فصل هفتم: حرکت زینب کبری (سلاماللهعلیها) و سفیران کربلا
رهبر شهید انقلاب امام سید علی خامنهای
حماسۀ زینب کبری
زینب کبری یک زن بزرگ است. عظمتی که این زن بزرگ در چشم ملتهای اسلامی دارد، از چیست؟ نمیشود گفت به خاطر این است که دختر علیبنابیطالب علیهالسلام، یا خواهر حسینبنعلی و حسنبنعلی علیهماالسلام است. نسبتها هرگز نمیتوانند چنین عظمتی را خلق کنند. همۀ ائمۀ ما، دختران و مادران و خواهرانی داشتند؛ اما کو یک نفر مثل زینب کبری؟
ارزش و عظمت زینب کبری، به خاطر موضع و حرکت عظیم انسانی و اسلامی او بر اساس تکلیف الهی است. کار او، تصمیم او، نوع حرکت او، به او اینطور عظمت بخشید. هر کس چنین کاری بکند، حتی دختر امیرالمؤمنین علیهالسلام هم نباشد، عظمت پیدا میکند. بخش عمدۀ این عظمت از اینجاست که اولاً موقعیت را شناخت؛ هم موقعیت قبل از رفتن امام حسین علیهالسلام به کربلا، هم موقعیت لحظات بحرانی روز عاشورا، هم موقعیت حوادث کشندۀ بعد از شهادت امام حسین را؛ و ثانیاً طبق هر موقعیت، یک انتخاب کرد. این انتخابها زینب را ساخت.
قبل از حرکت به کربلا، بزرگانی مثل ابنعباس و ابنجعفر و چهرههای نامدار صدر اسلام، که ادعای فقاهت و شهامت و ریاست و آقازادگی و امثال اینها را داشتند، گیج شدند و نفهمیدند چهکار باید بکنند؛ ولی زینب کبری گیج نشد و فهمید که باید این راه را برود و امام خود را تنها نگذارد؛ و رفت. نه اینکه نمیفهمید راه سختی است؛ او بهتر از دیگران حس میکرد. او یک زن بود؛ زنی که برای مأموریت، از شوهر و خانوادهاش جدا میشود؛ و به همین دلیل هم بود که بچههای خردسال و نوباوگان خود را هم به همراه برد؛ حس میکرد که حادثه چگونه است.
در آن ساعتهای بحرانی که قویترین انسانها نمیتوانند بفهمند چه باید بکنند، او فهمید و امام خود را پشتیبانی کرد و او را برای شهید شدن تجهیز نمود. بعد از شهادت حسینبنعلی هم که دنیا ظلمانی شد و دلها و جانها و آفاق عالم تاریک گردید، این زن بزرگ یک نوری شد و درخشید. زینب به جایی رسید که فقط والاترین انسانهای تاریخ بشریت ـ یعنی پیامبران ـ میتوانند به آنجا برسند. (70/8/22)
واقعاً کربلا بدون زینب کربلا نبود. عاشورا بدون زینب کبری آن حادثۀ تاریخیِ ماندنی نمیشد. آنچنان شخصیت دختر علی علیهالسلام در این حادثه ـ از اول تا آخر ـ بارز و آشکار است که انسان احساس میکند یک حسینِ دوم است در پوشش یک زن، در لباس دختر علی علیهالسلام. غیر از اینکه اگر زینب نبود بعد از عاشورا چه میشد ـ شاید امام سجاد هم کشته میشد، شاید پیام امام حسین به هیچکس نمیرسید ـ در همان دورانی که قبل از شهادت حسینبنعلی علیهالسلام هم بود، زینب مثل یک غمخوارِ صَدیق[1]، کسی که با بودن او امام حسین احساس تنهایی نمیکرد، احساس خستگی نمیکرد؛ یکچنین نقشی را انسان در چهرۀ زینب و در کلمات و حرکات زینب علیهاالسلام مشاهده میکند.
دوبار زینب احساس اضطراب کرد و به امام حسین این اضطراب را ذکر کرد. یکبار در یکی از منازل بود، بعد از ماجرای خبر شهادت جناب مُسلِم بود، که حضرت آمدند و چیزهایی را نقل کردند و خبرهای گوناگونی میرسید. حضرت زینب، بالاخره یک زن است با عواطف جوشان زنانه، با احساسات لطیف یک زن؛ و مظهر جوشش احساسات هم، همین خاندان پیغمبرند. در عین صلابت، در عین قدرت، در عین شجاعت، در عین مقاومت در مصائب، مظهر چشمۀ جوشان و زلال لطافت انسانی، ترحّم انسانی هم باز همین خانواده هست. که حسینبنعلی علیهالسلام را مثال بزنم من، آن آدمی که در مقابل یک دنیا مخالف، یک صحرا گرگِ گرسنه تنها مقاومت میکند و تنش نمیلرزد، در مقابل یک چیزهای کوچکی آنچنان منقلب میشود؛ مثلاً آنوقتی که آن غلامِ سیاهِ حبشی روی زمین افتاد، حضرت آمدند بالا سر این غلام. خُب، یک غلام سیاهی است، جزو مخلصین است، جزو علاقهمندان است، شاید جَون غلام ابیذر بوده که از لحاظ وضع اجتماعی، فرهنگ اجتماعی آنروز، اگرچه در بین مسلمانها بالاخره یک مرحلۀ خیلی بالایی ندارد، یک مرتبۀ شریف و عالیای ندارد، این، وقتی کشته میشود ـ خُب، خیلیها کشته شدند؛ اشراف کوفه، بزرگان و معاریفِ[2] کوفه مثل حَبیببنمُظاهر و زُهیربنقین و دیگران که اینها جزوِ بزرگان و نامداران رجال کوفه بودند، در کنار امام حسین شهید شدند، افتادند، حضرت این حرکات را نشان نداد. خطاب به مسلمبنعَوسَجَه حضرت فرمودند که انشاءالله از خدا اجر بگیری ـ اما در مقابل این غلام سیاه که کسی را ندارد، فرزندی ندارد، خانوادهای در انتظار او نیست تا بر او گریه کنند، حسینبنعلی آمد همان حرکتی را که با علیاکبر انجام داد، با این غلام انجام داد. بالای سر غلام نشست، این سر خونین غلام را روی زانوی خودش گذاشت، اما دلش آرام نگرفت، یکوقت همه دیدند حضرت خم شد، صورتش را روی صورت سیاهِ این غلام گذاشت؛[3] اینطور عطوفت انسانی جوشنده است! لذا زینب، یک زن با عواطف جوشان، با احساسات، آن وقت، نه یک زن معمولی، خواهر امام حسین، خواهری که عاشقانه امام حسین را دوست میدارد؛ خواهری که شوهرش را رها کرد، خانوادهاش را رها کرد با امام حسین آمد؛ تنها هم نیامد، عون و محمد، پسرهایش را هم آورد. من احتمال میدهم که عبداللهبنجعفر حتی راضی هم نبود که پسرهایش بیایند، یقین ندارم که عبدالله راضی بود، اما زینب آنها را آورد، برای خاطر اینکه با خودش باشند در راه خدا، اگر بنای جانبازی است، آنها هم شهید بشوند.
