رفتن به محتوای اصلی

معاویهشخص

نام‌های دیگر: معاویه بن ابی‌سفیان

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بنیان‌گذار حکومت بنی‌امیه و طرف مقابل امیرالمؤمنین (ع) و امام حسن (ع).

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات به مناسبت شب بیست‌و‌یکم ماه مبارک رمضان— ۱۳۵۸/۰۵/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۳۹۷
۱۳۵۸۱۳۹۷

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۴۷ پاراگراف)

بازیچه بودن نام قرآن و اسلام برای جنگنده با امام مفترض‌الطاعه

… است؛ اینجا لغزیدن به‌خاطر این است که انسان زیر پایش را نگاه نمی‌کند. هیچ‌کس انسان را نمی‌بخشد اگر بلغزد به‌خاطر اینکه زیر پایش را نگاه نکرده، پوست خربزه را زیر پای خودش ندیده. آنها نگاه نکردند. آنها اگر می‌خواستند حقیقت را بفهمند، حقیقت جلوی چشمشان بود. این کسی که دارد دعوت می‌کند و می‌گوید بیایید به حکمیت قرآن تن بدهیم و رضایت بدهیم، کسی است که دارد با امام منتخبِ مفترض‌الطّاعه می‌جنگد! او چطور به قرآن معتقد است؟ (89/8/4) معاویه‌ای که امتحان‌داده است، دیگر در اردوی علی همه باید او را خوب بشناسند و بدانند که نام قرآن و نام اسلام برای او بازیچه‌ای بیش نیست. (53/9/1)

نفوذ و محبوبیت واقعی او در شام و ثروت و زیرکی سیاسی‌اش

… توقعاتی داشتند، انتظاراتی داشتند، و رفتند یک منطقه‌ای را گرفتند، بصره هم اتفاقاً از جاهای تازه‌مسلمان بود، و سابقۀ زیادی نداشت. در جنگ صفین [هم] یک استان ثروتمندِ زورمند با یک استاندار بسیار قهار و مقتدر و بانفوذ، مثل معاویه درمقابل امیرالمؤمنین ایستادند. و معاویه در استان شام نفوذ حقیقی داشت، نه‌اینکه خیال کنید که معاویه آنجا محبوبیت نداشت، نه‌خیر! در شام واقعاً معاویه محبوبیت داشت. پول هم فراوان، زیرکی و کیاست لازم در کارهای سیاسی و برخوردهای سیاسی هم فراوان، و یک عده آدم‌های معروفی مثل عمرو عاص هم دُور و بَرش. و جنگ هم چند ماه طول کشید، ده‌هاهزار نفر کشته شدند. و بسیار جنگ مهمی بود. این‌هم به نظر می‌رسد که فتنۀ خیلی مهمی است، و خطر شام و لشکریان شام برای علی خطر بزرگی بوده.

دستور لعن امیرالمؤمنین (ع) بر منبرها با انگیزهٔ سیاسی

یک خصوصیت دیگرشان این است که گستاخند درمقابل همۀ چهره‌های استاندارد تاریخ اسلام؛ مثلاً امیرالمؤمنین، هیچ‌کس شاید در دایرۀ اسلام، نسبت به امیرالمؤمنین به گستاخی اینها نبود. البته بعدها معاویه دستور داد امیرالمؤمنین را بر سر منبرها لعن کنند. اما آنهایی که لعن می‌کردند، مزدور معاویه بودند ـ معاویه هم خودش امیرالمؤمنین را می‌شناخت، کار سیاسی می‌کرد ـ کسی که از روی ایمان، اعتقاد، این‌طور نسبت به امیرالمؤمنین موضع‌گیری داشته باشد، واقعاً کافر و مرتد بداند علی‌بن‌ابی‌طالب را، این مخصوص خوارج است. که این ناشی بود از بی‌اطلاعی‌. اینها از صدر اسلام اصلاً خبری نداشتند، چه شد که اسلام به پیروزی رسید؟ چه شد که حکومت اسلامی این قدرت را پیدا کرد؟ عوامل اعتلای کلمۀ اسلام چه کسانی بودند؟ چه مراحلی را این اسلام گذراند و کجاها چه کسانی به داد اسلام رسیدند؟ اینها …

