امامت، یعنی همان اوج معنای مطلوب ادارۀ جامعه، درمقابل انواع و اقسام مدیریتهای جامعه که از ضعفهای انسانی، از شهوات انسانی، از نخوت[1] و فزونطلبی انسانی سرچشمه میگیرد.[2] اسلام، شیوه و نسخۀ امامت را به بشریت ارائه میکند؛ یعنی اینکه یک انسانی، هم دلش سرشار و لبریز باشد از فیضِ هدایت الهی، هم معارف دین را بشناسد و بفهمد ـ یعنی راه را درست تشخیص بدهد ـ هم دارای قدرت عملکرد باشد ـ که «یا یَحییٰ خُذِ الکِتابَ بِقُوَّةٍ»[3] ـ با قوّت عمل کند، جان خود او و خواست خود او و زندگی شخصی خود او برایش حائز اهمیت نباشد؛ اما جان انسانها، زندگی انسانها، سعادت انسانها برای او همهچیز باشد؛ که امیرالمؤمنین در کمتر از پنج سال حکومت خود، این را در عمل نشان داد و شما ببینید که این مدت کوتاهِ کمتر از پنج سالِ حکومت امیرالمؤمنین، در طول قرنها همچنان میدرخشد و باقی مانده است بهعنوان یک نمونۀ الگو؛ بهعنوان چیزی که بشریت آن را هرگز فراموش نخواهد کرد. این نتیجۀ درس غدیر و واقعۀ غدیر و معنا و تفسیر واقعۀ غدیر است. (1380/12/12)
واژۀ امامت ـ که در اصل بهمعنای مطلق پیشوایی است ـ در فرهنگ اسلامی بیشتر بر مصداق خاصی از آن اطلاق میگردد و آن، پیشوایی و رهبری در شئون اجتماعی است؛ چه فکری و چه سیاسی. در هرجا از قرآن که مشتقات واژۀ امامت ـ مانند امام و ائمه ـ بهکار رفته، ناظر به همین معنای خاص، یعنی پیشوایی امت است. پیشوایی فکری، پیشوایی سیاسی و یا هر دو. پس از رحلت پیامبر و انشعاب فکری و سیاسی مسلمانان که به چند فرقه شدنِ پیروان اسلام انجامید، ازآنجاکه نکتۀ اصلی اختلاف را مسئلۀ رهبری سیاسی امت تشکیل میداده، واژۀ امامت و امام، سرنوشت ویژهای پیدا کرد، بیش از هر معنای دیگری در مفهوم «رهبریِ سیاسی» بهکار رفت و کمکم معانی دیگر تحتالشعاع این معنی قرار گرفت؛ بهطوریکه وقتی در قرن دوم هجری مکاتب کلامی اسلام یکی پس از دیگری بهوجود آمد و گرایشهای گوناگون اسلامی را بهصورت ایدئولوژیها[4] و مکتبهای مرزبندیشده و مشخص درآورد، یکی از مسائل مهم همۀ این مکتبها را مسئلۀ «امامت» تشکیل میداد که بهمعنای رهبری سیاسی بود. در این مسئله، معمولاً از شرایط و خصوصیات امام ـ یعنی حاکم و زمامدار جامعه ـ سخن میرفت و هر گروه را دراینباره عقیده و سخنی بود.
در مکتب تشیّع نیز ـ که ازنظر پیروانش اصلیترین جریان فکری اسلام است ـ امامت به همین معنا گرفته میشد و نظریۀ آن مکتب دربارۀ امام، بدینگونه خلاصه میگشت که امام و زمامدار سیاسی جامعۀ اسلامی باید از سوی خدا معیّن و بهوسیلۀ پیامبر معرفی شده باشد، و باید رهبر فکری و مفسر قرآن و آگاه از همۀ رموز و دقایق دین باشد، و باید پاک و معصوم و مُبرّا از هر عیب و نقیصۀ خَلقی و خُلقی و سببی باشد، و باید از دودمانی پاک و پاکدامن تولد یافته باشد، و باید و باید. و بدینگونه، امامت که در عرف مسلمانان قرن اول و دوم بهمعنای رهبریِ سیاسی بود، در عرف خاص شیعیان، بهجز رهبریِ سیاسی، رهبریِ فکری و اخلاقی را نیز در مفهوم خود فراگرفت.