حالا در یکی از منازل بین راه احساس کرد که خطرناک است، رفت به امام حسین عرض کرد، برادر احساس خطر میکنم من، وضع را خطرناک میبینم. میداند مسئله، مسئلۀ شهادت و اسارت است، اما درعینحال آنچنان هیجانِ حوادث او را زیر فشار میگذارد که به امام حسین مراجعه میکند. اینجا امام حسین چیز زیادی به او نگفتند، فرمودند چیزی نیست، هرچه خدا بخواهد همان پیش خواهد آمد و قریب به این مضمون که هرچه خدا بخواهد آن خواهد شد.[4] دیگر ما از زینب کبری سلاماللهعلیها چیزی نمیبینیم که به امام حسین گفته باشد یا سؤال کرده باشد یا یک فشاری را در روح خودش احساس کرده باشد و به امام حسین منتقل کرده باشد، مگر در شب عاشورا.
اولِ شب عاشورا، آنجا هم آنجایی است که زینب کبری علیهاالسلام شاید بتوان گفت بیتاب شد از شدت غم. نقل میکنند ـ راوی این قضیه امام سجاد علیهالصلاةوالسلام است، که حضرت بیمار بودند ـ میگویند من در خیمه خوابیده بودم، عمهام زینب هم پهلوی من نشسته بود و از من پذیرایی میکرد. خیمۀ پهلویی هم پدرم، حضرت ابیعبدالله بود، نشسته بود و جَون ـ غلام ابیذر ـ داشت شمشیر حضرت را اصلاح میکرد، خودشان را آماده میکردند برای نبردی که فردا در پیش داشتند. میگوید یکوقت دیدم پدرم بنا کرد زمزمهکردن و یک اشعاری خواند که مضمون این اشعار این است که دنیا روگردان شده و عمر به انسان وفا نخواهد کرد و مرگ نزدیک است؛
این نشاندهندۀ این است که کسی که این شعر را دارد میخواند، مطمئن است که بهزودی و در زمان نزدیکی دنیا را مفارقت[6] خواهد کرد. امام سجاد میگوید من این شعر را شنیدم، پیام و معنای این شعر را هم درک کردم، فهمیدم امام حسین دارد خبر مرگ خودش را میدهد، اما خودم را نگه داشتم. ناگهان نگاه کردم، دیدم عمهام زینب بهشدت ناراحت شد. برخاست رفت به خیمۀ برادر، گفت برادر جان! میبینم خبر مرگ خودت را میدهی! ما تابهحال دلمان به تو خوش بود. وقتی پدرمان از دنیا رفت، گفتیم برادرانمان هستند. برادرم امام حسن وقتی به شهادت رسید، من گفتم برادرم امام حسین هست، سالها به تو دل خوش کردم، به اتکای تو بودم، امروز میبینم تو هم خبر مرگ میدهی. البته زینب کبری حق دارد ناراحت باشد.
من تصور میکنم وضعیتی که آن روز برای زینب وجود داشته یک وضعیت استثنایی است. هیچکدام از زنها را و حتی امام سجاد را نمیتوانیم با وضع زینب مقایسه کنیم وضعشان را. بسیار وضع زینب وضع سخت و طاقتفرسایی بوده. تمام مردها در روز عاشورا به شهادت رسیدند. عصر عاشورا یک نفر مرد در تمام این خیمهگاه نبود مگر امام سجاد که او هم مریض بود، آنجا افتاده بود و شاید در حالت اِغما بهسر میبُرد.[7] حالا شما ببینید این خیمهگاه و اردوگاهی که در آن هشتادوچهار نفر زن و بچه هستند و در میان یک دریای دشمن محاصرهاند، اینها چقدر کار دارند؛ بعضی تشنهاند، بعضی گرسنهاند، یا بشود گفت همه تشنهاند و همه گرسنهاند، دلها همه لرزان و خائف است، جسدهای شهدا همه قلمقلمشده روی زمین افتاده است، بعضی برادر اینهایند، بعضی فرزند اینهایند. بههرحال یک حادثۀ بسیار تلخ و وحشتآوری است. یک نفر باید این جمعیت را جمع کند. آن یک نفر زینب است.
