رفتن به محتوای اصلی

معاویهشخص

نام‌های دیگر: معاویه بن ابی‌سفیان

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بنیان‌گذار حکومت بنی‌امیه و طرف مقابل امیرالمؤمنین (ع) و امام حسن (ع).

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات به مناسبت شب بیست‌و‌یکم ماه مبارک رمضان— ۱۳۵۸/۰۵/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۳۹۷
۱۳۵۸۱۳۹۷

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۴۷ پاراگراف)

خون‌خواهی عثمان با وجود نقش دستیارانش در قتل او

… من نمیجنگم؛ شمشیرش را بیندازد. این را باید میدیدند، باید میفهمیدند. این مطلب مشکلی بود؟ این معضلی بود که نشود فهمید؟ کوتاهی کردند. این میشود بیبصیرتی. اگر اندکی تدبر و تأمل میکردند، این حقیقت را میفهمیدند؛ چون اینها خودشان در مدینه اصحاب امیرالمؤمنین بودند؛ دیده بودند که در قتل عثمان، عوامل و دستیاران خود معاویه مؤثر بودند؛ آنها کمک کردند به کشته شدن عثمان؛ در عین حال پیراهن عثمان را به عنوان خونخواهی بلند کردند. آنها خودشان این کار را کردند، مقصر خودشان بودند، اما دنبال مقصر میگشتند. ببینید، این بیبصیرتی ناشی از بیدقتی است؛ ناشی از نگاه نکردن است؛ ناشی از چشم بستن بر روی یک حقیقت واضح است.

مدح امیرالمؤمنین (ع) و گریستن با شنیدن وصف او با وجود دشمنی آشکار

اینها چیزهایی است که جزو مسلّمات تاریخ است و دشمن امیرالمؤمنین هم به آنها اقرار کرده است. در مجلس معاویه، کسی مطلبی را به عنوان تملق راجع به امیرالمؤمنین گفت، معاویه بر آن شخص برآشفت و جمله‌ای در مدح امیرالمؤمنین بیان کرد! از یاران امیرالمؤمنین، کسانی که بعد از شهادت آن بزرگوار سر و کارشان با دستگاه معاویه میافتاد، معاویه به آنها میگفت از علی برای من بگوئید. آنها هم میگفتند. در روایت دارد که گاهی معاویه اشک میریخت! این شگفتیها اینجوری است! در حالی که دشمنی معاویه با علی چیز پنهانی که نیست؛ این را همه میدانند.

سازش‌ناپذیری با امیرالمؤمنین و حکومت علوی

… است که مغیرةبن شعبه و عبداللَّه بن عبّاس و دیگران در اوّلِ حکومت امیرالمؤمنین گفتند: «یا امیرالمؤمنین! اینها را چند صباحی نگهدار» اما حضرت قبول نکرد. آنها حمل کردند بر این که حضرت بیسیاستی کرد؛ لیکن نه، آنها خودشان غافل بودند؛ قضایای بعدی این را نشان داد. امیرالمؤمنین هر کار هم که میکرد، معاویه با او نمیساخت. این تفکّر، تفکّری نبود که حکومتی مثل حکومت علوی را قبول کند؛ هرچند قبلیها، بعضیها را تحمّل کردند.

نامهٔ امام حسین (ع) به معاویه در نهی از منکر به نقل مورخان سنی

رشته بعدی هم رشته نهی از منکر و امر به معروف در بالاترین شکل آن است که در نامه به معاویه در کتابهای تاریخ نقل شده است - نقل شیعه هم نیست - اتّفاقاً این نامه را - تا آن جاکه در ذهنم هست - مورّخین سنّی نقل کرده‌اند؛ به گمانم شیعه نقل نکرده است؛ یعنی من برخورد نکرده‌ام؛ یا اگر هم نقل کرده‌اند، از آنها نقل کرده‌اند. آن نامه کذایی و نهی از منکر و امر به معروف ، تا هنگام حرکت از مدینه است که بعد از به سلطنت رسیدن یزید است که این هم امر به معروف و نهی از منکر است. « اُرید اَن …

پدید آمدن نشانه‌های انحراف در دوران حکومت او

چرا نمیتواند؟ چون این تکلیف را آن وقتی میشود عمل کرد که جامعه، منحرف شده باشد. جامعه در زمان پیغمبر و زمان امیرالمؤمنین که، به آن شکل منحرف نشده است. در زمان امام حسن که معاویه در رأس حکومت است، اگرچه خیلی از نشانه‌های آن انحراف، پدید آمده است، اما هنوز به آن حدّی نرسیده است که خوف تبدیل کلّی اسلام وجود داشته باشد.