هنگامیکه شیعه کسی را بهعنوان امام میشناخت، نهتنها ادارۀ امور اجتماعی، که راهنمایی و ارشاد فکری و آموزش دینی و تصفیه و تزکیۀ اخلاقی را نیز از او انتظار میبُرد؛ و اگر این وظایف از او ساخته نمیبود، او را بهعنوان «امام بهحق» نمیشناخت و به حُسن ادارۀ سیاسی و قدرتنمایی نظامی و سلحشوری و کشورگشایی ـ که در نظر دیگران معیارهای بَسندهای[5] بهشمار میآمد ـ قناعت نمیورزید.
بنا بر تلقی شیعه از مفهوم امامت، امام یک جامعه، همان قدرت فائقهای[6] است که حرکت جمعی و منش فردی افراد آن جامعه را توجیه و رهبری میکند و در آنِواحد، هم آموزگار دین و اخلاق، و هم فرمانروای زندگی و تلاش آنهاست. با این بیان، پیامبر نیز امام است؛ چه آنکه رهبری فکری و سیاسی جامعهای که خود شالودهریزی کرده، به دست اوست. و پس از پیامبر نیز امت را به امامی نیاز هست تا بتواند جانشین (خلیفه) وی و متحمل بار مسئولیتهای او ـ و از آن جمله رهبری سیاسی ـ باشد. و شیعه معتقد است که این جانشینی، طبق تصریح پیامبر، از آنِ علیبنابیطالب و سپس متعلق به امامان معصوم آن خاندان است. (برای تفصیل و استدلال باید رجوع شود به کتب مربوطه)
این نکته گفتنی است که آمیختگی سه مفهوم «رهبری سیاسی»، «آموزش دینی» و «تهذیب روحی» در خلافت و حکومت اسلام ـ که امامت و حکومت اسلام را دارای سه جنبه و سه بُعد قرار داده است؛ چنانکه بعضی از متفکران برجستۀ این زمان بهدرستی بیان کردهاند ـ ناشی از آن است که اسلام در اصل، این سه جنبه را از یکدیگر تفکیک نکرده و بهعنوانِ برنامهای از این سه جهت، بر انسان عرضه شده است. پس پیشوایی امت نیز بهمعنای پیشوایی در این سه جهت است و شیعه به دلیل همین گستردگی معنای امامت است که عقیده دارد امام باید ازطرف خدا تعیین شود.
نتیجه آنکه برخلافِ نظر سطحینگر کسانی که «امامت» را چیزی در قبال «خلافت» و «حکومت» پنداشته و آن را صرفاً یک منصب معنوی و روحی و فکری شمردهاند، امام در فرهنگ تشیّع «رهبر امت» است؛ هم در امور دنیایی و نظم و نسق زندگی مردم و ادارۀ سیاسی و اجتماعی جامعه (رئیس دولت) و هم در تعلیم و ارشاد معنوی و روحی و گرهگشایی از مشکلات فکری و تبیین ایدئولوژی اسلام (ایدئولوگ).
این مطلب واضح، چندان از ذهن معتقدان امامت بیگانه است که ذکر چند نمونه از صدها مدرک قرآنی و حدیثی آن، زائد به نظر نمیرسد:
در کتاب «الحجّة» کافی حدیث مبسوطی از حضرت علیبنموسی الرضا علیهالسلام در شناخت امامت و توصیف امام نقل شده است که متضمن خصوصیات پُرمعنی و جالبی است؛ از آن جمله دربارۀ امامت: رشتۀ دین، سامان مسلمانان، آبادگر جهان، سربلندی مؤمنان، رُتبت[7] پیامبران، میراث جانشینان، خلافت خداوندگار و جانشینی پیامبر. و دربارۀ امام: افزایشدهندۀ ثروت عمومی، اجراکنندۀ مقررات و حدود الهی، پاسدار مرزها، امین خدا در میان خلق، شعلۀ فروزندهای بر جایگاهی بلند، صلادهندۀ[8] راه خدا، مدافع حریم خدا، بهخشمآورندۀ منافقان، ویرانگر بنیان کافران، عزتبخش مؤمنان، ورزیده و کاردان در زمامداری، دانای کار سیاست، کمربستۀ فرمان خدا، خیرخواه بندگان خدا، نگاهبان دین خدا...[9]