شهرت به کاتب وحی و خال‌المؤمنین در نزد مردم شام

تبلیغاتی هم که آنجا شده بود، تبلیغات اموی بود، خیال می‌کردند که اسلام خلاصه می‌شود در چند نفر که یاران نزدیک پیغمبر بودند، که یکی از اینها و مهم‌ترین اینها، مثلاً معاویه است! (65/3/12) دربارۀ آنها ـ [معاویه و برادرش] ـ این‌قدر حرف خوب شنیده بودند: اینها کاتب وحی پیغمبر بودند، خواهر اینها زن پیغمبر بوده، چون پیغمبر، پدر مؤمنین است، زن پیغمبر، مادر مؤمنین است، معاویه هم دایی مؤمنین است! خال‌المؤمنین[5]، جزو تعبیراتی است که الان هم در خیلی از کتاب‌های اهل سنت و جماعت برادران سنّی‌مان هست.

تهدید و تطمیع زیاد بن ابیه و جذب او

… تهدیدی هم کرد. زیادبن‌ابیه در جواب معاویه نوشت که تو حرف‌های بزرگ‌تر از دهانت می‌زنی. تو من را تهدید می‌کنی، درحالی‌که بین من و تو، فرزند پیغمبر خدا با پانصدهزار نیروست، تو چه‌کار می‌توانی بکنی با من. یعنی جزو گروه امام حسن و جزو علاقه‌مندان به امام حسن بود. بعد البته معاویه کسی را فرستاد و تهدیدش کرد، تطمیعش کرد و وعده به او داد ـ خب، اهل دنیا بود ـ بالاخره نتوانست مقاومت کند و پیوست به معاویه. اینها یک‌جور بودند؛ کسانی که آدم‌های خوبی نبودند، ناباب بودند، اما ماندنشان در رأس کار ایرادی نداشت.

احتمال معقول پول گرفتن ابن‌ملجم از معاویه و صحنه‌سازی بودن ترور نافرجام او

البته در کنار این، حرف‌های دیگر هم هست؛ در کنار این، این حرف هم هست که همین مسلمانِ به‌اصطلاح انقلابیِ آیۀ قرآن‌خوان، از معاویه پول گرفته است، به‌وسیلۀ معاویه تحریک شده؛ و ترور نافرجام معاویه و عمروعاص، یک صحنه‌سازی بیشتر نبود؛ این‌هم گفته می‌شود. احتمالاتی است که هست و معقول هم هست،[1] چرا بی‌دلیل این احتمالات را رد کنیم؟ وجود یک‌چنین خطی و یک‌چنین فکری به‌معنای این است که اسلام، قالبی بشود، پوششی بشود برای گرایش‌های جنایت‌کارانه که از سوی جناح‌های ضد اسلامی تعقیب می‌شود؛ و علی علیه‌السلام پیشوای بزرگ و رهبر عظیم‌الشأن مسلمانان، شهیدِ این‌چنین فاجعه‌ای شد. شما ببینید در یک …

پول دادن به افراد برای تردیدافکنی در لشکرگاه و کوفه و خانواده‌ها

… سوء دشمن. معاویه و عمرو عاص و اینها، کسانی را داشتند که بروند توی مردم بنشینند مرتب حرف بزنند، مرتب یک چیزی بگویند، مرتب تردید ایجاد کنند، مرتب بذر شک در دل‌ها بیندازند، در این خانواده، در آن خانواده، بیخ گوش این، بیخ گوش آن؛ و در عناصر ضعیف و سست نفوذ کنند. یک عده‌ای را معاویه پول داد که اینها بیایند در لشکرگاه امام حسن، در کوفه، در خانواده‌ها، در پشت جبهه‌ای‌ها ـ نقش پشت جبهه‌ای خیلی مهم است؛ در خانه اگر مقاومت نباشد، آن جوانی که از این خانه رفته به جبهه، یک پایه‌اش می‌لنگد ـ در تمام این جاهایی که می‌شد تردیدافکنی بکند، معاویه با پول، تردیدافکنی کرد. یک عده‌ای را فرستاد که آقا! چرا می‌جنگید؟ چه لزومی دارد؟ چه فایده‌ای دارد؟ حالا یک شش ماهی صبر می‌کردید، حالا تازه مثلاً از جنگ نهروان فارغ شدیم. یک عده‌ای از آن‌طرف بنا کردند به حرف‌زدن، که نیروهای معاویه خیلی قوی‌اند، مگر می‌شود با آنها جنگید! امیرالمؤمنین …