زینب فقط این نبود که برادرش را از دست داده بود، یا دو فرزندش را، یا برادرهای دیگرش را، یا اینهمه عزیزان را و هجده نفر جوانان بنیهاشم و اصحاب وفادار را؛ اینهم بود و شاید این اهمیتش کمتر از آن هم نبود که در میان اینهمه دشمن، بار سنگین اداره و حراست و مدیریت این خرگاهِ[8] شکستخوردۀ پراکندهشده و متفرقشده را به عهده دارد، حتی امام سجاد را هم بایستی او اداره کند. لذا در آن چند ساعتی که بعد از حادثه اتفاق افتاد، تا آن ساعتی که حرکت کردند و رفتند و دشمنها مشخص شد که با اینها چهکار خواهند کرد، در آن چند ساعت که یک شب تاریک و ظلمانی و سرد هم در میان این چند ساعت بوده، خدا میداند که به زینب کبری چه گذشته است. لذا بود که زینب در این چند ساعت دائماً در حال حرکت، در حال دوندگی، پیش این بچه، پیش آن زن، پیش این مادرِ داغدیده، پیش آن خواهرِ برادرازدستداده، پیش آن بچۀ کوچک، دائماً بین این افراد حرکت میکند، اینها را جمع میکند، اینها را دلداری میدهد. اما یکوقت هم طاقت زینب بهسر میرسید، خطاب به برادرش میکرد، به برادر شهیدش رو میکرد ـ تنها ملجأ و مَلاذش[9] او بود ـ در روایت دارد که زینب کبری آمد در بالای سرِ جسد کشته و مجروح و قطعهقطعهشدۀ برادرش ایستاد، ازتهِدل فریادش بلند شد: «یا مُحَمَّداهُ صَلَّیٰ عَلَیکَ مَلائِکةُ السَّماءِ»[10] ای جدّ ما! ای پیغمبر! ملائکه و فرشتگان بر تو صلوات و درود بفرستند، «هَذَا الْحُسَیْنُ مُرَمَّلٌ بِالدِّماءِ» این کشتۀ فتاده به هامون، حسین توست. (1363/7/20)
خب یک چنین غم بزرگ، یک چنین حادثۀ سنگین و کوبنده که انسانهای بزرگ را در هم میپیچد، یک حادثه آنطوری از آن حوادث، آنوقت دهها حادثۀ آنچنان سنگین و تلخ برای یک خانم پیش میآید و او نه فقط خُرد نمیشود، له نمیشود، ناتوان از تصمیمگیری نمیشود بلکه به بهترین وجه، اوضاع و احوال را اداره میکند و این کشتی را که تکهپاره شده، در تلاطم امواج خرد شده، این را با کمال قدرت و مهارت هدایت میکند و حفظ میکند و کنترل میکند و به سرمنزل میرساند، این عظمت زینب است. عظمت زینب صبرش فقط نیست، عظمت زینب در جمع شدن تمام خصوصیات برجستۀ یک انسان بزرگ، شخصیتهای عظیم تاریخ، در این خانم است که در طول این چند روز از روزهای آخر دهۀ محرم تا برگشتن به مدینه ـ که خب رسید مدینه و بار را تحویل داد و تمام شد مسئولیت او، شاید مثلاً دو ماه طول کشیده ـ در این دو ماه عظیمترین حوادث را با بهترین و حکیمانهترین وجهی زینب کبری اداره کرده، یک انسان ممتاز است اصلاً در بین رهبران عالم، در بین این شخصیتهای بزرگ تاریخ، در بین زنان بزرگ تاریخ، شما چه کسی را پیدا میکنید اینقدر عظمت از خودش نشان داده باشد؟ (1365/10/15)
برای خاطر همین مجاهدت بزرگ، زینب کبری سلاماللهعلیها نزد خداوند متعال یک مقامی یافته است که برای ما قابل توصیف نیست. شما ملاحظه کنید؛ در قرآن کریم، به عنوان یک نمونۀ کامل ایمان، خدای متعال دو زن را مثال میزند:..«وَ ضَرَبَ اللهُ مَثَلًا لِلَّذینَ ءامَنُوا امرَاَتَ فِرعَونَ»[11]؛ یکی زن فرعون را به عنوان نمونۀ کامل ایمان مثال میآورد، یکی هم حضرت مریم کبری؛ «وَ مَریَمَ ابنَتَ عِمرانَ».
یک مقایسۀ کوتاه بین زینب کبری و بین همسر فرعون، عظمت مقام زینب کبری را نشان میدهد. در قرآن کریم زن فرعون نمونۀ ایمان شناخته شده است برای مرد و زن، در طول زمان تا آخر دنیا. آنوقت مقایسه کنید زن فرعون را که به موسی ایمان آورده بود و دلبستۀ آن هدایتی شده بود که موسی عرضه میکرد [با زینب کبری. همسر فرعون] وقتی در زیر فشار شکنجۀ فرعونی قرار گرفت، که با همان شکنجه هم ـ طبق نقل تواریخ و روایات ـ از دنیا رفت،[12] شکنجۀ جسمانی او، او را به فغان آورد: «اِذ قالَت رَبِّ ابنِ لی عِندَکَ بَیتًا فِی الجَنَّةِ وَ نَجِّنی مِن فِرعَونَ وَ عَمَلِهِ» از خدای متعال درخواست کرد که پروردگارا! برای من در بهشت خانهای بنا کن. در واقع، طلب مرگ میکرد، میخواست که از دنیا برود. «وَ نَجِّنی مِن فِرعَونَ وَ عَمَلِهِ» من را از دست فرعون و عمل گمراهکنندۀ فرعون نجات بده. درحالیکه جناب آسیه ـ همسر فرعون ـ مشکلش، شکنجهاش، درد و رنجش، درد و رنج جسمانی بود؛ مثل حضرت زینب، چند برادر، دو فرزند، تعداد زیادی از نزدیکان و برادرزادگان را از دست نداده بود و درمقابل چشم خودش به قربانگاه نرفته بودند. این رنجهای روحی که برای زینب کبری پیش آمد، اینها برای جناب آسیه همسر فرعون، پیش نیامده بود. در روز عاشورا زینب کبری این همه عزیزان را در مقابل چشم خود دید که به قربانگاه رفتهاند و شهید شدهاند: حسینبنعلی علیهالسلام ـ سیدالشهداء ـ را دید، عباس را دید، علیاکبر را دید، قاسم را دید، فرزندان خودش را دید، دیگرِ برادران را دید. بعد از شهادت، آنهمه محنتها را دید: تهاجم دشمن را، هتک احترام را، مسئولیت حفظ کودکان را، زنان را. عظمت این مصیبتها را مگر میشود مقایسه کرد با مصائب جسمانی؟ اما درمقابل همۀ این مصائب، زینب به پروردگار عالم عرض نکرد «رَبِّ نَجِّنی». نگفت پروردگارا، من را نجات بده. در روز عاشورا عرض کرد: پروردگارا، از ما قبول کن. بدن پارهپارۀ برادرش بر روی دست، درمقابل چشم، دل بهسمت پروردگار عالم، عرض میکند: پروردگارا، این قربانی را از ما قبول کن [اِلهی تَقَبَّل مِنّا هَذَا القُربانَ][13]. (1388/11/19)