سیاست‌های حکومت معاویه مانع شنیده شدن سخن حق

این که میگوییم موقعیت مناسب است، یعنی فضای جامعه اسلامی، طوری است که ممکن است پیام امام حسین به گوش انسانها در همان زمان و در طول تاریخ برسد. اگر در زمان معاویه، امام حسین میخواست قیام کند، پیام او دفن میشد. این به خاطر وضع حکومت در زمان معاویه است. سیاستها به گونه‌ای بود که مردم نمیتوانستند حقّانیت سخن حق را بشنوند. لذا همین بزرگوار، ده سال در زمان خلافت معاویه، امام بود، ولی چیزی نگفت؛ کاری، اقدامی و قیامی نکرد؛ چون موقعیت آن‌جا مناسب نبود.

قدرت سیاسی و مالی اصحاب معاویه و بی‌ملاحظگی امیرالمؤمنین (ع) در برابر آنان

امیرالمؤمنین با سه گروه روبه‌رو شد: قاسطین، ناکثین، مارقین؛ آن کسانى که بیعت را شکستند، آن کسانى که ظلم کردند، آن کسانى که از دین خارج شدند. یک دسته، آن دسته‌ى اهل شام بودند؛ اصحاب معاویه و عمروعاص که بعضى از اینها سابقه‌ى اسلامِ نسبتاً طولانى هم داشتند و جزو اصحاب پیغمبر بودند، بعضى نه، جدیدالاسلام بودند و دو سه سال از زمان پیغمبر را به مسلمانى گذرانده بودند؛ از زمان پیغمبر چیزى درک نکرده بودند و عمده‌ى دوران اسلامشان مال بعد از زمان پیغمبر بود. خب، قدرتى از لحاظ سیاسى قوى، از لحاظ مالى قوى، از لحاظ مانورهاى حکومتى قوى، با امکانات فراوان، در مقابل امیرالمؤمنین، [امّا] امیرالمؤمنین هیچ ملاحظه نکرد.

وادار کردن رجال به دست کشیدن از عقاید خود

… که [اگر] بخواهیم آنها را بگوییم، خیلى طول میکشد. از زمان خود معاویه هم شروع شد. معاویه معروف است ــ یعنى مورّخین و تاریخ‌‌نویس‌‌ها معروفش کردند ــ به اینکه آدمى بوده حلیم و باظرفیّت؛ اجازه میداده که مخالفینش در مقابلش حرف بزنند؛ هر چه میخواهند بگویند. البتّه در یک برهه‌‌اى از زمان و در اوایل همین‌‌‌‌جورها هم شاید بوده، لکن ابعاد دیگرِ شخصیّت او را در کنار این بُعد کمتر نوشته‌‌اند؛ این را که او چطور وادار میکرد اشخاص را، رؤسا را، وجوه[4] را، رجال را به اینکه از عقاید خودشان و ایمان خودشان دست بکشند و در راه مقابله‌‌ى با حق حتّى تجهیز بشوند، خیلى‌‌ها ننوشتند. البتّه چرا، باز هم در تاریخ ثبت است؛ همینهایى که الان ما میدانیم، همینها را هم باز یک عدّه‌‌اى نوشته‌‌اند. مردمانى که در آن دستگاه‌‌ها پرورش پیدا میکردند، عادت داده میشدند به اینکه هیچ چیزى را بر خلاف میل و هواى خلیفه بر زبان نیاورند. خب این چه جامعه‌‌اى است؟ …

افزودن سهم متملقان از بیت‌المال

… خون را نفهمیده، از بس مجذوب صحبت معاویه بوده! معاویه گفت عجب، تو نفهمیدى سنگ خورده به پیشانى‌‌ات؟ گفت: نه، من نفهمیدم. دست زد، گفت: عجب! خون! بعد قسم خورد به جان معاویه یا به مقدّسات، که من تا وقتى تو نگفتى، شیرینىِ کلام تو نگذاشت که بفهمم! معاویه گفت: عجب! بعد پرسید سهم تو، عطیّه‌‌ی تو در بیت‌‌المال چقدر است؟ گفت: مثلاً فلان قدر؛ گفت: عجب، به تو ظلم کردند؛ این را باید سه برابر کنند. این فرهنگ حاکم بر دستگاه حکومت است!

