀ صبر بر دشمنان پیروز شوید، بهوسیلۀ صبر هدفهای خودتان را از پیش ببرید، این معجزه برای صبر است، آن دستی که باید از آستین بیرون بیاید و کاری بکند، دست صبر انسانی است؛ صبر. ما صبر را هم بد معنا میکنیم. ما خیال کردیم صبر به این است که حالا بنشینیم ببینیم چگونه خواهد شد. بنده میگویم به شما چگونه خواهد شد، نمیخواهد بنشینیم ببینیم. اگر بدون فعالیت، بدون تلاش، بدون تپش نشستی، عاقبت، بدبختی است، ذلت است، خواری است، بیدینی است و بیدنیایی است. ﴿خَسِرَ الدُّنيا وَ الآخِرَةَ ذلِكَ هُوَ الخُسرانُ المُبيُ﴾[11]؛ اما اگر با صبر پیش رفتی، عاقبت هم دین است و هم دنیاست.
این عاقبتی است که قرآن به ما میگوید. این آیات برای سوره اعراف است که اگر میخواستم بنویسم مفصل میشد، باید بروید نگاه کنید، رویش تأمّل کنید. آنچه که من میگویم، دلم میخواهد بهعنوان یک طرز فکر مذهبی به آن عمل کنید، واقعاً دقت کنید، اگر میبینید با موازین اسلامی سازگار است، بهعنوان یک طرز فکر بپذیرید. این قرآن است، در سورۀ اعراف آیۀ 120 به این طرف، بلکه قبل از اینها، آیۀ مورد نظر من، آیۀ 126 و 127 است. مطلب با ماجرای فرعون مطرح میشود و موسی، که موسی میآید و دعوت الهی را بیان میکند، فرعون نمیپذیرد، قبول نمیکند و نهتنها قبول نمیکند، بلکه حتی موسی را تهدید میکند. بعد از همۀ این حرفها، ساحران فرعونی میآیند، سحرشان درمقابل معجزۀ موسایی کاری از پیش نمیبرد و بالاخره آنها خودشان ایمان میآورند. فرعون آنها را تهدید میکند، میگوید شما را خواهم کشت. چرا به موسی ایمان آوردید؟ اینها همه میگذرد، بعد از ماجرای جادوگران فرعونی و شکست آنان از موسی، آنوقت اینجوری است: ﴿وَ قالَ المَلأُ مِن قَومِ فِرعَونَ﴾[12] ملأ، سران و سرداران و بزرگان قوم فرعون به فرعون چنین گفتند: ﴿اَ تَذَرُ موسىٰ وَ قَومَهُ لِيُفسِدوا فِی الاَرِ﴾ آیا تو رها میکنی، ول میکنی موسی و قومش را، مؤمنین به او را، حزبش را، جمعیتش را، که در زمین فساد بکنند؟ اخلالگری بکنند؟ ولشان میکنی؟ به فرعون میگفتند، ﴿وَ يَذَرَكَ وَ آلِهَتَكَ﴾ و تو را و خدایان تو را کناری بگذارند؟ اینجوری است؟
﴿قالَ﴾، فرعون درمقابل این سخن و این تشکیک گفت نه؛ موسی را از بین خواهم برد. یک حملۀ سخت را برای موسی تدارک دید، یک طرح تازهای برای کوبیدن حزب موسویان در مصر طرح کرد، آن چه بود؟ ﴿قالَ سَنُقَتِّلُ اَبناءَهُم وَ نَستَحيي نِساءَهُم﴾. فرعون گفت ﴿قالَ سَنُقَتِّلُ اَبناءَهُم وَ نَستَحيي نِساءَهُم﴾ گفت من موسی را وا نخواهم گذاشت، اجازه نمیدهم آنچه میخواهد بکند، بلکه جوانانشان را خواهم کشت و زنانشان را زنده نگاه خواهم داشت؛ این نقشۀ جدیدی است. فرعون بعد از آنیکه با موسی همهگونه مبارزه کرده و فکر میکرده که موسی از بین خواهد رفت، حالا به این نتیجه رسیده که نه، حتی ساحران و جادوگرانش هم به او ایمان میآورند و سحر با معجزه پهلو نزند به فکر انجام یک شدت عملی میافتد. طرح، طرح شدت عمل میشود، میگوید باید شدت عمل به خرج بدهیم، چهکار کنیم؟ همۀ جوانهایی که گرویده هستند به موسی، اینها را خواهیم کشت. همۀ زنهای آنها را زنده خواهیم گرفت. ﴿نَستَحیى﴾ زنده گرفتن، زنده نگاه داشتن. لابد برای فحشا یا برای اینکه نسلشان را خراب بکنند یا برای چیزی ازاینقبیل. خب، کار سخت شد دیگر، حزب موسی قرار گرفتند درمقابل نقشۀ طرح شدت عمل دستگاه فرعونی. اینجا جاییست که استخوانِ پیلان میلرزد، اینجا جاییست که دلهای قرص و محکم متزلزل میشود، مگر شوخی است؟ کسی مثل فرعون بگوید من پدری از آنها خواهم سوزاند، نقشهای برایشان دارم که یک جوان برایشان نگذارم، ﴿سَنُقَتِّلُ اَبنآءَهُم﴾ جوانهایشان را خواهم کُشت. اینجا جایی است که بایستی موسویان شارژ بشوند، باید در همین لحظۀ حساس و خطرناک احساس شکست نکنند.
یک جملهای یادم آمد از یکی از بزرگان تاریخ خودمان، برای همین صد سال قبل تقریباً، پنجاه، شصت سال قبل، یک جملهای را از او نقل میکردند در این مبارزات مشروطه و اینها، نام او بر سر زبانهاست خیلی، میگویند او به یارانش، به دوستانش میگفت بجنگید، مبارزه کنید، در همان وقتیکه میبینید کار سخت است، بازهم مبارزه کنید، تا وقتیکه ببینید که قطعاً شکست خواهید خورد، برسید به آنجاییکه ببینید که الآن دیگر قطعاً شکست خواهید خورد، وقتی رسیدید به آنجاییکه دیدید حتماً شکست میخورید، بازهم مبارزه کنید، آنوقت پیروز خواهید شد و این حرف درستیست. یک ملتی، یک جمعی، یک فردی که میخواهد برای صلاح و رستگاری خود تلاش کند، یکوقتی امیدوار است به اینکه این تلاش به ثمر خواهد رسید، وقتی شدت عمل زیاد میشود، امید او هم کم میشود، اگر تلاش را از دست داد، مسلّماً دیگر تلاشش به نتیجه نخواهد رسید، اما اگر همانجا هم تلاشش را بکند، آنقدر ادامه بدهد، آنقدر پیش برود تا وقتیکه ببیند دیگر این تلاشش یقیناً خنثیست، اگر در همان وقتیکه میبیند تلاش خنثیست، بازهم تلاش بکند، آن تلاش موفق است.
موسی از این نقشه دارد استفاده میکند برای بسیج بنیاسرائیل. بنیاسرائیل در وقتیکه میبینند حتماً شکست خواهند خورد، چون فرعون عازم است که همۀ جوانهای آنها را بکُشد؛ درمقابل نقشۀ جدید فرعونی، موسی هم نقشۀ جدید خودش را ارائه میدهد. چه میگوید؟ وقتی درمقابل این وضع قرار میگیرند، فرعون اینجور میگوید؛ موسی میگوید، ﴿قالَ موسىٰ لِقَومِهِ﴾[13] موسی متقابلاً درمقابل این اعلان فرعونی به قومش گفت: ﴿اِستَعينوا بِاللهِ وَ اصبِروا﴾ از خدا یاری بخواهید و صبر کنید. ادامه بدهید، مقاومت کنید، تلاشتان را نیمهکاره نگذارید ـ امید در اینها میدمد ـ چرا؟ ﴿اِنَّ الاَرضَ لِلّٰهِ﴾ زمین از آن خداست، ﴿يورِثُها مَن يَشاءُ مِن عِبادِهِ﴾ آن را میدهد و میگذارد برای آنکه از بندگانش که بخواهد. یعنی بندۀ خدا ماییم، موسی به بنیاسرائیل میگوید شما بندۀ خدایید، بندگان فرعون کارشان به نتیجه نخواهد رسید. زمین برای بندگان خداست. ﴿وَ العاقِبَةُ لِلمُتَّقيَ﴾ فرجام کار، پایان کار از آن مردم باتقواست.