تطمیع استانداران امام حسن با پول و وعدهٔ مقام

البته در بخش‌های مختلف، همین کار را معاویه انجام داد، مثلاً استاندار‌های کشورِ امام حسن را ـ که کشور اسلامی بود ـ بنا کرد فریفتن؛ [برای] یک استاندار پول فرستاد، و یک استاندار را تطمیع کرد، گفت به تو مثلاً فلان مقام را می‌دهم. این جاذبه‌های شیطانیِ انسان خیلی چیز‌های خطرناکی‌اند، پول، مقام، شهوت‌رانی. اینها چیزهایی‌اند که انسان همیشه باید خودش را درمقابل اینها با شدت محافظت کند. در یک روایتی دیدم ـ مضمون روایت این است ـ که غفلت را از دل باید دور کرد، «بِشِدَّةِ التَّیَقُّظِ»[5] …

بهره‌گیری از ضعف‌های بشری با تطمیع و وعدهٔ مقام و تهدید

به‌هرحال این انگیزه‌ها در دل‌ها بود، معاویه هم روی نقطه‌ضعف‌های بشری انگشت می‌گذاشت، پول می‌داد، تطمیع می‌کرد، وعدۀ مقام می‌داد، حتی وعدۀ خویشاوندشدن می‌داد. البته در کنارش تهدید هم می‌کرد. از تمام ضعف‌های بشری استفاده می‌کرد. نتیجه این شد که یک بخش عظیمی از سران سپاه امام حسن رفتند ملحق شدند به معاویه. حضرت ناگهان نگاه کرد، دید سپاهی دارد بدون کادر! مردم معمولی بودند، اما کادرها نبودند. سرباز، بی‌فرمانده امکان حرکت ندارد، سازماندهی‌اش ممکن نیست، جنگیدنش ممکن نیست؛ ماند تنها، …

دستپاچگی برای پایان جنگ و فرستادن کاغذ سفیدامضا

… معاهدۀ محکم و قوی‌ای را نوشتند. (65/3/4) البته به‌طور مضبوطی در تاریخ نیست، آن‌طور نیست که نوشته باشند که این صلح‌نامه و قرارداد است، اولش این، دومش این، سومش این، تا مادۀ آخر؛ لکن در تواریخ مختلف، مطالب زیادی را در این زمینه نقل کردند که جزو صلح‌نامه است؛ و این مطلب مورد اتفاق همه است که صلح‌نامه را به‌صورت یک کاغذ سفیدامضایی معاویه فرستاد برای امام حسن و گفت هرچه می‌خواهی بنویس، زیرش را هم قبلاً امضا کرده بود؛ فقط من حکومت را می‌خواهم، هرچه می‌خواهی شرط قرار بده. و امام حسن برداشته نوشته. علامۀ آل یاسین در اینجا یک جملۀ جالبی دارد، می‌گوید ما در مواد صلح‌نامه، هرچه دیدیم به مصلحت امام حسن است، یقین می‌کنیم جزو صلح‌نامه است، هرچه به ضرر امام حسن است، یقین می‌کنیم جزو صلح‌نامه نیست، چون امام حسن به ضرر خودش که چیزی …

محکومیت تاریخی او به سبب تعیین جانشین برخلاف صلح‌نامه

… راهی بهتر از این صلح‌نامه است؟ صلح‌نامه‌ای که خودِ دستگاه‌های اموی آن را حفظ می‌کنند، برای اینکه سند مصالحۀ معاویه را با امام حسن نگه داشته باشند. و در ضمنِ همین صلح‌نامه، امام تصریح می‌کند بر اینکه تو خلیفه نیستی، ما تو را به رسمیت نمی‌دانیم. تصریح می‌کند؛ حق نداری جانشین انتخاب کنی، و معاویه که جانشین انتخاب کرده، محکوم شد در تاریخ. بقیۀ خصوصیات صلح‌نامه [هم] که عرض کردم خیلی مفصّل است. (51/1/25)