اینکه گفته میشود در عاشورا، در حادثۀ کربلا، خون بر شمشیر پیروز شد ـ که واقعاً پیروز شد ـ عامل این پیروزی، حضرت زینب بود؛ واِلّ خون در کربلا تمام شد. حادثۀ نظامی به ظاهر با شکست ظاهری نیروهای حق در عرصۀ عاشورا به پایان رسید؛ آن چیزی که موجب شد این شکست نظامی ظاهری، تبدیل به یک پیروزی قطعی دائمی بشود، آن عبارت بود از منش زینب کبری، نقشی که حضرت زینب بر عهده گرفت؛ این خیلی چیز مهمی است. این نشان داد که زن در حاشیۀ تاریخ نیست، زن در متن تاریخ قرار دارد، در متن حوادث مهم تاریخی قرار دارد. [عرض شد که] قرآن هم به این ناطق است در موارد متعددی، لکن این مربوط به تاریخ نزدیک است، مربوط به امم گذشته نیست. یک حادثۀ زنده و ملموس است که زینب کبری را انسان مشاهده میکند که با یک عظمت خیرهکننده و درخشندهای در عرصه ظاهر میشود، کاری میکند که دشمنی که بهحسب ظاهر در کارزار نظامی پیروز شده است و مخالفین خود را قلع و قمع کرده است و بر تخت پیروزی تکیه زده است، این دشمن را در مقر قدرت خود، در کاخ ریاست خود، تحقیر میکند و ذلیل میکند و داغ ننگ ابدی را به پیشانی او میزند، پیروزی او را تبدیل میکند به یک شکست؛ این کارِ زینب کبری است. زینب سلاماللهعلیها نشان داد که میتوان حُجب و عفاف زنانه را تبدیل کرد به عزت مجاهدانه، به یک جهاد بزرگ.
آنچه که از بیانات زینب کبری باقی مانده است و امروز در دسترس ماست، عظمت حرکت زینب کبری را نشان میدهد. این خطبۀ فراموشنشدنی زینب کبری در بازار کوفه یک حرفزدن معمولی نیست، یک اظهار نظر معمولیِ یک شخصیت بزرگ نیست؛ یک تحلیل عظیم از وضع جامعۀ اسلامی در آن دوره است که با زیباترین کلمات و با عمیقترین و غنیترین مفاهیم در آن شرایط بیان شده است. قوّت شخصیت را ببینید، چقدر این شخصیت قوی است. دو روز قبل در یک بیابان، برادر او را، امام او را، رهبر او را با اینهمه عزیزان و جوانان و فرزندان و اینها از بین بردند، این جمع چنددهنفرۀ زنان و کودکان را اسیر کردند، آوردند درمقابل چشم مردم، روی شترِ اسارت، مردم آمدند، دارند تماشا میکنند، بعضی هم هلهله میکنند، بعضی گریه میکنند، در یکچنین شرایط بحرانی، ناگهان این خورشید عظمت طلوع میکند. همان لحنی را بهکار میبَرد که پدرش امیرالمؤمنین بر روی منبر خلافت درمقابل امت خود بهکار میبُرد، همانطور حرف میزند، با همانطور کلمات، با همان فصاحت و بلاغت، با همان بلندی مضمون و معنا. (1389/2/1) لفظ، مثل پولاد محکم، معنا، مثل آبِ روان تا اعماق جانها مینشیند. در آنچنان وضعیتی زینب کبری مثل خود امیرالمؤمنین حرف زد، تکان داد دلها را، جانها را و تاریخ را، این سخن ماند در تاریخ. (1392/8/29) «[اَمّا بَعدُ] یا اَهلَ الکوفَةِ، یا اَهلَ الخَتلِ وَ الغَدرِ وَ الخَذلِ»[14] [ای مردم کوفه، ای مردم خیانتکار و پیمانشکن و بیغیرت] ای خُدعهگرها، ای کسانی که تظاهر کردید ـ شاید خودتان باور هم کردید ـ که دنبالهروی اسلام و اهلبیت هستید؛ اما در امتحان اینطور کم آوردید، در فتنه اینطور کوری نشان دادید...شما رفتارتان، زبانتان با دلتان یکسان نبود. به خودتان مغرور شُدید، خیال کردید ایمان دارید، خیال کردید همچنان انقلابی هستید، خیال کردید همچنان پیرو امیرالمؤمنین هستید؛ درحالیکه واقعِ قضیه این نبود. نتوانستید از عهدۀ مقابلۀ با فتنه برآیید، نتوانستید خودتان را نجات دهید. (1389/2/1) مردم کوفه وقتیکه سر مبارک امام حسین را بر روی نیزه مشاهده کردند و دختر علی را اسیر دیدند و فاجعه را از نزدیک لمس کردند، بنا به ضجّه و گریه کردند. فرمود: «اَ تَبکونَ»[15] گریه میکنید؟ «فَلَا رَقَاَتِ الدَّمعَةُ وَ لا هَدَاَتِ الرَّنَّةُ» گریهتان تمامی نداشته باشد [و نالههایتان آرام نگیرد]. بعد فرمود: «اِنَّا مَثَلُکُم کَمَثَلِ الَّتی نَقَضَت غَزلَها مِن بَعدِ قُوَّةٍ اَنکاثاً تَتَّخِذونَ اَیمانَکُم دَخَلًا بَینَکُم». (1377/2/18) مثل آن کسی شُدید که پشم را میریسد، تبدیل به نخ میکند، بعد نخها را دوباره باز میکند، تبدیل میکند به همان جسم، پشم یا پنبۀ نریسیده. کردههای خودتان را، گذشتۀ خودتان را باطل کردید،[16] با بیبصیرتی، با نشناختن فضا، با تشخیصندادن حق و باطل. ظاهر، ظاهر ایمان، دهان پر از ادعای انقلابیگری؛ اما باطن، باطنِ پوک، باطنِ بیمقاومت درمقابل بادهای مخالف. این، آسیبشناسی است.