در روایت دیگری از امام صادق صراحتاً گفته میشود: همۀ امتیازات و نیز همۀ تعهدات پیامبر را علی و نیز امامان دیگر دارا میباشند.[10]
در روایت دیگری از امام صادق وجوب فرمانبری از «اوصیا» یادآوری شده و سپس توضیح داده شده است که اوصیا همان کسانی هستند که قرآن از آنان با تعبیر «اُولِی الاَمرِ»[11] یاد کرده است.[12]
صدها روایت پراکنده در بابهای مختلف از کتابهای گوناگون صریحاً مفهوم امام و امامت در فرهنگ شیعی را «زمامداری» و «ادارۀ امور امت مسلمانان» دانسته و امامان اهلبیت را صاحبان حقیقی حکومت معرفی کرده است؛ بهطوریکه برای جستجوگر منصف جای تردید باقی نمیگذارد که ادعای امامت ازطرفِ ائمۀ اهلبیت، فراتر از رتبت فکری و معنوی، دقیقاً ادعای حق حکومت نیز هست و دعوتِ همهجاگستر آنان درحقیقت دعوت به مبارزهای سیاسی ـ نظامی برای بهدستآوردن حکومت بوده است. پیشوای صادق، ص72-67
اگر کسی تصور کند که ائمۀ هشتگانه از امام سجاد تا امام عسکری علیهمالسلام فقط به ذکرِ احکام دین یا معارف دین پرداختند و مبارزۀ سیاسی بهشکلهای متناسب با زمانشان نداشتند، حتماً غورِ[13] کافی در زندگی این بزرگواران نکرده است. آنطوریکه از حالات آن بزرگواران بهوضوح برمیآید و اساساً معنای امامت در اسلام و فلسفهای که شیعه برای امامت قائل است، جز این را هم بههیچوجه قبول نمیکند و سازگار نیست. و ما اگر دلیل روشنی هم بر مبارزۀ ائمه نمیداشتیم، باید معتقد بودیم که ما خبر نداریم، به ما نرسیده، آن بزرگواران مبارزه میکردند. و نمیشود ما معنای امامت را آنچنانکه در فرهنگ اسلام ـ نهفقط فرهنگ شیعه ـ وجود دارد بدانیم و به آن معتقد باشیم و درعینحال قبول کنیم که صدوپنجاه سال مثلاً یا بیشتر، ائمه علیهمالسلام در خانهها نشستند دست روی دست گذاشتند، فقط دل را به این خوش کردند که احکام قرآن را و معارف اسلامی را بیان کنند و مبارزۀ سیاسی نداشتند، چنین چیزی بههیچوجه درست نیست. البته وقتی میگوییم ائمه مبارزه میکردند، باید این را بدانیم که مبارزه در هر زمانی بهشکل خاصی است. گاهی مبارزه با کار فرهنگی است، کار علمی است، گاهی با کار سیاسی است، گاهی با تشکُّل و تحزّب است، ایجاد سازماندهی است. گاهی با کارهای خونین و فعالیتهای جنگی و نبرد آشکار است و هر زمانی مبارزه بهنحوی است.[14] (1366/5/9)
ممکن است بعضی اِشکال کنند که ائمه علیهمالسلام چطور برای قبضهکردن حکومت مبارزه میکردند، درحالیکه با علم الهی خودشان میدانستند که به حکومت نخواهند رسید. خُب معلوم است دیگر، زندگی ائمه علیهمالسلام نشان داد که اینها نتوانستند به حکومت دست پیدا کنند و جامعۀ اسلامی را و نظام اسلامی را آنطوریکه مِیلشان بود و وظیفهشان بود، آن را تشکیل بدهند. چطور ائمه بااینکه این را میدانستند و به الهام الهی از آن واقف بودند، این کار را انجام دادند؟ ممکن است این به ذهن بعضی برسد.