امام کفر و پیشوای شرک و ناپذیرفتنی‌بودن سازش با او

… است، نقطۀ معضل ماجرا از اینجا پیش می‌آید که در نظر عموم مطالعه‌کنندگان یا اکثر مطالعه‌کنندگان، صلح در جملۀ صلح امام حسن علیه‌السلام به‌معنای تسلیم و سازش فهمیده می‌شود. خیال می‌کنند که صلح امام حسن درمقابل معاویه، یعنی سازش امام حسن با معاویةبن‌ابی‌سفیان. و خیلی روشن است که برای هیچ انسانی ـ نه هیچ مسلمانی یا هیچ شیعه‌ای ـ سازش امام حسن با معاویةبن‌ابی‌سفیان، امام کفر و پیشوای شرک، قابل قبول نیست، قابل فهم نیست. ولی مسئله این‌طور نیست، صلح به‌معنای سازش و تسلیم نیست. (51/1/24) این همان متارکه است، یعنی آتش‌بس. (65/3/4) آتش‌بس، تعبیر یکی از علمای اقدمین شیعه است؛ «مُهادنه» در کلمات صدوق است؛[9] مُهادنه یعنی آتش‌بس. (51/1/25) صلح امام حسن به‌معنای متارکۀ موقت جنگ است، …

نمایندهٔ فکر ارتجاعی فردی و منفعت‌طلب

… نزاع دو منازع خلافت بود؟ اگر ما این منازعه را به‌معنای منازعۀ میان دو مدعی حکومت و زعامت بگیریم، مطلب به همین دست‌اندازهایی که حالا افتاده است، طبعاً باید بیفتد؛ ولی مسئلۀ میان امام و معاویه، مسئلۀ منازعۀ میان دو مدعی سلطنت و حکومت نبود؛ منازعۀ دو فکر بود. منازعۀ یک ایدئولوژی انقلابیِ تکامل‌طلب و انسان‌ساز بود، با یک فکر ارتجاعی فردی که همه‌چیز را برطبق منافع شخصی خود توجیه و تحلیل می‌کند. و به عبارت خیلی روشنی ـ که در فرهنگ اسلامی کاملاً قابل درک است ـ مبارزۀ میان توحید و شرک بود، و مبارزۀ میان ایمان و کفر. ماهیت مبارزه میان امام و معاویه، اصلاً این است.

برخورداری از امتیازات اجتماعی کامیاب‌کننده در قلمرو خود

… که در یک منطقه امام مجتبی علیه‌السلام قرار دارد و در یک منطقه معاویه، بسیار باهم متفاوتند. چیزهایی در جامعه‌ای که حسن علیه‌السلام بر آن حکومت می‌کند وجود دارد، که در هر جامعه‌ای و در زیر سایۀ هر حکومتی، این‌گونه مسائلی وجود داشته باشد، فلج‌کننده است. و درمقابل، معاویه از امتیازاتی در اجتماعِ خود برخوردار است که در هر حکومتی و در هر جامعه‌ای، این امتیازات باشد، او کامیاب و موفق می‌شود. نویسندۀ عرب‌زبان مصری، عباس عقّاد، حکومت علی علیه‌السلام و معاویه را این‌طور بیان می‌کند: بعد از مرگ عثمان، معاویه بر منطقه‌ای حکومت می‌کرد که در آن مطلقاً اختلاف و نفاق نبود و همه باهم، هم‌دل و هم‌زبان بودند، و علی علیه‌السلام به حکومت منطقه‌ای رسید که در آن …

نپذیرفتن اصول و ریاکاری در وانمودکردن ضد باطن خود

این پایبندی به اصول، معنایش این است. معاویه اصول را قبول نداشت تا پایبند به آنها باشد؛ اما در دستگاه امیرالمؤمنین و دستگاه امام حسن، اصول، هم مورد قبول است و هم به‌شدت و با سخت‌گیری مورد عمل. این‌هم یک فرق بین اینجا و آنجاست. معاویه یک فرد ریاکار بود، در باطن یک عملی را انجام می‌داد، اما در ظاهر، ضد آن را به مردم وانمود می‌کرد. و امام حسن از این صفت شوم هم برکنار بود. ریا نمی‌کرد. آن‌چنان‌که می‌اندیشید و مصلحت بود و حق بود، ظاهر قضایایش هم آن‌چنان بود. و همۀ مردم می‌دانستند و می‌فهمیدند. آن‌چنان پارسایی امام حسن و پایبندی او به اصول، شدید بوده است که بعضی آن را به «سادگی» تعبیر …