در اختیار داشتن دستگاه تبلیغات و غلبهٔ قطعی در صورت جنگ

… هدیٰ (علیهم الصّلاة و السّلام) هستند و مسلمانان بسیارى که بودند و این جریان ارزشىِ نهضت اسلامى به برکت امام حسن مجتبىٰ (علیه الصّلاة و السّلام) اسلام را حفظ کرد. اگر این صلح را امام مجتبىٰ انجام نمیداد، آن اسلام ارزشىِ نهضتى باقى نمیماند و از بین میرفت؛ چون معاویه بالاخره غلبه پیدا میکرد و وضعیّت، وضعیّتى نبود که امکان داشته باشد که امام حسن مجتبىٰ (علیه ‌‌السّلام) غلبه پیدا کند؛ همه‌‌ى عوامل در جهت عکس غلبه‌‌ى امام مجتبىٰ (علیه ‌‌السّلام) بود. دستگاه تبلیغات در اختیار معاویه بود و چهره‌‌ى او در اسلام، چهره‌‌اى که نتوانند موجّه کنند و نشان بدهند نبود؛ تمام ارکان خاندان پیغمبر را از بین میبردند و کسى را باقى نمیگذاشتند که حافظ نظام ارزشى اصیل اسلام باشد و بکل همه چیز از بین میرفت؛ و ذکر اسلام برمى‌‌افتاد و نوبت به جریان عاشورا هم نمیرسید. یعنى اگر بنا بود امام مجتبىٰ (علیه ‌‌السّلام)، جنگ با معاویه را ادامه …

تبدیل خوش‌رویی زمان رقابت به خشونت حکومت تا حادثهٔ کربلا

… شما تازه‌مسلمانید، چه می‌گویید؛ جایی باز کرده بودند. اینها یک جریان؛ که جریانی بودند که اساساً حکومت اسلامی را، حکومت علوی را قبول نداشتند و طور دیگری می‌خواستند حکومت باشد و دست خودشان باشد؛ که بعد هم نشان دادند. بعد دنیای اسلام تجربۀ حکومت اینها را چشید. یعنی همان معاویه‌ای که در زمان رقابت با امیرالمؤمنین، آن‌طور به بعضی از اصحاب روی خوش نشان می‌داد و محبت نشان می‌داد، بعداً همان حکومت، تبدیل شد به برخوردهای خشن، تا رسید به زمان یزید، حادثۀ کربلا؛ بعد هم مروان و عبدالملک. و حَجّاج‌بن‌یوسف ثَقَفی یکی از میوه‌های آن حکومت است و یوسف‌بن‌عمر ثقفی یکی از میوه‌های آن حکومت است، یعنی این حکامی که تاریخ از ذکر جرائم اینها به خود می‌لرزد؛ اینها همان حکومتی هستند که معاویه بنیان‌گذاری کرد و بر سر چنین چیزی با …

پاداش دادن از بیت‌المال به چاپلوسان

… خون را نفهمیده، ازبس مجذوب صحبت معاویه بوده! معاویه گفت: عجب! تو نفهمیدی سنگ خورده به پیشانی‌ات؟ گفت: نه، کو؟! من نفهمیدم؛ دست زد، گفت: عجب! خون! بعد قسم خورد به جان معاویه یا به مقدسات که تا وقتی تو نگفتی، شیرینی کلام تو نگذاشت که بفهمم. معاویه گفت: عجب! بعد پرسید: تو سهم عطیه‌ات[7] در بیت‌المال چقدر است؟ گفت: مثلاً فلان‌قدر. گفت: عجب، به تو ظلم کردند، این را باید سه برابر کنند.[8] این، فرهنگ حاکم بر دستگاه حکومت است.