این قرآن است، واقعیت تاریخی هم همین را به ما میرساند و نشان میدهد. همان ابراهیمی که روزی در آتش میاندازندش، روزی میبینیم که در مکه و خانۀ خدا جامعۀ توحیدی تشکیل میدهد و تا قرنها بعد از خودِ او، آن جامعه میماند. موسی که یک روز اینجور با فرعون درگیری دارد و تحت فشارند بنیاسرائیل، روز دیگری میبینیم که دستور دخول در ارض مقدسه به او داده میشود؛ ﴿يا قَومِ ادخُلُوا الاَرضَ المُقَدَّسَةَ﴾[14]، بروید آنجا و آنجا جامعۀ الهی و توحیدی تشکیل بدهید. عیسیبنمریم که در مدت اقامت کوتاهش بر روی زمین و در میان انسانها، تلاش و فعالیتش به ثمرۀ ظاهری نمیرسد، بعد از آنیکه از روی زمین عروج میکند و از میان مردم میرود، بعد از یکی دو قرن، بزرگترین قدرتهای جهانِ آن روز در اختیار فکر مسیح قرار میگیرد؛ یعنی امپراتوری روم، امپراتوری عظیم روم در اختیار فکر مسیحی قرار میگیرد و امپراتور، خودش مسیحی میشود و مؤمن به دین مسیح میشود.
پیغمبر ما که در مکه آنقدر مورد فشار بود، سیزده سال شدیدترین شکنجهها و وضعها را برایش فراهم کردند، بعد میآید مدینه، آنجا حکومتی تشکیل میدهد، جامعهای بهوجود میآورد، نظامی مستقر میکند و انسانها را بهسوی کمال سوق میدهد و دشمنان بنیادی خودش را خُرد میکند، بر زمین میزند، اما در سایۀ چه؟ در سایۀ ایمان و صبر. هروقتیکه ایمان بود و صبر بود، ﴿بَلىٰ اِن تَصبِروا وَ تَتَّقوا﴾[15]، اگر تقوا در ایمانِ همراه با عمل و صبر وجود داشت، آنوقت است که پیروزی میآید. و این یکی از سنتهای عالَم است، سنت پروردگار در تاریخ است. دیروز هم همینجور بوده، امروز هم همینجور است، فردا هم همینجور خواهد بود. همۀ قدرتهای دینی، اگر توانستهاند بهصورت قدرتی دربیایند یا باقی بمانند، در سایۀ ایمان و صبر بوده. امروز هم آنکسانیکه دوست میدارند قرآن، اسلام، توحید، نبوت، اصول مقدس اسلامی، آنهایی که مایلند اینها بتوانند در دنیا سررشته و زمام زندگی مردم را در دست بگیرند، آنهایی که مایلند خدا را در دنیا حاکم ببینند، در خودشان دوتا مایه را نیرومند کنند؛ مایۀ ایمان و مایۀ صبر. اگر مایۀ ایمان و مایۀ صبر در ما نیرومند شد، ﴿اِنَّ الاَرضَ لِلّٰهِ يورِثُها مَن يَشآءُ مِن عِبادِهِ وَ العاقِبَةُ لِلمُتَّقيَ﴾، اما بدون ایمان و بدون صبر نمیشود.
این پاسخیست که ما به این دو سؤال میدهیم. سؤال اول این بود که آیا انبیای الهی مجموعاً موفق شدند یا ناکام شدند؟ میگوییم مجموعاً موفق شدند، همۀ انبیا. به دلیل اینکه میخواستند بشر را بالا بیاورند و بالا آوردند. البته بنده در مجالس و محافل گوناگونی که در درس، در تفسیر، در بحثهای بعد از نماز، این مطلب را مطرح کردم، هرباری یک مثال میزدم، اگر بخواهم همۀ آن مثالها را بزنم طول میکشد، یک مثالش را برایتان گفتم؛ بچۀ دبستانی.