با این بیان قوی، با این کلمات رسا، آنهم در آن شرایط دشوار، اینطور نبود که یک عده مستمع جلوی حضرت زینب نشسته باشند، گوش فرا داده باشند، او هم مثل یک خطیبی برای اینها خطبه بخواند، نه. یک عده دشمن، نیزهداران دشمن دوروبَرشان را گرفتند؛ یک عده مردم مختلفالحال، همانهایی که مُسلِم را به دست ابنزیاد دادند، همانهایی که به امام حسین نامه نوشتند و تخلف کردند، همانهایی که آن روزی که باید با ابنزیاد درمیافتادند، در خانههایشان مخفی شدند؛ اینها بودند در بازار کوفه. یک عده هم کسانی که ضعفِ نفس نشان دادند، حالا هم نگاه میکنند، دختر امیرالمؤمنین را میبینند، گریه میکنند؛ با اینها روبهروست. با این عدۀ ناهمگون، غیر قابل اعتماد، با اینها مواجه است و اینطور محکم حرف میزند. این زن است، زنِ تاریخ؛ این زن، دیگر ضعیفه نیست. نمیشود زن را ضعیفه دانست. این جوهر زنانۀ مؤمن، اینطور خودش را در شرایط دشوار نشان میدهد. این است که الگوست؛ الگوی برای همۀ مردان بزرگ عالم و زنان بزرگ عالم. آسیبشناسی میکند انقلاب نبوی را و انقلاب علوی را. میگوید شماها نتوانستید در فتنه، حق را تشخیص بدهید، نتوانستید به وظیفهتان عمل کنید، نتیجه این شد که جگرگوشۀ پیغمبر سرش بر روی نیزه رفت. (1389/2/11)
این در مقابل مردم در محمل اسارت. بعد هم، هم در مقابل ابنزیاد در کوفه، هم چند هفته بعد در مقابل یزید در شام، با آنچنان قدرتی سخن گفت که، هم دشمن را تحقیر کرد، هم سختیهایی را که دشمن تحمیل کرده بود، تحقیر کرد. شما میخواهید خاندان پیغمبر را به خیال باطل خودتان مغلوب کنید، منکوب[18] کنید، ذلیل کنید؟ «لِلّٰهِ العِزَّةُ وَ لِرَسولِهِ وَ لِلمُؤِمنینَ»[19]. مجسمۀ عزّت است زینب کبری، همچنانکه حسینبنعلی علیهالسلام در کربلا، در روز عاشورا مجسمۀ عزّت بود. نگاه او به حوادث با نگاه دیگران فرق دارد؛ [با] آنهمه مصیبت، وقتی دشمن میخواهد او را شماتت[20] کند، میگوید: «ما رَاَیتُ اِلاّ جَمیلاً»[21] آنچه دیدم زیبا بود؛ شهادت بود، داغ بود، اما در راه خدا بود، برای حفظ اسلام بود، ایجاد یک جریانی بود در طول تاریخ تا امت اسلام بفهمند که چهکار باید بکنند، چگونه باید حرکت کنند، چگونه باید بایستند. این کارِ بزرگِ حماسۀ زینبی است؛ این عزّتِ ولىّ خداست. زینب کبری از اولیاءالله است؛ عزّت او عزّت اسلام است؛ اسلام را عزیز کرد، قرآن را عزیز کرد. (1392/8/29)
بقای دین اسلام، بقای راه خدا، ادامۀ پیمودن این راه بهوسیلۀ بندگان خدا، متکی شده است، مدد و نیرو گرفته است از کاری که حسینبنعلی علیهالسلام کرد و کاری که زینب کبری کرد؛ یعنی آن صبر عظیم، آن ایستادگی، آن تحمل مصائب و مشکلات. (1388/11/19) حضرت زینب در مقابل یک دنیا بدی، ظلم، بیانصافی، حیوانصفتی و قساوت، یکتنه ایستاد. و با این ایستادگی، توانست از روح کلی اسلام حراست و پرستاری کند. همچنان که میگوییم امام حسین علیهالسلام اسلام را حفظ کرد، میتوانیم دقیقاً ادعا کنیم که حضرت زینب سلاماللهعلیها هم با ایستادگی خود، اسلام را حفظ کرد. این ایستادگی، یک رمز و راز و یک عامل اصلی است. (1380/5/3)
حماسۀ زینب کبری سلاماللهعلیها مکمل حماسۀ عاشوراست؛ بلکه به یک معنا حماسهای که زینب کبری سلاماللهعلیها بهوجود آورد، احیاکننده و نگهدارندۀ حماسۀ عاشورا شد. عظمت کار زینب کبری علیهاالسلام را نمیشود در مقایسۀ با بقیۀ حوادث بزرگ تاریخ سنجید؛ باید آن را در مقایسۀ با خود حادثۀ عاشورا سنجید؛ و انصافاً این دو عِدلِ[22] یکدیگرند. (1392/8/29) همانقدر که شهادت حسین علیهالسلام در آن دنیاى کذائى و در آن جامعه ممتاز بود و با همۀ شهادتها تا امروز و از صدر اسلام فرق داشت و هیچ روزى در تاریخ نه در زمان پیغمبر، نه در زمان امیرالمؤمنین، نه در زمان ما با روز عاشورا قابل مقایسه نیست، همانطور حرکت از زینب هم همانقدر عظمت داشت. (1365/10/15)