غلبهٔ حتمی معاویه با در اختیار داشتن دستگاه تبلیغات در صورت ادامهٔ جنگ

… هستند و مسلمانانِ بسیاری که بودند و این جریان ارزشیِ نهضتیِ اسلامی اسلام را حفظ کرد، به برکت امام حسن مجتبی علیه‌الصلاةوالسلام. اگر این صلح را امام مجتبی انجام نمی‌داد، آن اسلامِ ارزشی نهضتی باقی نمی‌ماند، از بین می‌رفت؛ چون معاویه بالاخره غلبه پیدا می‌کرد. وضعیت، وضعیتی نبود که امکان داشته باشد که امام حسن مجتبی علیه‌السلام غلبه پیدا کند؛ همۀ عوامل، در جهت عکس غلبۀ امام مجتبی علیه‌السلام بود. معاویه غلبه پیدا می‌کرد؛ دستگاه تبلیغات در اختیار او بود. چهرۀ او در اسلام، چهره‌ای که نتوانند موجّه کنند و نشان بدهند، نبود. تمام ارکان خاندان پیغمبر را از بین می‌بردند و کسی را باقی نمی‌گذاشتند که حافظ نظام ارزشی اصیل اسلام باشد و به‌کل از بین می‌رفت همه‌چیز و ذکر اسلام برمی‌افتاد، نوبت به جریان عاشورا هم …

به‌کارگیری شیوه‌هایی مانند پول بی‌حساب و جذب افراد ناصالح که امام نمی‌توانست به کار گیرد

بنابراین در زندگی امام حسن (ع) و در کلمات این بزرگوار، این معنی واضح است، گرچه در آن دوران زمینۀ چنین قیامی آماده نبود، زیرا رشد مردم کم و تبلیغات و امکانات مالی دشمن خیلی فراوان بود. دشمن از شیوه‌هایی استفاده می‌کرد که امام حسن نمی‌توانست از آن شیوه‌ها استفاده کند، مثل دادن پول‌های بی‌حساب، جمع‌کردن افراد غیر موجّه و ناصالح که امام از این کارها نمی‌توانست بکند، چرا که دست او باز بود، و دست امام حسن بسته. پاسدار اسلام، ش6

تحمل و نوازش بدگویان و هواداران امیرالمؤمنین (ع) به‌عنوان شیوهٔ تبلیغاتی

همین معاویه در یک مورد دیگر شما می‌بینید که یک پیرزنی مثلاً می‌آید از فلان قبیله، بنا می‌کند به معاویه فحش‌دادن، بدگویی‌کردن که تو چنین کردی، چنان کردی، فلان کردی، می‌خندد، نوازشش می‌کند، به او محبت می‌کند، هیچ‌چیز هم نمی‌گوید.[24] عَدی‌بن‌حاتِم می‌آید پیش معاویه درحالی‌که دو چشمانش نابینا شده بود؛ معاویه می‌گوید: عدی! علی با تو انصاف نکرد، تو دو پسرت را در جنگ‌های علی با من از دست دادی، اما علی دو پسر خودش ـ حسن و حسین ـ را نگه داشت. عَدی‌بن‌حاتم گریه کرد، گفت: معاویه، من با علی انصاف نکردم، که علی به شهادت رسید و به لقای خدا پیوست و من هنوز زنده‌ام.[25] در مجلس معاویه هروقت یکی از وابستگان به اهل‌بیت حضور داشت و در آن کمترین اهانتی به امیرالمؤمنین می‌شد او با شجاعت، با صراحت، با قدرت به معاویه و یارانش حمله می‌کرد و معاویه هم می‌خندید، تلطّف می‌کرد، حتی گاهی گریه می‌کرد، می‌گفت: بله، راست گفتید.[26]..شاید برای شما باورنکردنی باشد اما این واقعیتی است، تبلیغات همین است. تبلیغات، مسموم‌ترین و خطرناک‌ترین ابزارهایی بوده که در طول تاریخ، باطل از او استفاده کرده. جریان حق از تبلیغ، مثل جریان باطل از تبلیغ هیچ‌وقت نمی‌تواند استفاده کند. برای خاطر اینکه تبلیغ اگر بخواهد به‌طور کامل ذهن‌ها را بپوشاند، احتیاج دارد به بازیگری، احتیاج …