تحریک غرایز مردم به رفاه و تنعم با اشرافی‌گری خود

ازطرفی مردم به تجمل خو گرفته‌اند، جلوه‌های اشرافی‌گری از دو قطب ضد اسلام، یعنی از روم و ایران، برای مردم آشکار شده است؛ حکومت‌های اسلامی به جانب اشرافی‌گری و تُرَف[3] کشیده شده‌اند...وضع اشرافی‌گری معاویه برای مردم یک حالت تازه‌ای را به‌وجود آورده است و احساسات و غرایز انسان معمولی را تحریک می‌کند، علاقه‌مندی او را به راحتی و رفاه و اشرافی‌گری و تنعم مادی برمی‌انگیزد.

ادعای خونخواهی عثمان و عمل به احکام الهی

… یزید بر سر کار بود که مصداق کامل همۀ اینها بود؛ مجسمۀ فساد و شرارت و فسق و ظلم و ناحق را حق کردن و مقابله و مبارزۀ با اسلام. خب، دیگر منتظر چه باشد امام حسین! باید با او مقابله می‌کرد، باید علیه او تغیُّر[7] می‌کرد، و کرد. در زمان امام حسن این‌طوری نبود؛ امام حسن البته می‌دانست ـ یا به علم امامت یا به حدسِ صائبِ هوشمندانۀ یک انسان بزرگ ـ که معاویه یک روزی این کارها را خواهد کرد، اما در آن زمان قضیه این نبود، قضیه این بود که معاویه ادعا می‌کرد که دارد خونخواهی عثمان را می‌کند و ادعا می‌کرد که می‌خواهد برطبق احکام الهی عمل بکند. و امام حسن هم در همان صلح‌نامه نوشته که تو باید بر اساس حکم خدا و سنت پیغمبر عمل بکنی، او هم قبول کرده که برطبق همان‌ها عمل خواهد کرد.[8] ظاهر قضیه این است. این خیلی تفاوت دارد با آنچه که در زمان امام حسین بود؛ بنابراین حدیث پیغمبر در اینجا مصداق پیدا …

تعریف از شجاعت امام حسن (ع) چون او را رقیب نمی‌دید

… از اینها زیاد تعریف می‌شود؛ چون معارضه‌ای وجود ندارد، اما تا معاصرند، تا زنده‌اند، تا هستند، از اینها تعریف نمی‌شود. معاویه نمی‌فهمید که امام حسن با این صلح چه کلاهی بر سر او گذاشته، نمی‌فهمید که روش آیندۀ امام حسن درمقابل او چگونه است، اینها را درک نمی‌کرد. هنوز زمان، آن‌طور نبود که مسائل، درست، آشکار و روشن شده باشد که امام حسن چه می‌کند، اینها را نمی‌دانست و چون او را رقیب خودش نمی‌دید، حاضر بود دربارۀ امام حسن تعریف بکند و حتی از شجاعت امام مجتبی تعریف کند.

ستایش شجاعت امام حسن (ع) در نامه به زیاد بن ابیه

در نامه‌ای که معاویه به مناسبتی به زیادبن‌ابیه می‌نویسد،[11] می‌گوید که این فرزندِ آن کسی است که هرکجا می‌رفت، مرگ با او و پابه‌پای او می‌رفت؛ مرگ با او می‌رفت! و «شیر را بچه همی ماند بدو»[12]، جمله‌ای دارد که درست ترجمۀ همین است: «وَ هَل یَلِدُ الرِّئبالُ اِلّا نَظیرَهُ»[13] آیا شیر جز نظیر خود را و جز موجودی مثل خود را مگر می‌زاید و از شیر به‌وجود می‌آید، یعنی شیر را بچه همی ماند بدو. پس امام حسن علیه‌السلام شجاع است، از مرگ نمی‌ترسد، برای او زنده‌ماندن مسئله‌ای نیست که او را به تحمل یک وضع آن‌چنانی وادار کند. (51/1/24)