انبیا در مجموع موفق شدند و کامیاب شدند، ناکام نشدند. و اما هر دانهدانه از پیغمبران، یعنی هر تکتک از نهضتهای انقلابیِ الهی و توحیدی، آیا آنها موفق شدند یا نه؟ میگوییم اینجا یک قاعدۀ کلی وجود دارد. قاعدۀ کلی این است که هرکدامی دارای ایمان و صبرِ کافی بودند، موفق شدند، هرکدامی دارای ایمان و صبر کافی نبودند، موفق نگشتند.
حالا توجه کنید تا من این آیات قرآن را بخوانم. آیات بحث امروز از دوجاست، یکی از سورۀ رعد است و دیگری از سورۀ صافات است.
(اجازه بدهید قبلا ًاین مطلب را بگویم؛ چون میترسم فراموش کنم و خسته هم میشوم، ممکن است نتوانم بگویم. آقایان، این سفارش به من ازطرف دوستان ِوابستۀ به این مسجد شد، خود من هم البته بیمیل نبودم بگویم؛ در زمینۀ کمک به این مسجد که در جلسات قبلی، اوایل ماه، یکوقتی گفتیم، با وضعی که پیش آمده برای آن حیاط پشت و جایی برای خانمها و ممَرَ ّرفت و آمد خانمها، و همچنین برای تشکیالت برق اینجا که مالحظه کردید چقدر وضع برقمان نامرتب است، یکهو وسط کار ما را میگذارد، احتیاج به کمکهای زیادی دارد. بنده البته از کارهایی که خیلی برایم سخت است و درست هم این کار را بلد نیستم، این است که برای مسجد و نمیدانم این کارها از مردم پول بگیرم. این از کارهاییست که برای من بسیار مشکل است و درست هم بلد نیستم واقعش، میبینید که بلد نیستم، خود ِعمل ِحاالی من نشان میدهد، اما اجماال ًخواستم این را بگویم؛ آقایانی که امکانات مالی دارند، کوشش کنند، سعی کنند و این کار را هرچه زودتر تمام کنند. اینجا، این دوستانی که در کنار مسجد مغازه دارند، اینها آمادگی دارند برای اینکه کمکهای نقدی آقایان را بپذیرند. خواهش میکنم کمک نقدی یا تعهدات را به آنها مراجعه کنید و به خود من مراجعه کنید و همت کنند دوستان. این پولیست که برای یکچنین کاری خیلی کم است، اگرچه که خب فینفسه پول زیادی هست. این کار انجام بگیرد. این چیزی بود که آخر بحث میخواستم بگویم و وسط بحث هم شاید یکقدری بیتناسب بود، اما چون دیدم که احتمال فراوانی دارد که فراموش کنم و حتما ًفراموش میکردم، اآلن یکهو یادم آمد، گفتم اآلن که یادم آمده بگویم. خب حاال یک صلوات بفرستید تا من آیات را بخوانم. صلوات حضار)
﴿قُلِ اللهُ خالِقُ كُلِّ شَيءٍ﴾[16] بگو خدا آفرینندۀ همهچیز است. چون او آفریده، او میتواند بگوید عاقبتش چه خواهد شد. چون بعد میخواهد دربارۀ عاقبت حق و باطل حرف بزند، قبلاً میگوید ما آفریدیم این جهان را، ما بلدیم سنتها و قانونهای تاریخ را، از ما بشنوید ﴿قُلِ اللهُ خالِقُ كُلِّ شَيءٍ﴾ بگو الله آفرینندۀ همهچیز است، ﴿وَ هُوَ الواحِدُ﴾ اوست یکتا و یگانه، ﴿القَهَّارُ﴾ قدرتمند و نیرومند.
