رفتن به محتوای اصلی

موعظه

نام‌های دیگر: موعظهٔ اجتماعی، موعظهٔ اخلاقی، موعظهٔ حسنه، موعظهٔ سیاسی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

پند و اندرز دینی و اخلاقی و جایگاه آن در قرآن، خطبه و تبلیغ.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در جلسه اختتامیه مسابقات قرائت قرآن— ۱۳۷۱/۱۱/۰۵

سیر زمانی

از ۱۳۷۱ تا ۱۴۰۲
۱۳۷۱۱۴۰۲

فقط سال ۱۴۰۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

به این مناسبت، من یک جمله‌اى را در باب تبلیغ عرض کنم. اوّلاً دین اسلام دین تبلیغ است. درست است که ما در دین مقدّس اسلام براى پیشبرد هدفهاى الهى و اسلامى، جهاد را داریم، شمشیر را داریم، امّا اصل بر تبلیغ و تبیین است؛ یعنى اساس اسلام این است. جهاد یک فلسفه‌ى دیگرى دارد که براى مقابله‌ى با قلدرها، با ستمگرها، با موانع تبلیغ و موانع گسترش نور اسلام است. آنجایى که چنین مانعى وجود ندارد یا حتّى در آنجایى که این مانع هم هست و جهاد امکان‌پذیر نیست، راه اساسى اسلام تبلیغ است؛ دعوت. همین آیه‌ى شریفه‌ى معروفى که همه‌ى ما عمامه‌اى‌ها معمولاً بر زبان جارى میکنیم که میفرماید «اُدعُ اِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالحِکمَةِ وَ المَوعِظَةِ الحَسَنَةِ وَ جادِلهُم بِالَّتی هِیَ اَحسَن»،[2] یعنى پایه‌ى پیشرفت دعوت، اینها است: اوّلاً حکمت؛ کلامى که گفته میشود باید حکیمانه باشد. پیغمبران حکمایند، علما حکمایند، هر کدام از مسلمین هم باید حکما باشند. پس مبلّغ اسلام باید حکمت بیان کند؛ یعنى کلام حکیمانه. دیگر حالا معناى «حکمت» چیست و «کلام حکیمانه» چگونه است، یک بحث دیگرى است؛ اجمالش که در این صحبتِ حالاى ما لازم است [به آن] توجّه پیدا کنیم، یعنى صحبتِ مبتنى بر مبانى صحیح، عقلانى، متّکى به مدارک، و متقن؛ حکمت این است: حرف درست، با ساختارِ تبیینىِ داراى اتقان؛ این حکمت است. بعد، وَ المَوعِظَةِ الحَسَنَة. موعظه غیر از حکمت است؛ موعظه این است که آقا این کار را بکنید، این کار را نکنید، از خدا بترسید، از جهنّم بترسید، به بهشت رغبت پیدا کنید، مرگ هست، سؤال منکر و نکیر هست، خوبى به برادران مسلمان مطلوب خدا است، دشمنى مبغوض خدا است، سماحت[3] خوب است، بخل بد است؛ اینها موعظه است، که نظر به عمل مخاطب شما است؛ چه عمل جسمانى، چه عمل عقلانى؛ این موعظه‌ى حَسَنه است. زبان ما باید زبان موعظه باشد. بعد هم مجادله. البتّه مجادله هم باید «بِالَّتی هِیَ اَحسَن» باشد، مجادله‌ى بد نباشد؛ جدال صحیح، جدال به اَحسن. اینها پایه‌هاى تبلیغ است.
فضای ماه رمضان است و فضای معنوی. این‌جا هم حسینیّه است و وقت هم بهترین وقت برای این‌که ما این حرفها را بین خودمان بگوییم. خیلی از این حرفها را من و شما میدانیم؛ لکن موعظه به معنای این نیست که انسان مطالبی را که طرف مقابل نمیداند، به او بگوید. موعظه یعنی حتّی تکرار مطالبی که انسان میداند؛ چون در خودِ شنیدن اثری است که در دانستن نیست. من و شما هم احتیاج داریم که بشنویم و همدیگر را موعظه کنیم. موعظه اصلی و مهمّ ما همین مسأله تقواست و تقوا برای ما مسؤولان اهم و پایه آن در مورد ما، پایه بالاتری است که نمیتوانیم به سطح تقوای متعارفِ عادّی مردم اکتفا کنیم.
اگر چه حالا یک سنت خوبی هم در مجلس هفتم گذاشته شد که ترجمه‌ی قرآن هم خوانده می‌شود که کار مفید و شایسته‌ای است، لیکن به او اکتفا نکنید. قرآن درس است، قرآن موعظه است؛ ما همه به موعظه احتیاج داریم. موعظه معنایش این نیست که چیزی را که انسان نمی‌داند، همیشه به آدم بگویند؛ گاهی چیزهایی است که ما می‌‌دانیم، اما در شنیدن اثری است که در دانستن نیست؛ باید بشنویم و قرآن به ما می‌‌شنواند. «موعظة من ربّکم». تعبیر وعظ و موعظه در قرآن مکرر به کار رفته است. قرآن موعظه است.