در جواب این فکر باید بگویم، دانستنِ اینکه به هدف نخواهند رسید، مانع از انجام وظیفه نمیشود. در زندگی پیغمبر نگاه کنید. پیغمبر اکرم میدانستند در جنگ احد شکست خواهند خورد. پیغمبر اکرم میدانستند آنهایی که در شکاف کوه نشاندند، آنها نخواهند نشست و به طمعِ غنیمت پایین خواهند آمد. پیغمبر آن روزی که به طائف رفت تا بنیثقیف را هدایت کند و از شرّ مکیها به طائفیها پناه بُرد، میدانست که طائفیها با پارهسنگ از او استقبال میکنند. اینقدر سنگ به او میزنند که ساق مبارکش خونی میشود و مجبور میشود برگردد. ائمه علیهمالسلام همۀ اینها را میدانستند. آنکسیکه علم ائمه علیهمالسلام و علم معصومین را میخواهد دلیل بگیرد بر اینکه اینها مبارزۀ سیاسی نمیکردند، با علم پیغمبر چه میکند که پیغمبر اکرم همۀ اینها را میدانست؟! امیرالمؤمنین میدانست که در بیستویکم ماه رمضان به شهادت خواهد رسید، اما درعینحال بااینکه میدانست، اندکی قبل از ماه رمضان، یک اردوگاه وسیعی درست کرد در بیرون کوفه برای اینکه به ادامۀ جنگ خود با معاویه بپردازد. اگر دانستن امیرالمؤمنین موجب میشود که او برطبق روالِ عادی و معمولی عمل نکند، چرا این اردوگاه را درست کرد؟ چرا این لشکرکشی را کرد؟ مردم را بُرد بیرون کوفه، منتظر نگه داشت، چرا؟ چه فایدهای داشت؟ اینکه ائمه میدانستند که به حکومت نمیرسند نباید موجب آن بشود که تلاش خودشان را نکنند. باید تلاش بکنند، مبارزه بکنند؛ آنطوری عمل کنند، مثل آنکسیکه نمیداند، مثل آنکسیکه اطلاع ندارد چه پیش خواهد آمد، تمام آن کارهایی را که یک آدمی که نمیداند چه پیش خواهد آمد باید انجام بدهد، ائمه علیهمالسلام باید انجام بدهند. (1364/1/23)
چهار دورۀ جریان امامت
جریان امامت، از نخستین روز پس از رحلت پیامبر (ماه صفر سال یازده هجری) پدید آمد و تا سال شهادت امام حسن عسکری (ماه ربیعالاول سال دویستوشصت هجری) در میان جامعۀ مسلمانان ادامه یافت. در این مدت، امامت بهطور تقریبی چهار دوره را گذرانید و هر دوره، با ویژگیهایی از لحاظ موضعگیری امامان در برابر قدرتهای مسلط سیاسی.
دورۀ اول، دورۀ سکوت یا همکاری امام با این قدرتهاست. جامعۀ نوپا و جدیدالولادۀ اسلامی با وجود دشمنان قدرتمند و ضربتخوردۀ خارجی، و با وجود عناصر تازهمسلمان و درست جانیفتادۀ داخلی، بههیچوجه تاب دودستگی و اختلاف صفوف را ندارد. کمترین رخنهای در پیکر استوار این جامعه میتواند همچون تهدیدی نسبت به اصل و اساس آن باشد. ازطرفی زاویۀ انحراف واقعیت از حقیقت، آنچنان فاحش نیست که برای کسی همچون امیرالمؤمنین ـ که خود دلسوزترین و متعهدترین انسان نسبت به مکتب و جامعۀ اسلامی است ـ قابل تحمل نباشد و شاید به همین جهات که از پیش در آینۀ بینش پیامبر اکرم منعکس بود، پیامبر به این شاگرد برگزیدۀ خود فرمان داده بود در برابر چنین حوادثی صبر و تحمل پیشه سازد.
این دوره، سراسرِ بیستوپنج سالِ میانۀ رحلت پیامبر اکرم (سال یازده هجری) و آغاز خلافت امیرالمؤمنین (سال سیوپنج) را دربرمیگیرد. آن حضرت در نامهای خطاب به مصریان، وضع خود را در آغاز این فترت[15]، اینگونه تشریح میکند: «فَاَمسَکتُ یَدی حَتَّیٰ رَاَیتُ راجِعَةَ النّاسِ قَد رَجَعَت عَنِ الاِسلامِ یَدعونَ اِلَی مُحِقِ دَینِ مُحَمَّدٍ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَآلِهِ فَخَشیتُ اِن لَم اَنصُرِ الاِسلامَ وَ اَهلَهُ اَن اَرَیٰ فیهِ ثَلماً اَو هَدماً تَکونُ المُصیبَةُ بِهِ عَلَیَّ اَعظَمَ مِن فَوتِ وِلایَتِکُم...فَنَهَضتُ فی تِلکَ الاَحداثِ»[16]؛ نخست از همۀ جریانات کناره گرفتم تا آنکه دیدم گروههایی، از اسلام رجعت کرده و به نابودی اسلام دعوت میکنند. بیم آن بود که اگر اسلام و مسلمانان را یاری نکنم، در اسلام رخنه یا ویرانیای پدید آید که خسارات آن عظیمتر باشد از موضوع از دست دادن خلافت؛ این بود که بهپا خاستم و کمر بستم.