﴿اَنزَلَ مِنَ السَّمآءِ مآءً﴾، دارد برایتان مثل میزند. بهقدری زیباست این آیه از لحاظ جملهبندی عربی، متأسفانه کسانی که با زبان عربی آشنایی ندارند، این زیبایی را هم نمیتوانند درست لمس کنند. قبلاً نمیگوید من دارم مثل میزنم، شما که گوش میکنید، نمیفهمید این یک تمثیلی است و به کجا میخورد، ملتفت نمیشوید، آخرش میفهمید چه خبر است، دارد مثل میزند. ﴿اَنزَلَ مِنَ السَّمآءِ مآءً﴾ از آسمان آبی فرو فرستاد، بارانی، ﴿فَسالَت اَودِيَةٌ بِقَدَرِها﴾ رودخانهها و جویبارهایی به اندازههای گوناگون جریان پیدا کرد. رودخانههای کوچک، رودخانههای بزرگ از آب باران جاری شدند. ﴿فَاحتَمَلَ السَّيلُ زَبَداً رابِياً﴾ این سیلی که در رودخانهها جریان پیدا کرد، بر دوش خود کفی برآمده و برجسته را حمل کرد. شما وقتیکه کنار رودخانهای که آب سیل را دارد میآورد میایستید، آنچه که میبینید آب نیست، کف است، آب در زیر کف است، این کفها همینطور برجسته و خروشان بر روی این آبی که در رودخانه جاریست، آب سیل، دارند خودنمایی میکنند. شما کف میبینید، زیر کف آب است.
برویم جای دیگری، مثال دیگر این است: ﴿وَ مِمّا يوقِدونَ عَلَيهِ فِی النّارِ﴾ آن چیزهایی که در آتش آنها را میگیرانند، مثل مواد معدنی و مثل آهن، که در آتش میگذارند؛ ﴿اِبتِغآءَ حِليَةٍ اَو مَتاعٍ﴾ برای اینکه آرایشی درست کنند، طلا را در آتش میگذارند تا اینکه زینتآلات درست کنند، آهن را در آتش میگذارند تا اینکه اشیایی درست کنند، مس را در آتش میگذارند تا اینکه چیزهایی درست بکنند. این چیزهایی که در آتش میگذارند تا از آن حلیه و پیرایه[17] و زیور و متاع و کالا درست بکنند، در آنها هم ﴿زَبَدٌ مِثلُهُ﴾ کفی هست همچون کف آب رودخانه. آنجا هم وقتیکه این آهن را ذوب بکنند، میبینند که بر روی آن کف هست، آنهم یک کفی دارد، طلا را که ذوب بکنند، آنهم یک کف مخصوصی دارد. آنجا کف بر روی آب بود، اصل چه بود؟ مادۀ حیاتبخش چه بود؟ آب یا کف؟ آب. اما چه در ظاهر به چشم میخورد؟ چه جلوهگری میکرد؟ چه خودش را بیشتر نشان میداد؟ کف.
اینجا وسیلۀ مطلوب آیا آهن است یا کف، در ذوب آهن؟ طلاست یا کف، در ذوب طلا؟ البته که طلا، البته که آهن. کف چهکاره است؟ یک چیز طفیلی، یک چیز زیادی، اما کدام بیشتر به چشم میآید؟ آن کف، نه آن طلا و نه آن آهن. اینها درست شد، بلافاصله میگوید: ﴿كَذلِكَ يَضرِبُ اللهُ الحَقَّ وَ الباطِلَ﴾ خدا حق و باطل را اینجور نشان میدهد به شما، مَثَل حق و باطل را خدا اینجور میزند برای شما؛ ﴿فَاَمَّا الزَّبَدُ﴾ یعنی آنیکه شما دیدی که نمایان است، همان کف، آن باطل است. آنیکه در زیر کف پنهان است، یعنی آب، یعنی طلا، یعنی آهن، آن حق است.