لعن در دنیای اسلام کار معاویه و نادرستی ملامت شیعه در این باره

… اصلاً چیزی بفهمد، این همین است. تبلیغ به نفع خاندان بنی‌امیه و معاویه و علیه خاندان پیغمبر. این واقعیتی است که در جهان اسلام تا حدود صد سال بعد از هجرت؛ یعنی شاید حدود چهل، پنجاه سال بعد از دوران خود امیرالمؤمنین، امیرالمؤمنین را بر روی منبرها لعنت می‌کردند. اینکه گفتم لعنت در دنیای اسلام کار معاویه است و کار اخلاق معاویه، این همین است. بعضی‌ها، متهم کردند شیعه را و ملامت کردند که چرا بعضی از صحابه را مورد طعن و لعن قرار می‌دهند؛ این کاری است که آنها کردند، این کاری است که معاویه کرد. امیرالمؤمنین را، علی‌بن‌ابی‌طالب را، «اَفضَلُ القَومِ»[27] و «اَقدَمُهُم اِسلاماً»[28] را و نزدیک‌ترین اصحاب پیغمبر را اینها سال‌ها، ده‌ها سال در منبرها به بدی و زشتی یاد کردند و او را لعنت کردند تا زمان عمربن‌عبدالعزیز. او وقتی‌که خلیفه شد ممنوع کرد، گفت کسی …

درخواست از سمرة بن جندب برای نسبت دادن آیهٔ ریاکاران به امیرالمؤمنین (ع)

… و اذیت‌کردن مردم، ما در اسلام نداریم. به بهانۀ اینکه اینجا ملک من است، مال من است مردم را اذیت بکنی، ما چنین چیزی در اسلام نداریم. که این حدیث «لاضرر» معروف که یکی از اصول و قواعد فقهی ماست، مربوط به این آقاست. سمرةبن‌جندب، ایشان زنده ماند تا زمان معاویه. خوش‌عاقبتی را ببینید، معاویه چون دنبال اصحاب بود ـ اصحاب پیغمبر نام و عنوان داشتند ـ که اینها را دور خودش جمع کند، این آقا را هم آورد دور خودش. به این گفت که مایلم این آیۀ معروف را «وَ مِنَ النّاسِ مَن یُعجِبُکَ قَولُهُ فِی الحَیاةِ الدُّنیا وَ یُشهِدُ اللهَ عَلَیٰ ما فی قَلبِهِ وَ هُوَ اَلَدُّ الخِصامِ»[32] یعنی بعضی از مردم هستند که وقتی دربارۀ دنیا، در مذمت دنیا حرف می‌زنند، سخن آنها تو را به اعجاب و شگفتی می‌آورد؛ خدا را هم بر آنچه در دلشان هست شاهد می‌آورند، اما در واقع اینها ریا می‌کنند؛ [به علی‌بن‌ابی‌طالب نسبت بدهی]. چون معاویه درمقابل کلمات امیرالمؤمنین قرار داشت در مذمت دنیا، آن خطبه‌های کوبندۀ نهج‌البلاغه که خُب خیلی اثر می‌گذاشت.

تملق مردم و جلب حمایت آنان به هر قیمت

… جریان حق نه‌خیر، حق را بیان می‌کند ولو تلخ باشد. شما می‌بینید امیرالمؤمنین در مواجهۀ با یاران خودش گاهی با آنها آن‌چنان تلخ حرف می‌زند که انسان تعجب می‌کند. ماها بااینکه دوست می‌داریم که روش‌هایمان همان روش‌ها باشد، برای ما هم حتی تعجب‌انگیز است در مواردی. معاویه هیچ‌وقت این کار را نمی‌کرد. معاویه تملّق مردم را می‌گفت. معاویه سعی می‌کرد به هر قیمتی هست حمایت مردم را جلب کند. علی‌بن‌ابی‌طالب این کار را نمی‌کند. نه‌اینکه بلد نیست؛ برخلافِ تقواست، برخلافِ اصول است و خود علی‌بن‌ابی‌طالب فرمود: «لَولَا التُّقَی لَکُنتُ اَدهَی العَرَبِ»[39] اگر مسئلۀ تقوا نبود و ملاحظات ارزش‌ها نبود، من از معاویه زرنگ‌تر بودم در این کارها. واقعش هم …

