اثر کلام برخاسته از قلب پاک و بیاثری کلام قلب ناپاک
اگر خودش تهذیب نشود نمیتواند جامعه را تهذیب کند. کسی که خودش فاسد است، نمیتواند کلامش را یک طوری ادا کند که مردم صحیح بشوند، تاثیر ندارد. آن وقتی کلام تاثیر دارد که از قلب مهذّب و پاک بیرون بیاید، اگر چنانچه از قلب ناپاک بیرون بیاید و از قلب شیطانی بیرون بیاید، به زبان شیطانی گفته بشود، این تاثیر نمیتواند بکند در قلب اشخاص. و اگر چنانچه قلب، قلب رحمانی شد، الهی شد، توجّه به خدا کرد، از خدا همه چیز را خواست، همه چیز را به دست او دانست، او میتواند که مردم را تهذیب کند.
ناتوانی واعظ اصلاحنشده از اصلاح دیگران
و مبدا همه خطرها برای انسان خود آدم است، و مبدا اصلاح هم از خود آدم باید شروع شود. و نمیشود که یک واعظی که خودش اصلاح نشده بتواند دیگران را اصلاح کند. و آن واعظی میتواند موعظه کند که در باطنش هم موعظه شده باشد. و همین طور هر کس که میخواهد صحبت کند باید توجه کند که چه میخواهد بگوید. آیا در این چیز رضای خدا هست؟ آیا دعوت به خودش هست یا دعوت به خدا؟ بعد هم که صحبت کرد، بنشیند که آیا این صحبت برای این بود یا برای آن. این راهی است برای سیر انسان به خدا که مراقبت کند از …
تأثیرگذاری تکرار موعظه برخلاف مسائل علمی
یکی از اموری که حتی در امراض موثر است «تلقین» است؛ یا خود مریض به خودش تلقین کند، یا کس دیگری به او تلقین کند، که تو خوب شدی، تو خوب میشوی. این مکرر وقتی که شد، در نفس انسان اثر میگذارد. موعظه این نیست که انسان یک کلمه بگوید و برود. مسائل علمی که در یک کتاب- فرض کنید- نوشته میشود، اگر دو دفعه یک مسئله علمی را طرح بکنند، این غلط است؛ مسئله علمی برای فهمیدن اگر یک دفعه [گفته] شد، بس است. اما مسائل وعظ و تنبیه و ارشاد مسائلی است که علاوه بر محتوای خودش، تکرارش موثر است. یکی از نکات اینکه در قرآن مسائل تکرار شده است، منتها به صورتهای مختلف [همین است.] و از اعجاز قرآن هم این است که یک مساله درعین حالی که در آن تکرار شده است، تکرار نشده است؛ یعنی، محتوا یک مطلب است و طور در طور هی بحث میشود در آن. این برای این است که هرجا …
نیاز همهٔ انسانها به موعظه و مراتب واعظان
در موعظه هم این طور است که انسان باید هم خودش، خودش را موعظه کند، هم در معرض موعظه واقع بشود. همه انسانها احتیاج به موعظه دارند، هیچ انسانی نیست که محتاج نباشد به وعظ، منتها انسانهای طبقه بالا واعظشان خداست و انسانهای بعد واعظشان آن طبقه هستند تا برسد به آخر، تا برسد به ما که خودمان احتیاج به موعظه داریم. و موعظه چندین ساله باز در خود من تاثیر بسزا نکرده است. من این را باید اعتراف کنم که در عین حالی که موعظه میکنم آقایان را و گوشزد میکنم همه مسائل روز را حالا و پیشتر هم مسائل اخلاقی را، مع ذلک، در خود من تاثیر آن طور که باید بکند، نکرده است. این برای این است …
کاهش تأثیر کلام گویندهای که خود بیخبر است
… لکن از باب اینکه خودشان ساخته نشدهاند، میگویند و خودشان بیخبرند. چه بسا اشخاصی که کتاب اخلاق مینویسند و بسیار هم خوب مینویسند، و خودشان متَّصف به اخلاق حسنه نیستند. و چه بسا اشخاصی که توحید را خوب تدریس میکنند و خوب القا میکنند و خودشان بیخبرند. گوینده اگر خودش بیخبر شد، تاثیر در کلامش هم کم خواهد شد. گاهی یک انسانی در گفتار بسیار خوب است و بسیار جمیل صحبت میکند. در نوشتن هم بسیار خوب چیز مینویسد و خوب القا میکند، لکن خودِ نویسنده و خودِ گوینده و خودِ موعظهکننده را وقتی انسان میبیند، میبیند عملش آن طور نیست گرچه گفته شده است که: انْظُرْ الی ما قالْ …
تأثیر تکرار تذکر و موعظه
من راجع به روزنامهها و سایر مطبوعات و مجلات و رادیو تلویزیون و همین طور راجع به جهات عمومی، مکرر صحبت کردهام، لکن تذکر و موعظه تکرارش موثر است.