این انسان باعظمت، این بانوی بزرگ اسلام بلکه بشریت، توانست در مقابل کوه سنگین مصائب، قامت خود را استوار و برافراشته نگه دارد، حتی لرزشی هم در صدای این بانوی بزرگ از اینهمه حادثه پدید نیامد، هم در مواجهۀ با دشمنان، هم در مواجهۀ با مصیبت و حوادث تلخ، مثل یک قلۀ سرافراز استواری ایستاد، درس شد، الگو شد، پیشوا شد، پیشرو شد. (1392/8/29)
حرکت امام سجاد در دوران اسارت
وضعیتِ بعد از عاشورا در میان شیعیان و معتقدان به خط امامت، وضعیت عجیبی بود. وحشیگریِ مزدوران اموی و کاری که با خاندان پیغمبر چه در کربلا و چه در کوفه و چه در شام انجام دادند، همۀ مردم علاقهمند به خط امامت را مرعوب کرد. البته میدانید که زبدگان از اصحاب امام حسین علیهالسلام در ماجرای عاشورا یا در ماجرای توّابین به شهادت رسیدند، و آنکسانیکه باقی مانده بودند آنقدر جرأت و شهامت که بتوانند درمقابل قدرت سلطۀ جبار یزید و سپس مروان حرف حق خودشان را بزنند، نداشتند. یک جمع مؤمن اما پراکنده، بیتشکیلات، مرعوب و درحقیقت از راه امامت عملاً منصرفشده، این میراثی بود که از جمع شیعه برای امام سجاد باقی ماند. اختناقْ زیاد، نیروی کمکْ بسیار ضعیف و امام سجاد باید برای حفظ جریان اسلام اصیل و مکتبی و واقعی دست به یک مبارزهای بزند و این پراکندهها را جمع بکند و آنها را به حکومت علوی یعنی حکومت اسلامی واقعی نزدیک کند. با این شرایط، امام سجاد سیوچهار سال عمل کرد. من فقط بخشهای برجستهای از زندگی امام سجاد را برای شما بازگو میکنم.
اولین بخش افتخارآمیز زندگی امام چهارم بخش اسارت اوست. البته امام چهارم دو مرتبه اسیر شده است و دو مرتبه با غل و زنجیر به شام برده شده است، بار اول از کربلا بود و بار دوم از مدینه،[23] در زمان عبدالملکبنمروان. امام سجاد در این باری که از کربلا با کاروان اسیران حسینی به شام بُرده شد، مجسمۀ قرآن و اسلام بود. از لحظهای که شهدا به روی خاک غلتیدند حماسۀ علیبنالحسین علیهالسلام شروع شد. دخترهای خردسال، بچههای کوچک، زنهای بیپناه، دُور امام سجاد را گرفتند در آن کاروانی که مردی در آن وجود ندارد و امام سجاد اینهمه را رهبری کرد. اینها را جمع کرد و در طول راه تا وقتی به شام رسیدند نگذاشت امام سجاد که این جمعی که با پیوندِ ایمان به یکدیگر مرتبط هستند، دچار تردید و تزلزل بشوند.
وارد کوفه شدند. عبیداللهبنزیاد دستور داده بود که همۀ مردهای این خانواده را به قتل برسانند، دید مردی در میان کاروان اسیران هست، پرسید تو که هستی؟ گفت من علیبنالحسینم. با شرحی که بارها گفته شده است و شنیدهاید، علیبنالحسین علیهالسلام را تهدید به قتل کرد، اینجا اولین بروز جلوۀ امامت و معنویت و رهبری آشکار شد؛ «اَ بِالقَتلِ تُهَدِّدُنی [یَا ابنَ زِیادٍ اَ ما عَلِمتَ اَنَّ القَتلَ لَنا عادَةٌ وَ کَرامَتَنَا الشَّهادَةُ]»[24] آیا ما را به کشتن تهدید میکنی؟! درحالیکه ما کرامتمان به شهادت است، ما کشتهشدن در راه خدا را افتخار میدانیم، از مرگ نمیترسیم. دستگاه عبیدالله زیاد درمقابل این صلابت، عقب نشست.
در ماجرای شام بعد از آنکه روزهای متوالی امام سجاد را با همۀ اسیران در وضع ناهنجار و نابسامانی نگه داشتند، یک وضع کاملاً اسارتبار، بعد به نظرش رسید که امام سجاد را با خود به مسجد ببرد و درمقابل مردم از لحاظِ روحی هم امام را تضعیف کند و کاری کند که نبادا تبلیغات مخالفان او و طرفداران امام که همهجا بودند، تأثیری در وضع حکومت او بگذارد.