اسلام معاویه، پشتوانهٔ تبعیض طبقاتی و قدرت‌های جبار

… و وادار کرد عده‌ای را که به امام حمله کنند، و مکرر هم به حضرت حمله کردند و ترور کردند، که البته سوءقصدها نسبت به امام مجتبی به جایی نرسید.[15] اگر امام مجتبی کشته می‌شد، امروز از اسلام یا نامی نبود یا اگر نامی بود، شخصیت اول اسلام معاویة‌بن‌ابی‌سفیان بود. و شما می‌دانید اسلامی که شخصیت اولش و مرد اول یا دومش معاویة‌بن‌ابی‌سفیان باشد، یعنی آن اسلامی که شالودۀ کاخ سبز است، یعنی آن اسلامی که زیربنای فکری و فلسفیِ تبعیض نژادها و تبعیض طبقات و اختلاف طبقاتی است، یعنی آن اسلامی که پشتوانۀ ظلم است، آن اسلامی که پشتوانۀ قدرت‌های جبار و طاغی و غاصب است. آن‌چنان اسلامی برای بشریّت باقی می‌ماند.

شهرت به کاتب وحی، خال‌المؤمنین و صحابی پیامبر

… که بیست سال بعدش امام حسین همین کار را کرد، با هفتاد نفر رفت زد به قلب دشمن، اما زمان امام حسین اوضاع خیلی فرق کرده بود. اولاً آن‌کسی‌که زمان امام حسین سر کار بود، یزید بود، نه معاویه؛ آدم بی‌اطلاعِ کم‌تجربۀ بدنامِ شراب‌خواری که اصلاً نمی‌شد از او دفاع کرد. معاویه این‌طوری نبود که! معاویه به نام کاتب وحی، به‌عنوان خالُ‌المؤمنین، به‌عنوان صحابی‌ای که پیغمبر را دیده، معروف بود. آنهایی که حاضر نبودند تو روی یزید نگاه کنند، پشت سر معاویه نماز می‌خواندند. پس زمان امام حسین کسی مثل معاویه وجود نداشت که رفتن امام حسین و ماندن او یک خطر بزرگی برای اسلام باشد؛ این اولاً. ثانیاً زمان امام حسین، بیست سال روی تشکیلات مخفی شیعه کار شده بود؛ اینکه گفتم مرحلۀ جدیدی از دوران زندگی ائمه است، یعنی همین. امام حسن بعد از …

خریدن دل‌ها و جان‌های مردم با پول

… و وضع کوفه و شرایط اجتماعی و سیاسی، فهمید که اگر حالا جنگ را تمام کرد، تمام کرده ـ به همان ترتیبی که حکومت را تسلیم کند به معاویه ـ اگر حالا جنگ را تمام نکند، یک سال دیگر، دو سال دیگر، پنج سال دیگر، ده سال دیگر هم این جنگ ادامه پیدا بکند، نتیجه باز همین است. یعنی با شیوه‌هایی که امام حسن داشت، شیوه‌های الهی و علوی، و شیوه‌هایی که معاویه داشت، شیوۀ خریدن دل‌ها و جان‌های مردم با پول، و با ضعف ایمانی که در مردم بود و با خستگی که مردم کوفه داشتند، اگر ده سال دیگر هم امام حسن می‌جنگید، آخرش همین بود؛ یعنی باز مجبور بود تسلیم معاویه بشود، منتها ده سال دیرتر. خب، در این ده سال بر سر امت اسلامی چه می‌آمد؟ هزاران نفر کشته می‌شدند، هزاران نفر از بین می‌رفتند، نارضایی‌ها علیه امام حسن بیشتر می‌شد. خب، این وجهی نداشت که امام حسن مجتبی درحالی‌که یقین دارد، …

تظاهر دستگاه معاویه به اسلام به برکت جریان حق حفظ‌شده به دست امام حسن (ع)