تأثیر بیشتر موعظه از عیبجویی و خطر عصیان و افساد
4- از عموم علمای عظیم الشان و ائمه جمعه و جماعات تقاضا دارم که با دیده رحمت و عطوفت به جمهوری اسلامی و متصدیان امور نظاره کنند و با ارشاد و موعظه حسنه، خطاکاران را تربیت کنند و کجیها را راست فرمایند که این شیوه انبیای عظام و اولیای خداوند است. و تاثیر موعظه حسنه در نفوس بسیار زیادتر است از عیبجویی و بدگویی، و ممکن است قلمها و زبانهای عیبجو در بعضی از نفوس عصیان بیاورد و به جای اثر مثبت و نیکو اثر منفی و بد به جا گذارد و به جای اصلاح، موجب افساد شود. باید حضرات اعلام بدانند که با وجود اشتباه و خطا در متصدیان امور آثار نیک و مثبتی که در کشور به دست متصدیان و به کمک ملت عزیز انجام گرفته بسیار بیشتر است از اشتباهات و خطاها، و چنانچه تمام قلمها و زبانها به ارشاد آنان به کار افتد و با دیده رحمت و سنت انبیا- …
بیاثری موعظه و برهان فلسفی بر دلهای بسته به یک طرف
… کار بد را هم بکشد طرف خوبی. این بر خلاف انسانیت است و بر خلاف صراط مستقیمی است که نبی اکرم و همه انبیای بشر برای همین آمدهاند. اگر موفق بشوند که این اسارت را، این اسارتی که من در خودم دارم، و هواهای نفس بر من مسلطاند، اگر این را از بین ببرند موفق شدهاند. و اگر قدرت بر این نباشد از باب اینکه هیچ موعظهای تاثیر نمیکند، هیچ گفتهای تاثیر نمیکند، هیچ نوشتهای تاثیر نمیکند، هیچ استدلالی تاثیر نمیکند. ادله فلسفی هم در یک همچو موجوداتی که دلشان بسته است به یک طرف، برهانهای فلسفی هم تاثیر نمیکند آنی که دشمن دارد رسول اکرم- صلی الله علیه و آله و سلم- را، هر چه برهان هم اقامه بشود که این روی این مبادی درست میگوید، آن این مبادی را همهاش اشکال میکند. در یک حدیثی است که اهل جهنم میبینند که یک خنکی حاصل شد. میپرسند- قریب به این، حالا من [به این] نزدیکی ندیدم این را- که چه شد؟ میگویند که پیغمبر اسلام از اینجا دارد عبور میکند. میگوید: ببندید درها را، ببندید که ما عذاب را میخواهیم و این را نمیخواهیم.
توصیه به طرح مسئلهٔ وحدت در هر موعظه و سخنرانی
… پیاده کنید؛ آن چیزی که سعادت همه ملتها بر پیروی از اوست. همه زیر پرچم توحید هستید. زیر پرچم اسلام هستید. و با این وضع که زیر پرچم اسلام هستید، آسیبپذیر نخواهید بود. و من اینکه مکرّر این مطلب را عرض میکنم برای اهمیت مطلب است که باید هِی تلقین کنیم ما به هم. هر کس موعظه میکند؛ همین را بگوید. هر کس سخنرانی میکند؛ همین مطلب را بگوید. خیال نکند این را گفتهاند، خیر، باید همیشه گفت، باید همیشه به گوش مردم و به گوش ملت و به گوش همه ارگانهای دولتی هِی خواند به اینکه آقا فراموش نکنید وحدت را. هی نگویید وحدت و دنبالش نباشید، عملًا با هم وحدت داشته باشید. شما برادرهای هم هستید.