تا اینجای مثل را دانستی، دنبالۀ مثل را از خدا بشنو که عاقبتش چگونه خواهد بود. ﴿فَاَمَّا الزَّبَدُ فَيَذهَبُ جُفآءً﴾ اما آن کفها به بیهوده و تلف و پوچی خواهد رفت، نابود خواهد شد. کف روی رودخانه همیشگی که نیست. یکلحظه هست، لحظۀ دیگر نیست. آب را وقتیکه در مزرعهات باز کردی، از رودخانه آنچه که برای تو میماند، آب است نه کف، کَفَش از بین میرود. ﴿فَاَمَّا الزَّبَدُ فَيَذهَبُ جُفآءً﴾ اما آن کف میرود به نابودی و پوچی، ﴿وَ اَمّا ما يَنفَعُ النّاسَ فَيَمكُثُ فِی الاَرضِ﴾ اما آنچه برای مردم سود میبخشد، یعنی آن آب، یعنی آن آهن، یعنی آن طلا، آن مکث میکند و میماند در زمین، آن نابود نمیشود. ﴿كَذلِكَ يَضرِبُ اللهُ الاَمثالَ﴾ خدا مثل را اینجور برای شما میزند. میخواهد بگوید حق میماند. دعوت انبیا حق است، نهضت انبیا حق است و آن میماند. باطلهایی که درمقابل انبیا سینه سپر میکنند، خودشان را نشان میدهند، سرکشی میکنند، هرزهپویی میکنند، آنها کَفَند، آنها حباب روی آبند، نابودشدنی هستند. این مثلیست که خدا میزند.
دنبالۀ آیه همین مثل را پیاده میکند در زمینۀ مبارزات اجتماعی مسلمانان. میفرماید ﴿لِلَّذِينَ استَجابوا لِرَبِّهِمُ الحُسنىٰ﴾ برای آنکسانیکه اجابت کنند پروردگارشان را نیکوترین عاقبتها و پاداشهاست. عاقبت نیکو برای آنهاست. فرجام کار برای کسانیست که نهضت انبیا را اجابت میکنند. ﴿وَ الَّذِينَ لَم يَستَجيبوا لَهُ﴾ اما آنکسانیکه اجابت نمیکنند و به راه باطل گام میگذارند، آنها ﴿لَو اَنَّ لَهُم ما فِى الاَرضِ جَمِيعاً﴾ اگر همۀ روی زمین برای آنان باشد، ﴿وَ مِثلَهُ مَعَهُ﴾ همان اندازه هم اضافه و سرریز داشته باشند، ﴿لاَفتَدَوا بِهِ﴾ حاضرند آن را فدیه بدهند و خودشان را از مخمصه نجات بدهند. شما این را در تاریخ ندیدید؟ ندیدید درگیریهای حق و باطل را که چگونه رهبران و سران باطل، مثل طوماری پیچیده شدند؛ آنوقت اگر میتوانستند، حاضر بودند همۀ دنیا را بدهند و خودشان را، جانشان را، مقامشان را، نگاه بدارند. ﴿اُولٰٓئكَ لَهُم سوٓءُ الحِسابِ﴾ برای آنان است بدترین حسابها، ﴿وَ مَأواهُم جَهَنَّمُ﴾ جایگاه آنان دوزخ است، ﴿وَ بِئسَ المِهادُ﴾ و چه بد جایگاهیست. این آیات سورۀ رعد.
آیات سورۀ صافات را هم معنا کردیم در این نوشتهها، آنهم همین را میگوید. ﴿وَ لَقَد سَبَقَت كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا المُرسَلينَ﴾[18] قبلاً فرمان ما برای بندگان مرسل ما، یعنی پیامبران، از پیش گذشته و تمام شده. قبلاً تصمیم مقتضی و لازم را در مورد آنها گرفتیم. آن تصمیم چیست؟ ﴿إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنصُورُونَ﴾ یاریشدگان آنها هستند. آنها فقط ازطرف ما یاری میشوند. ﴿وَ اِنَّ جُندَنا لَهُمُ الغالِبونَ﴾ سپاهیان ما هستند که پیروز میگردند. عرض کردم شرطش همان ایمان است و صبر. در میدانهای پیغمبر، رسول خدا مردم را به صبر فرا میخواند. در میدانهای امیرالمؤمنین، امیرالمؤمنین مردم را به صبر فرا میخواند. همیشه میگفتند صبر کنید. صبر در میدان جنگ یعنی چه؟ صبر در حال مبارزه یعنی چه؟ یعنی از مبارزه سست نشدن، یعنی تلاش را تمام نکردن، نصفه نگذاشتن، این معنی صبر است. اگر چنانچه مسلمانان عالم در راه پیشرفتهای فرهنگی و پیشرفتهای اقتصادی و پیشرفتهای سیاسی، این دو عامل را، عامل ایمان را و عامل صبر را، امروز هم در پیش بگیرند، جامعۀ اسلامی از لحاظ فرهنگی و از لحاظ سیاسی و از لحاظ اقتصادی بر کفار و دشمنان دین غلبه خواهد کرد.