… را، ضعف‌های خواص و ناآگاهی‌های عوام مجبور کرد که [صلح را] قبول کند. البته اگر امام مجتبی علیه‌السلام آن صلح را انجام نمی‌داد، وضع به‌مراتب بدتر می‌شد. اگر امام حسن مجتبی جنگ را ادامه می‌داد و به دست معاویه به شهادت می‌رسید، هیچ‌چیز از اسلام باقی نمی‌ماند. باز تظاهری که دستگاه معاویه می‌کرد به اسلام و گرایش به احکام اسلامی، به‌خاطر آن جریان حقی بود که امام مجتبی آن جریان را حفظ کرد در جامعه. چون او بود، اگر او نبود که به‌کلی همه‌چیز از بین رفته بود. اما آنچه پیش آمد و آن‌کسانی‌که حکومت را به‌دست گرفتند، این خصوصیات و این روش‌ها را داشتند. (68/2/7)

بی‌اعتنایی دستگاه او به افشاگری پیرزن و غفلت از ثبت آن در تاریخ

یک نفر پیرزنی آمد آنجا در کاخ خلیفۀ آن روز مسلمان‌ها در شام، او را با اشعاری توصیف کرد که آن اشعار نشان می‌داد که شما دین ندارید. یک‌خُرده اوقاتشان تلخ شد. یکی گفت پیرزن است، ببخشید او را. خندیدند و یک جایزه‌ای هم از سر بی‌عاری و بی‌توجهی به او دادند و پیرزن رفت.[4] اما نفهمیدند که این در تاریخ ثبت شد. نفهمیدند که نام علی که به‌وسیلۀ عدی‌بن‌حاتم در پیشگاه معاویه زنده می‌شود و می‌گوید: «ای معاویه! من با علی وفا نکردم که او رفت و من زنده هستم»[5]، در فرهنگ جامعۀ آن روز اثر می‌گذارد و دیگر نمی‌شود آن را عوض کرد، دیگر نمی‌شود آن چهرۀ مقدس را حفظ کرد. این کارها …

بی‌بهرگی از دین و تقوا و عبادت همراه با خواست عزت در جامعه

… و معاویه چون می‌خواست در این دنیا زنده بماند و کاخ‌نشین باشد، مجبور بود که قرآنِ محمد را عوض کند، و عوض کرد. اسلامی که پیغمبر اسلام ازطرف خدا آورده بود، حقیقت را از آنِ دین، از آنِ تقوا، از آنِ نزدیکی به خدا، و فضیلت را از برای این ارزش‌ها معرفی می‌کرد. و معاویه هیچ‌کدام را نداشت؛ نه دین داشت، نه تقوا داشت، نه عبادت درستی می‌کرد، نه به وظایفش عمل می‌کرد، درعین‌حال می‌خواست در جامعه عزیز باشد. خب، چه‌کار بکند؟ باید دین را عوض کند، باید دین را تحریف کند. آیا دین را تحریف نکردند؟ چرا. اول‌کاری که معاویه کرد این بود، دور مردم شام یک حصار مستحکمی کشید که در این محوطه‌ای که او مرکز حکومت خود قرار داده است، احدی از حقایق اسلام یک کلمه نداند. و …

جلوگیری از شناخته‌شدن علی (ع) نزد شامیان برای حفظ حکومت

علی کیست؟ علی آن کسی است که قرآن مجسم، خودِ اوست؛ اصلاً اسلامِ مجسم، اوست. معلوم است که اگر مردم شام علی را می‌شناختند، با سخنان او و با حرف‌های او و با تعلیمات و آموزش‌های او آشنا می‌شدند، دیگر معاویه و امثال معاویه را به امارت و حکومت و بزرگ‌تری قبول نمی‌کردند، پس نباید بشناسند او را. و در این زمینه بنا کردند کارکردن.

اعمال قدرت سیاسی و قدرت فکری و فرهنگی

معاویه دو جور کار کرد؛ یکی اعمال قدرت سیاسی، و یکی اعمال قدرت فکری و فرهنگی. یک عده مردمان مزدوری که به نام دین، در میان اجتماع، دارای حرمت و شرف بودند، مثل ابوهریره‌ها، مثل کعب‌الاحبارها و امثال اینها را مزدور و اجیر خود کرد؛ به اینها پول دادند، به اینها حرمت و ارزش اجتماعی دادند، به خودشان نزدیکشان کردند، خط اینها را خواندند، آنها …