دفن‌شدن پیام قیام در زمان او به‌خاطر سیاست‌های حکومتش

… را می‌خواهی از تخت قدرت بکِشی پایین، او بنشیند تماشا کند؟! خب او هم بدیهی است که ضربه می‌زند به شما. پس خطر هست. اینی‌که می‌گوییم موقعیت مناسب است، یعنی فضای جامعۀ اسلامی، طوری است که پیام امام حسین ممکن است به گوش انسان‌ها در همان زمان و در طول تاریخ برسد. اگر در زمان معاویه، امام حسین می‌خواست قیام کند، پیام او دفن می‌شد. این به‌خاطر وضع حکومت در زمان معاویه است که من حالا نمی‌خواهم آن را شرح بدهم. سیاست‌ها طوری بود که مردم نمی‌توانستند حقانیت سخن حق را بشنوند. لذا همین امام حسین، ده سال این امام بزرگوار در زمان خلافت معاویه بود، چیزی نگفت. کاری نکرد، اقدامی نکرد، قیامی نکرد. چون موقعیت، آنجا مناسب نبود. قبلش هم امام حسن علیه‌السلام بود. ایشان هم قیام نکرد؛ چون موقعیت مناسب نبود. نه‌اینکه امام حسین اهل این کار بود، …

زیان فهم آیات اساسی قرآن برای معاویه

آن‌کسانی‌که دارند از این مبحث ـ از دوطرف این مبحث ـ دفاع می‌کنند، از چه دارند دفاع می‌کنند؟ از حیثیّت قرآن، از حیثیّت دین، از نوامیس مذهبی. اما چقدر به جان معاویه ضرر دارد؟ شما بگویید چقدر؛ آیا نفعی به حال معاویه دارد؟ شما قضاوت کنید. برای معاویه چه از این بهتر که به‌جای اینکه مردم از قرآن این اصل را مطرح کنند که «وَ اَعِدّوا لَهُم مَّا استَطَعتُم مِن قُوَّةٍ وَ مِن رِباطِ الخَیلِ تُرهِبونَ بِهِ عَدُوَّ اللهِ وَ عَدُوَّکُم»[6] ـ ترجمۀ این آیه این است: فراهم کنید، آماده کنید درمقابل دشمنان دین و خدا، هرچه می‌توانید از نیرو، از اسب، از سلاح، از دانش، آن‌قدر فراهم کنید، آن‌قدر مجهز بشوید، آن‌قدر آماده بشوید تا دشمن خدا از شما بترسد ـ به‌جای اینکه این آیه را مطرح کنند، این آیه را بفهمند ـ که اگر این آیه مطرح بشود و مردم آن را بفهمند، برای معاویه زیان‌آور است ـ مردم از قرآن حرف می‌زنند؛ اما از خلق قرآن، از قدیم‌بودن قرآن. این بحث اقلّ فایده‌اش و کمترین ثمرش برای معاویه، این است که [مردم] از آن آیه و صدها امثال آن آیه در قرآن غافل می‌مانند. این در جامعۀ غیر اسلامی و غیر الهی.

ناکامی فشار و خفقان معاویه و برخاستن حرکت‌ها پس از او

… می‌گوید: «در تکوین عالم، خاصیت زور و استبداد این است ـ کأنّه یک سنتی است ـ که هرگاه روی هر مسئلۀ فکری و هر جریان فکری، زور و استبداد و قدرت‌نمایی به‌وجود آمد، آن جریان فکری رشد می‌کند؛ این خاصیتِ طبیعی است». اتفاقاً تجربه‌ها هم همین را به ما نشان می‌دهد. بنابراین، این راه، خیلی راه موفقی نبود و دیدید که در زمان خود معاویه، آن‌همه فشارها، آن‌همه خفقان‌ها، آن‌همه اعدام‌ها به جایی نرسید؛ تاآنجاکه بعد از آنکه پسرش روی کار آمد، در کوفه شورش شد، در خود مدینه امام حسین علیه‌السلام حرکت کرد، عبدالله‌بن‌زبیر[12] چنین کرد، چنان کرد، و این آتش‌های خفتۀ در زیر خاکستر، همه برق زد و جرقه زد و به‌وجود آمد و خودش را نشان داد. بنابراین، این راه خوبی نبود.