مسلمانها گمان نکنند که مُهر باطلۀ بدنامی، عقبماندگی، فقر، ذلت به پیشانی اینها خورده است، نه. گمان نکنند که دشمنان ضد دین و ضد اسلام در اطراف عالم، که همین قدرتهای معارض جهانی هستند، اینها همیشه باید بر گُردۀ مسلمانان سوار باشند و به آنها زور بگویند و از آنها کار بکشند؛ نه، هرگز چنین نیست. اگر مسلمانان عالم، اگر کشورهای اسلامی، اگر تودهها و ملتهای مسلمان و خلاصه اگر امت عظیم اسلامی که امروز ششصد، هفتصد میلیون جمعیتند، اگر ایمان پیدا بکنند، اگر صبر را هم برای خود ذخیره بکنند، بر همۀ جهان پیروز خواهند شد؛ و این است توصیۀ قرآن به همۀ مسلمانان در همۀ زمانها. این حاصل بحث امروز ماست. خواستم بدانید شما که فرجام نبوتها به نیکیست. خواستم بدانید از قرآن این مطلب را که نبوتها و قیامشان بالاخره پیروزمند خواهند بود و ما امروز دنبالهروی پیغمبرانیم، چرا ملتهای اسلامی احساس ضعف بکنند؟ چرا؟ چرا شما احساس حقارت بکنید؟ چرا گمان میکنید که همیشه دشمنان دین میتوانند بر ملتها و کشورهای اسلامی پیروز شوند؟ چرا؟ نه؛ اینجوری نیست، بلکه درست به عکس است، منتها شرطش این است که ما ایمان و صبر داشته باشیم. پس از جلسۀ امروز این استفاده را لااقل عملاً برده باشیم، معنای صبر را بدانیم و ایمانمان را هم سعی کنیم در خودمان کامل کنیم.
بحث امروز ما تمام شد. خواهش میکنم توجه کنید، قسمت عمده و مهم برنامۀ ما از حالا به بعد است. بنده همینجا یک تذکر بدهم. بنده، قبل از آنیکه تلاوت قرآن بهوسیلۀ تلاوتگران عزیز ما شروع شود، این آیات را برایتان ترجمه میکنم، مقدمهچینی میکنم تا وقتی که قرآن را میخوانند، شما معنایش را بفهمید. جناب آقای فاطمی تلاوتگر عزیز ما، قاری عزیز ما، امروز بیایند، تشریف بیاورند؛ اگر آمدند، تشریف بیاورند.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، ما را از دنبالهروان پیامبران قرار بده.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، مایۀ قوی و غنی از ایمان و صبر در ما بهوجود بیاور.
پروردگارا! ما را از ثمرات ایمان و صبر برخوردار بگردان.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، ملتهای مسلمان و مسلمانان همۀ جهان بر دشمنانشان پیروز بگردان.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، آن کسانی که در هر نقطهای از جهان برای تضعیف مسلمانان، برای تحقیر مسلمانان، برای عقب نگاه داشتن مسلمانان، به هر صورتی تلاش و فعالیتی دارند، نیست و نابودشان بگردان.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، در هر نقطهای از جهان، هر یک از مردمانی و انسانهایی که به سود مسلمانان و به سود اسلام و به سود افکار عالیۀ اسلامی تلاش و فعالیتی را تعقیب میکنند، موفق و مؤیّدشان بگردان.