بذل بی‌حساب بیت‌المال و مزدوران و ملت ناآگاه در اختیار برای شکل‌دادن به افکار

خب، شما فکر می‌کنید اگر معاویه با این‌همه قدرت، با این‌همه پول، با این بخشش بی‌حساب ـ طه حسین، نویسندۀ مصری، می‌گوید معاویه آدم سخیّ‌ای نبود، اما خیلی بذل و بخشش می‌کرد؛ سخاوتمند نبود، اما هرچه دلت بخواهد پول می‌داد برای اهداف خودش ـ یک‌چنین آدمی با این‌همه پول و بیت‌المال مسلمان‌ها در اختیار، مزدورانِ نوکرمآبِ چشم‌وگوش‌بسته در دست، ملت چشم‌وگوش‌بسته در اختیار، هر کاری که بخواهد با مغز و فکر اینها می‌تواند بکند و می‌کند؛ اگر درمقابل این، یک قدرتی مثل قدرت امام حسن و قدرت امام حسین وجود نمی‌داشت که یک‌مشت مسلمان واقعی را بسازد؛ زیربنای فکری اینها را قرص و محکم شالوده‌ریزی کند؛ جمعیت شیعه را به‌وجود بیاورد و بیندازد به جان حکومت ننگین بنی‌امیه؛ شما خیال می‌کنید کار اسلام به کجا …

منع ابن‌عباس از تفسیر قرآن از ترس امام حسین (ع)

… قدرت یزید، سرکوب شدند و از بین رفتند؛ تصور خودشان این بود. خب خیلی روشن است، خلاصه و عصارۀ قرآن‌خوان‌های حجاز و عراق و فارس و یمن و شام و بقیۀ استان‌های اسلامی در هفتادودونفر جمع شد و این هفتادودونفر در یک نیم‌روز کشته شدند و به خاک و خون تپیدند؛ تمام شد. تا حالا [اگر] معاویه به ابن‌عباس می‌گفت قرآن را بخوان، اما معنا نکن،[3] قرآن را بخوان اما حق نداری تفسیر [کنی]؛ برای خاطر این [بود] که قرآن‌خوانی وجود داشت، پس تفسیرگویی هم ممکن بود وجود داشته باشد. و گمان بنده این است که معاویه با ابن‌عباس تعارف می‌کرد، واِلّ کسی از ابن‌عباس‌آدمی نمی‌ترسد...ترس معاویه از حسین علیه‌السلام بود؛ به ابن‌عباس می‌گفت قرآن را تفسیر نکن تا معلوم بشود که تفسیر قرآن جرم است، تا حسین حساب خودش را نگه دارد، ترس از او بود. و حالا حسینی نیست، اباالفضلی نیست، بقیۀ مردان بنی‌هاشم نیستند، آن جوان‌های دلاور و چیزفهم، آن جوان‌های از صدها پیر بهتر و شریف‌تر و به‌خدانزدیک‌تر، در کربلا کشته شدند، آن حبیب‌بن‌مظاهر و مسلم‌بن‌عوسجه و دیگر مردان بزرگ که کوفه را پایگاه ضد دشمن کرده بودند، …

استناد به آیهٔ آمرزش گناهان برای توجیه جنگ با امیرالمؤمنین (ع)

… را جمع کردم. یک لباسی هم رسول خدا به من دادند، آن را هم دارم. خواهش می‌کنم وقتی که من مُردم، آن لباس را تن من کنید و این خرده‌های ناخن را هم با من دفن کنید.[2] پس این چیزها را از اسلام قبول دارد، این چیزها را از دین نفی نمی‌کند، مغفرت خدا را نفی نمی‌کند. به معاویه گفتند تو با امیرالمؤمنین جنگیدی و دانستی با چه کسی جنگیدی؛ چرا؟ گفت یک آیۀ از قرآن، یک آیه از قرآن به من دلگرمی داد، این کار را کردم. گفتند چه؟ گفت این آیه: «اِنَّ اللهَ یَغفِرُ الذُّنوبَ جَمیعاً»[3] خدا همۀ گناهان را می‌بخشد. [پس] با این چیزهای اسلام، اینها بد نبودند؛ با چه چیز اسلام بد بودند؟ با توحید اسلام. توحید چیست؟ حکومت اسلام.