زندگی بیستوپنجسالۀ علی علیهالسلام در این دوره، حاکی از دخالت فعال و کمک و حمایتی است که از روی کمال دلسوزی نسبت به اسلام و جامعۀ مسلمانان انجام میگرفته است. پاسخها و راهنماییهای آن حضرت به خلفای زمان دربارۀ مسائل سیاسی و نظامی و اجتماعی و غیره، در نهجالبلاغه و دیگر کتب حدیث و تاریخ نقل شده و شاهد تردیدناپذیری است بر این شیوه در زندگی امام.
دورۀ دوم، دورۀ بهقدرترسیدن امام است. این دوره، همان چهار سال و نُه ماه خلافت امیرالمؤمنین و چند ماه خلافت حسنبنعلی است که با همۀ کوتاهی و با وجود ملالتها و دردسرهای فراوانی که از این حکومت انقلابی غیر قابلِ تفکیک است، درخشندهترین سالهای حکومت اسلامی بهشمار میآید. روشهای انسانی و عدالت مطلق و رعایت ابعاد گوناگون اسلام در زندگی جامعه، همراه با قاطعیت و صراحت و جرأت، در این دوره بیش از همیشۀ تاریخ ثبت و ضبط است.
این دوره از زندگی امامان، مسطوره و نمونهای بود برای حکومت و نظام اجتماعی که در دو قرن بعد از آن همواره امامان شیعه بِدان فراخوانده و در راه آن تلاش کردهاند و شیعه همچون خاطرهای گرامی از آن یاد میکرده و دریغ آن را میخورده و رژیمهای زمانهای بعد را در مقایسۀ با آن محکوم میساخته است. درعینِحال درس و تجربۀ آموزندهای بوده که میتوانست وضع و حال یک حکومت انقلابی و صددرصد اسلامی را در میان جامعه و مردمی تربیتنیافته یا به انحرافکشانیدهشده، نشان دهد و از آن روز روشهای درازمدت و همراه با تربیتهای دشوار و سختگیرانۀ حزبی را بر امامان بعدی تحمیل کند.
دورۀ سوم، بیست سالِ میانۀ صلح امام حسن (سال چهلویک) و حادثۀ شهادت امام حسین (محرم سال شصتویک) است. پس از ماجرای صلح، عملاً کار نیمهمخفی شیعه شروع شد و برنامهای که هدفش تلاش برای بازگرداندن قدرت به خاندان پیامبر در فرصت مناسب بود، آغاز شد. این فرصت، طبق برآورد عادی، چندان دور از دسترس نبود و با پایانیافتن زندگی شرارتآمیز معاویه، امید آن وجود داشت. بنابراین میتوان دورۀ سوم را «دورۀ تلاش سازندۀ کوتاهمدت برای ایجاد حکومت و رژیم اسلامی» نام داد.[17]
و بالاخره، چهارمین دوره، روزگار تعقیب و ادامۀ همین روش در برنامهای درازمدت است؛ در زمان نزدیک به دو قرن، و با پیروزیها و شکستهایی در مراحل گوناگون، و همراه با پیروزی قاطع در زمینۀ کار ایدئولوژیک، و آمیخته با صدها تاکتیک مناسب زمان، و مزین با هزاران جلوه از اخلاص و فداکاری و نمودارهای عظمت انسان طراز اسلام. پیشوای صادق، ص19-16
مهمترین چیزی که در زندگی ائمه بهطور شایسته مورد توجه قرار نگرفته، عنصرِ «مبارزۀ حاد سیاسی» است. از آغاز نیمۀ دوم قرن اول هجری، که خلافت اسلامی بهطور آشکار با پیرایههای سلطنت آمیخته شد و امامت اسلامی به حکومت جابرانۀ پادشاهی بدل گشت، ائمۀ اهلبیت علیهمالسلام مبارزۀ سیاسی خود را به شیوهای متناسب با اوضاع و شرایط، شدت بخشیدند. این مبارزه بزرگترین هدفش تشکیل نظام اسلامی و تأسیس حکومتی بر پایۀ امامت بود. بیشک تبیین و تفسیرِ دین با دیدگاه مخصوص اهلبیتِ وحی، و رفع تحریفها و کجفهمیها از معارف اسلامی و احکام دینی نیز هدف مهمی برای جهاد اهلبیت بهحساب میآمد. اما طبق قراینِ حتمی، جهاد اهلبیت به این هدفها محدود نمیشد و بزرگترین هدفِ آن، چیزی جز «تشکیل حکومت علوی» و تأسیس نظام عادلانۀ اسلامی نبود. بیشترین دشواریهای زندگی مرارتبار و پر از ایثارِ ائمه و یاران آنان، بهخاطر داشتن این هدف بود و ائمه از دوران امام سجاد و بعد از حادثۀ عاشورا به زمینهسازی درازمدت برای این مقصود پرداختند.