پروردگارا! دست دشمنان دین را از کشورهای اسلامی و از ملتهای اسلامی کوتاه و مقطوع بفرما.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، دست دشمنانِ سرسختِ لجوجِ دین و مسلمین و همۀ بشر، یعنی یهود را از سر بشریت کوتاه و مقطوع بگردان.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، ما را پیروان واقعی و دنبالهروان محمد و آل محمد قرار بده.
پروردگارا! هر روز از عمر ما را از روز قبلی آگاهتر، عالمتر، جدّیتر، مؤمنتر و صبورتر بگردان.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، همۀ مظلومان و ستمدیدگان جهان را مورد حمایتت قرار بده.
همۀ ظالمان و ستمگران جهان را نابود و سرکوب و منکوب بگردان، دلهای ما را به سوی خودت هدایت بفرما، روحهای ما را با ذکر و یاد خودت آباد و معمور بگردان، قصد و نیت ما را از این گفتن و شنیدن و نشستن و برخاستن، خالص برای خودت بگردان، شرک و نفاق و ریا را از ما دور بگردان.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، زندانیان بیگناه را در هر نقطهای از نقاط عالم که هستند، به زودی زود، خلاصی عنایت بفرما.
پروردگارا! به محمد و آل محمد، همۀ خواستهها و آرزوهای صحیح و معقول و منطقی جامعۀ مسلمانان را برآورده بفرما.
و همۀ گرفتاریهای شخصی و فردی را از میان مسلمانان برطرف بگردان.
(مطلبی که میخواستم عرض بکنم، یکی همین موضوع مسجد است که میخواستم تکرار کنم و عرض کنم که ما از کمکهای معمولی که گاهی در مساجد استفاده میشود، نخواستیم استفاده کنیم.)
پاورقیها
۱.سوره مبارکه رعد/ آیات 16 تا 18
۲.سوره مبارکه صافات/ آیات 171 تا 180
۳.چشم از خواب گرم نکردن. ِ1. (حضض) فرود، پستی
۴.(ثنی) در میانِ، در خلال
۵.عبداللهبنحسن مثنی معروف به عبدالله محض؛ از اینرو که پدرش حسن مثنی فرزند امام حسن و مادرش فاطمه دختر امام حسین بود، او را علوی محض (خالص) میخواندند. دو پسر از فرزندان او به نامهای محمد ـ معروف به نفس زکیّه ـ و ابراهیم علیه منصور دوانیقی به مخالفت برخاسته و در محلی مخفی بودند. منصور برای اطلاع از جای آنها بر عبدالله محض بسیار سختگیری میکرد و چندین مرتبه او را در مدینه و کوفه زندانی کرد. بعد از قیام فرزندانش، منصور سر هر دو را از بدن جدا کرد و برای او فرستاد. عبدالله در سن 75 سالگی، به دستور منصور در سال 145 ه.ق کشته شد.
۶.(نصص) متن
۷.سورۀ مبارکۀ آلعمران/ آیه 139
۸.به آیاتی اطلاق میشود که الفاظ و عبارات آن، دارای معانی متعدد است؛ بهگونهای که از ترجمه و ظاهر آنها مراد و مقصود به دست نمیآید. این آیات را با مراجعه به آیات محکم ـ آیاتی که معنایی واضح و روشن دارند ـ معنا میکنند.
۹.تخت پادشاهی
۱۰.سورۀ مبارکۀ بقره/ آیه 153
۱۱.سورۀ مبارکۀ حج/ آیه 11
۱۲.سوره مبارکه اعراف/ آیه 127
۱۳.سوره مبارکه اعراف/ آیه 128
۱۴.سوره مبارکه مائده/ آیه 21
۱۵.سوره مبارکه آلعمران/ آیه 125:آری اگر صبر کنید و پرهیزگاری کنید و به همین زودی بر شما بتازند، پروردگارتان شما را با پنجهزار فرشتۀ نشاندار یاری خواهد کرد.
۱۶.سوره مبارکه رعد/ آیات 16 تا 18
۱۷.حلیه: جمع حلی، حلی زیوری است از سنگهای معدنی. پیرایه: آنچه زرگران برای زینت زنان میسازند.