امام سجاد در آن مجلس رو کرد به یزید گفت اگر بگذاری من هم بر روی این چوبها بروم و با مردم حرف بزنم. یزید فکر نمیکرد که فرزند پیغمبر، یک جوانی که اسیر است، بیمار است، قاعدتاً در این مدت بهقدر کافی از لحاظ روحی تضعیف شده، بتواند خطری برای او محسوب بشود؛ اجازه داد امام سجاد بالای منبر رفت و فلسفۀ امامت و ماجرای شهادت و جریان طاغوتی حکومت اموی را در مرکز این حکومت برملا کرد.[25] کاری کرد که مردم شام شوریدند. یعنی امام سجاد این شخصیت عظیمی است که درمقابل عبیداللهزیاد، درمقابل انبوه جمعیت فریبخوردۀ شام، در دستگاه اموی، درمقابل مأمورین یزید نمیترسد، حرف حق را میزند، روشنگری میکند؛ اینچنین نیست که برای او زندگی مایه و مقداری داشته باشد. (1359/9/14)
امام سجاد در حال اسارت و بیماری همانند قهرمانی بزرگ با گفتار و رفتارش، در این فصل، حماسه میآفریند. در این دوران، امام وضعیتی بهکلی متفاوت دارد با آنچه که در دوران اصلی زندگی او مشاهده خواهید کرد. در آن دوران اصلی بنای امام بر کار زیربناییِ ملایم، حسابشده و آرام است که گاهی حتی ایجاب میکند با عبدالملکبنمروان هم در یک مجلس بنشیند و با او رفتاری معمولی و ملایم داشته باشد. اما در این فصل امام را بهصورت یک انقلابی پرخروشی میبینید که کمترین سخنی را تحمل نمیکند، و در برابر چشم همه پاسخهای دندانشکن به دشمنان مقتدر خود میدهد.
در کوفه درمقابل عبیداللهبنزیاد، آن وحشی خونخواری که از شمشیرش خون میریزد و سرمست از بادۀ غرورِ کشتن فرزند پیامبر و سرمست از پیروزی است، آنچنان سخن میگوید که ابنزیاد دستور میدهد او را بکُشید و اگر کارِ بهجای حضرت زینب علیهاالسلام نبود که خودش را انداخت و گفت من نمیگذارم او را بکُشید[26] و دیدند که بایستی یک زن را بکُشند و ازطرفی بایستی اینها را بهعنوان اسرا به شام ببرند، بهاحتمال زیاد مرتکب قتل امام سجاد (ع) نیز میشد.
در بازار کوفه همصدا و همزمان با عمهاش زینب و با خواهرش سکینه سخنرانی میکند و مردم را تحریک مینماید و حقایق را افشا میکند.
در شام، چه در مجلس یزید و چه در مسجد در برابر انبوه جمعیت، حقایق را با روشنترین بیان برملا میکند، و این گفتارها و خطبهها متضمن حقانیت اهلبیت برای خلافت، و افشای جنایتهای دستگاه حاکم موجود، و هشدار تلخ و زننده به آن مردم غافل و ناآگاه است.
در اینجا مقتضی نیست که آن خطبه را بازگو کرده و پرده از ژرفای آن بردارم که این کاری است مستقل. و هرکس بخواهد این خطبه را تفسیر کند باید کلمهکلمۀ آن را بررسی کرده و با توجه به این مبانی انجام دهد. این وضعیت امام سجاد علیهالسلام بود در دوران حماسهساز اسارت.
این سؤال وجود دارد که چرا امام سجاد علیهالسلام در دوران پس از اسارت بنا را بر ملایمت و نرمش میگذارد و مایل است که تقیّه کند و پوششی از دعا و کارهای ملایم بر روی حرکات انقلابی و تند بگذارد، و در دوران اسارت بِدانسان به کارهای تند و پرخاشگرانه و آشکار دست بزند؟
پاسخ این است که این فصل، فصلی استثنایی بود. اینجا امام سجاد جز آنکه امام است، و باید زمینۀ کار آینده را برای حکومت الهی و اسلامی فراهم کند، زبان گویایی برای خونهای ریختهشدۀ عاشوراست. امام سجاد در اینجا درحقیقت خودش نیست، بلکه زبان خاموش حسین (ع) باید در سیمای این جوان انقلابی در شام و در کوفه تجلی کند. اگر آنجا امام سجاد، اینچنین تند و بُرنده و تیز و صریح مسائل را بیان نکند، درحقیقت زمینهای برای کار آیندۀ او باقی نمیماند؛ چون زمینۀ کار آیندۀ او خون جوشان حسینبنعلی (ع) بود، چنانکه زمینه برای همۀ قیامهای تشیّع در طول تاریخ، خون جوشان حسینبنعلی (ع) است. نخست باید به مردم هشدار بدهد سپس [در] پرتو این هشدار بتواند مخالفتهای اصولی، عمیق، متین و درازمدت خود را آغاز کند. و این هشدار جز با این زبان تندوتیز امکانپذیر نیست.
نقش امام سجاد (ع) در این سفر نقش حضرت زینب علیهاالسلام بود، یعنی پیامآور انقلابِ حسینبنعلی (ع). اگر مردم بدانند که حسین کشته شد و چرا کشته شد و چگونه کشته شد، آیندۀ اسلام و آیندۀ دعوت اهلبیت به نوعی خواهد بود و اگر ندانند نوع دیگری. بنابراین برای آگاهی و گسترش این شناخت در سطح جامعه، باید همۀ سرمایهها را بهکار انداخت و تا هرجا ممکن است این کار را انجام داد. لذا امام سجاد مانند سکینه، مانند فاطمۀ صغری،[27] مانند خود زینب علیهاالسلام و مانند تکتک اسیران (هرکسی بهقدرِ توان خویش) یک پیامآور است. همۀ این نیروها باید گرد هم آیند تا بتوانند خون جوشان به غربت ریختهشدۀ امام حسین (ع) را به تمامی مناطق بزرگ اسلامی ببَرند، یعنی از کربلا شروع کرده و به مدینه برسانند. هنگامیکه امام سجاد (ع) وارد مدینه شدند، در برابر زبان و چشم و چهرۀ جستجوگر و پرسندۀ مردم باید حقایق را بیان کنند، و این اولین اقدام است، لذا این فصل کوتاه از زندگی امام سجاد، فصلی استثنایی است. فصل بعد هنگامی آغاز میشود که امام سجاد (ع) در مدینه بهعنوان شهروند محترم مشغول زندگی میشود، و کارش را از خانۀ پیامبر (ص) و حرم او آغاز میکند. برای روشنشدن برنامۀ امام چهارم (ع) نیاز داریم اوضاع و چگونگی و شرایط زمانش را بررسی نماییم. پاسدار اسلام، ش6
پاورقیها
۱.(صدق) حقیقی و خالص
۲.(عرف) سرشناسان، معروفان
۳.بحارالانوار/ ج 45 / کتاب تاریخ فاطمة و الحسن و الحسین/ ابواب ما یختص بتاریخ الحسینبنعلی/ باب 37 / ص 23
۴.در مقتل خوارزمی آمده که امام حسین یک شبانهروز در منزل خُزَیمیَّه توقف کردند. صبحگاه، حضرت زینب به امام حسین گفتند: برادر، بگویم که دیشب چه شنیدم؟ حضرت فرمودند: بگو خواهرم. زینب سلاماللهعلیها فرمود: دیشب ندای هاتفی را شنیدم که میخواند: «ای چشم، بر شهدایی که مرگ آنان را به سوی قتلگاه میکشاند، گریه کن. مرگ این قافله را به جایی میبرد که با خدای خود وعده کردهاند که عهد خود را وفا کنند.» امام حسین رو به خواهر فرمودند: «یا اُختاه، کُلُّ ما قُضِیَ فَهُوَ کائِنٌ، خواهرم، هرچه را خداوند مقدّر کرده باشد، همان خواهد شد.»