موعظهٔ اخلاقی زیربنا و وجود موعظهٔ سیاسی و اجتماعی

… هست؛ آن قسمت اختصاصی عبارت است از خطبه. در روایات مربوط به خطبه‌ی نماز جمعه، آنچه تقریباً در همه‌ی آنها مطرح شده است مسئله‌ی «موعظه» است؛ وعظ و موعظه‌ی در خطبه، در همه‌ی این روایات مربوط به نماز جمعه وجود دارد. پس پیدا است که محور اصلی خطبه‌های ما موعظه است. «موعظه» یعنی چه؟ ما وقتی میگوییم «موعظه»، فوراً ذهنمان میرود به موعظه‌ی اخلاقی و عرفانی و معنوی و مانند اینها. بله، موعظه‌ی اخلاقی مهم‌ترین کاری است که باید انجام بگیرد، یعنی زیربنا است ــ که حالا [درباره‌ی] آن هم یک کلمه‌ای بعداً عرض میکنم ــ لکن مخصوص این نیست؛ ما موعظه‌ی سیاسی داریم، موعظه‌ی اجتماعی داریم.

آگاه کردن مستمعان از اوضاع سیاسی جهان در خطبه

… شما است که در آن مضرّتِ او یا منفعتِ او وجود دارد، به او بگویید: اگر دشمنی وجود دارد که ممکن است به این مخاطب شما ضربه‌ای وارد کند، او را از وجود آن دشمن مطّلع کنید؛ اگر طریقه‌ای و راهی وجود دارد که بتواند او را از آن دشمن مصون بدارد، باید به او بگویید؛ اوضاع و احوال سیاسی دنیا را باید برایش بگویید. یُخبِرُهُم‌ بِما وَرَدَ عَلَیهِم مِنَ‌ الآفاق؛ خب این سیاسی است دیگر؛ «موعظه‌ی سیاسی» یعنی این. البتّه معلوم است که اگر چنانچه شما برای مستمعِ خودتان قضایای آفاق را میخواهید بیان کنید، قضایای داخل کشور خودتان را به ‌طریق ‌اولیٰ باید بیان کنید؛ اگر فتنه‌ای هست، اگر توطئه‌ای هست، اگر مضرّتی هست، اگر منفعتی هست، اگر خدمتی هست، اگر کاری هست که باید انجام …

تبیین مسائل حیاتی غیرسیاسی جامعه برای مردم در خطبه

… ــ چه دختر، چه پسر ــ تا آنجایی که ممکن است، در وقت خود و به موقع خود ازدواج کنند. این آیه‌ی شریفه‌‌ی «اِن یَکونوا فُقَراءَ یُغنِهِمُ اللَهُ مِن فَضلِهِ وَ اللَهُ واسِعٌ عَلیم»[10] برای ما است، خطابش به ما است، حرف خدا است؛ ما باید این را به مردم بگوییم. اینها مسائل اجتماعی است، اینها موعظه است. «موعظه‌ی اجتماعی» که گفته میشود، یعنی اینها. مسئله‌ی اسراف؛ یکی از مشکلات کشور ما الان مسئله‌ی اسراف است. در آب اسراف میکنیم؛ در نان اسراف میکنیم؛ در بازمانده‌ی غذا اسراف میکنیم؛ در وسایل زندگی، آنهایی که میتوانند اسراف میکنند؛ در برق اسراف میکنیم. اینها مسائل اجتماعی است؛ باید موعظه کرد، باید به مردم …

جایگاه عالی آن به سبب نیاز انسان به لطافت روح و تهذیب نفس

البتّه اینها موعظه‌ی سیاسی و اجتماعی است؛ موعظه‌ی اخلاقی [هم] در جای خود، در نقطه‌ی عالی‌ قرار دارد که انسان احتیاج دارد به لطافت روحی، احتیاج دارد به تهذیب نفسانی. دلهای ما آلوده است؛ آلوده‌ی محبّتهای بیجا، آلوده‌ی دشمنی‌های بیجا، آلوده‌ی هوسهای بیجا، آلوده‌ی وابستگی‌های بیجا؛ خب این در عمل ما اثر میگذارد، این ما را عقب می‌اندازد، گرفتار میکند، و گرفتار شده‌ایم؛ [لذا] احتیاج داریم به لطافت روح. اَللٰهُمَّ املَأ قَلبی …

نیاز همگان بی‌استثنا به شنیدن موعظه و اثر شنیدن فراتر از دانستن

از موعظه هم غفلت نشود که من اوّل هم عرض کردم. همه احتیاج داریم به موعظه؛ همه، همه، بی‌استثنا! همه‌ی ما احتیاج داریم به موعظه. گاهی چیزهایی را میدانیم امّا گاهی در شنیدن، اثری هست که در دانستن نیست؛ باید بشنویم موعظه را، مواعظ حسنه را. خب حالا اینها مواردی بود که به ‌عنوان [موارد] کاربردی، عرض کردیم.