در تمام دوران صدوچهلسالۀ میانِ حادثۀ عاشورا و ولایتعهدی امام هشتم جریان وابستۀ به امامان اهلبیت ـ یعنی شیعیان ـ همیشه بزرگترین و خطرناکترین دشمن دستگاههای خلافت بهحساب میآمد. در این مدت بارها زمینههای آمادهای پیش آمد و مبارزات تشیّع، که باید آن را «نهضت علوی» نام داد، به پیروزیهای بزرگی نزدیک گردید، اما هر بار موانعی بر سر راه پیروزی نهایی پدید میآمد و غالباً بزرگترین ضربه از ناحیۀ تهاجم بر محور و مرکز اصلی این نهضت، یعنی شخص امام در هر زمان با بهزندانافکندن یا بهشهادترساندن آن حضرت، وارد میگشت و هنگامیکه نوبت به امام بعد میرسید، اختناق و فشار و سختگیری به حدی بود که برای آمادهکردن زمینه، به زمان طولانی دیگری نیاز بود.
ائمه در میانِ توفانِ سختِ این حوادث، هوشمندانه و شجاعانه تشیّع را همچون جریانی کوچک اما عمیق و تند و پایدار از لابهلای گذرگاههای دشوار و خطرناک گذراندند. و خلفای اموی و عباسی در هیچ زمان نتوانستند با نابودکردن امام، جریان امامت را نابود کنند. و این خنجرِ بُرنده همواره در پهلوی دستگاهِ خلافت، فرورفته ماند و بهصورت تهدیدی همیشگی، آسایش را از آنان سلب کرد. (1363/5/18)
پاورقیها
۱.(نخو) تکبر، خودبینی
۲.برای آشنایی بیشتر با نقش امام در جامعۀ اسلامی به کتاب طرح کلی اندیشۀ اسلامی در قرآن/ جلسۀ 24. پیوندهای امت اسلامی، مراجعه کنید.
۳.سوره مبارکه مریم/ آیه 12، «[گفتیم:] ای یحیی! کتاب [خدا] را با قوّت بگیر.»
۴.طرحها، برنامهها و افکار عملی و زندگیساز هر بینش و مکتب
۵.کافی، شایسته
۶.(فوق) چیره، مسلط
۷.(رتب) منزلت، مرتبه
۸.دعوتکننده، برپاکننده
۹.الکافی/ کتاب الحجة/ باب نادر جامع فی فضل الامام و صفاته/ حدیث 1
۱۰.الکافی/ کتاب الحجة/ باب ان الائمة هم ارکان الارض/ حدیث 1
۱۱.سوره مبارکه نساء/ آیه 59، «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنوا اَطیعُوا اللهَ وَ اَطیعُوا الرَّسولَ وَ اُولِی الاَمرِ مِنکُم؛ ای کسانی که ایمان آوردید از خدا اطاعت کنید و از رسول و صاحبان فرمان از خودتان، هم اطاعت کنید.»
۱۲.الکافی/ کتاب الحجة/ باب فرض طاعة الائمة/ حدیث 16
۱۳.(غور) تأمل و تفکر عمیق
۱۴.برای آشنایی بیشتر با مفهوم مبارزۀ ائمه به حلقۀ سوم انسان 250 ساله/ 5. اندیشۀ جهاد و مبارزه، مراجعه کنید.
۱۵.(فتر) زمان بین دو مرحله
۱۶.نهجالبلاغه/ نامۀ 62/ نامۀ امام به مردم مصر.
۱۷.دراینباره ضمن چند سخنرانی، به شرح و تفصیل و با ذکر مدارک و شواهد بحث کردهام. (نویسنده)