۵.«ای روزگار! اُف بر دوستی تو، چقدر در شب و روز، دوستان و هواخواهانِ [حق] را کشتی.» (اللهوف علی قتلی الطفوف (علیبنموسی بنطاووس، متوفی 664 ق)/ ص81)
۱۴.الاحتجاج/ خطبة زینب بنت علیبنابیطالب بحضرة اهل الکوفة/ ص 304
۱۵.اللهوف/ ص 146
۱۶.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ 45. عبرتهای عاشورا؛ ارتجاع و ارتداد، مراجعه کنید.
۱۷.بشیربنخُزَیم اسدى نقل میکند روزی که کاروان کربلا به کوفه رسید، زینب دختر على علیهالسلام را دیدم. بهخدا قسم زنى باحیاتر و سخنورتر از آن بانو ندیدم. گویا به زبان امیرالمؤمنین سخن میگفت. ایشان اشارهای به مردم کردند و فرمودند: «ساکت شوید.» ناگاه نفسها قطع شد و زنگ شتران از صدا افتاد. آن بانوى داغدیده پس از حمد خدا و درود بر پیامبر و خاندانش فرمودند: «اى مردم کوفه، اى مردم خیانتکار و پیمانشکن و بیغیرت! آیا گریه میکنید؟ هرگز اشک چشمانتان خشک نشود و نالههایتان آرام نگیرد. همانا مَثلِ شما مثال پیرزنى است که رشتهنخ خود را پس از تابیدن و محکمکردن، پارهپاره کرده و باز میکند. سوگندهاى شما در میان شما مکر و فریب است. آیا جز لافزدن، فریفتن، نظیر کنیزان تملّقگفتن، و طعنهزدن بر دشمنان چیزى دارید؟ شما نظیر گیاهى هستید که از مدفوع حیوانات بروید، نقرهاى هستید که قبرستان را به آن تزیین کرده باشند. آگاه باشید آنچه پیشاپیش براى خویشتن فرستادید بسیار بد است، زیرا دچار خشم خدا شدید و همیشه در عذاب خواهید بود! آیا گریه میکنید و ناله سر میدهید؟ بله، بهخدا قسم که باید زیاد گریه کنید و اندک بخندید؛ زیرا عیب و عار شما بهنحوى دائمى شد که بعداً هرگز نمیتوانید آنها را از خود دور کنید. چگونه خود را از کشتن فرزند خاتم انبیا تبرئه میکنید، همان که سرور جوانان اهل بهشت، پناهگاه نیکان شما، فریادرس مصیبتزدگان شما، و جایگاه رفیع حجت شما و بزرگ و رهبر قوانین دین شما بود. آگاه باشید؛ بد گناهى را به دوش گرفتید. نابود و هلاک شوید. با ناامیدى مواجه شوید، دستهاى شما بریده و شکسته باد. تجارت آخرت شما دچار زیان گردید، دچار غضب خدا خواهید شد، ذلت و تهیدستى نصیب شما شد. واى بر شما اى مردم کوفه، آیا میدانید کدام جگرگوشۀ پیغمبر اسلام را پارهپاره کردید، و کدام پردهنشینان او را خارج کردید، و چه خونى از او ریختید و چه حرمتى را از او پایمال کردید. اگر آسمان خون ببارد تعجب میکنید، درحالیکه رسوایى عذاب آخرت شما بیشتر است، و شما یارى نخواهید شد. مبادا این فریب را بخورید که خدا شما را مهلت داده است، زیرا مبادرت شما به این جنایت بزرگ، خدا را از گرفتن انتقام عاجز نخواهد کرد و موقعیت خونخواهى فوت نخواهد شد، همانا خداى شما در کمینگاه است.»
۱۸.(نکب) سرکوب، قلعوقمع
۱۹.سوره مبارکه منافقون/ آیه 8
۲۰.(شمت) سرزنش، ملامت
۲۱.اللهوف/ ص 160
۲۲.برابر، مثل
۲۳.مناقب آل ابیطالب/ باب امامة ابیمحمد علیبنالحسین/ فصل فی معجزاته/ ص 132
۲۴.اللهوف/ ص 162
۲۵.برای مطالعۀ بیشتر به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ 53. شروع امامت امام سجاد و لزوم اصلاح یک ذهنیت غلط، مراجعه کنید.
۲۶.اللهوف/ ص 162
۲۷.طبق نقل برخی از کتابهای تاریخی حضرت سکینه و فاطمۀ صغری دو دختر امام حسین بوده و هر دو در ماجرای کربلا حضور داشتهاند. از جناب فاطمۀ صغری خطبهای در شهر کوفه نقل شده است. (اللهوف/ ص 149)