ناکامی در استمالت و استدلال در برابر تبعیدیان کوفه

… اموی و عثمانی است، مخالفتی پیدا کردند. نوشت که عاجز ماندم از دست اینها. گفت تبعیدشان کن پیش معاویه به شام.[7] تبعیدشان کن؛ معاویه خوب بلد است با اینها چه‌کار کند! اینها را تبعید کرد پیش معاویه. معاویه گفت بیاورید ببینیم چه می‌گویند اینها، حرفشان چیست. وقتی وارد محفل معاویه شدند، معاویه بنا کرد با استمالت[8] به خیال خودش، عاقلانه، با حلم و بردباری با اینها حرف‌زدن. دید نه‌خیر، اینها این‌طور نیستند، بنا کردند با او جنگیدن، با سخن‌های نیش‌دار و گزنده او را محکوم‌کردن. هرچه بنا کرد با اینها استدلال‌کردن، آنها درمقابل، استدلال‌های قوی‌تری آوردند. معاویه شروع کرد از شیوۀ معروف ریا ـ همیشه انسان برای پیداکردن مصداق ریا می‌رود سراغ آن‌کسانی‌که وجهۀ مذهبی دارند، زاهدان و زاهدنمایان، اما عجبا که در تاریخ، چهره‌های سیاسی را، انسان، ریاکارترینِ چهره‌ها می‌بیند ـ معاویه بنا کرد ریاکاری‌کردن پیش مالک اشتر و …

تنها راه صلح، شکستن بت نفس و هوس و پیروی از امیرالمؤمنین (ع)

… را می‌گویی، این اختلاف بد نیست. این اختلاف، اختلافِ میان نور و ظلمت است. این اختلاف، اختلافِ میان حق و باطل است. این اختلاف در تاریخ همیشه هست و همیشه بوده. در زمان خود پیغمبر هم بوده است، در آخر دوران پیغمبر هم بوده است. این دردِ زمان پیغمبر محسوب نمی‌شود. نمی‌شود به امیرالمؤمنین گفت آقا شما با معاویه اختلاف دارید، بیایید باهم صلح کنید؛ صلح معنا ندارد. یک راه فقط دارد، معاویه بت را بشکند، بت نفْس خود، بت آرزوهای خود، بت حکومت خود، بت هویٰ‌وهوس خود را خُرد کند، درمقابل رحمان، درمقابل الله سجده کند، بیاید دنبال امیرالمؤمنین؛ راهش فقط این است. حساب اختلافات مرزی ایران و افغانستان که نیست، بگویند یک وجب شما، یک وجب آنها. حساب اختلاف مِلکی دوتا مالک که نیست، بگویند دیوار نه آنجا، نه اینجا، میانه. جای گذشت نیست، جای مایه‌گذاشتن نیست، که از دین و از قرآن است، و از دین و قرآن نمی‌شود مایه گذاشت.

بیرون بودن معاویه از امت اسلامی متحد

… و علی آن را به‌عنوان یک دردی که در زمان پیغمبر بوده، مطرح کند و بخواهد مردم را به حل این اختلاف دعوت کند. این اختلاف حل‌شدنی نیست. بنابراین، این حرف، حرف درستی نیست که یکی از شُرّاح نهج‌البلاغه می‌گوید مراد در اینجا اختلاف است و عدم اتحاد و اتفاق امت اسلامی. امت اسلامی متحد بودند، معاویه خارج از امت اسلامی بود.

ادعای معاویه بر حق انحصاری قانون‌گذاری در برابر مردم

… را به‌دست آوردید، پایه و مبنای دین در نظر شما، با استدلال، محکم و مستحکم شد، اگر قانون من به عقل شما، به سلیقۀ شما جور نیامد، آن را رد نکنید. حق ندارید رد کنید، چون ممکن است شما نفهمید؛ یک وجهی، یک فلسفه‌ای داشته باشد که بر شما پوشیده باشد؛ این برای خداست. در شام هم معاویه می‌گفت حق ندارید درمقابل قوانینی که من می‌آورم، قانونی جعل و وضع بکنید.

مشخص کردن مرز وصی پیامبر (ص) با دشمن او در برابر معاویه

… یعنی هلاک، امامی که شما را به هلاکت می‌برد. «اَ لَم تَرَ اِلَی الَّذینَ بَدَّلوا نِعمَتَ اللهِ کُفراً وَ اَحَلُّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ»[21]، اَحَلّوا قَومَهُم، پیداست که رئیسند، امامند، پیشوایند؛ لذاست که «اَحَلّوا قَومَهُم دارَ البَوارِ»؛ خطر اینجاست! بعد «وَ وَصِیُّ النَّبِیِّ وَ عَدُوُّهُ» آن‌کسی‌که وصی پیغمبر است با آن‌کسی‌که عدوِ پیغمبر است. حضرت بین خودشان و معاویه می‌خواهند فاصله و تفاوت را مشخص کنند که مردم بدانند، موضعشان را مشخص بکنند. «اِنِّی لا اَخافُ عَلَیکُم مُؤمِناً وَ لا مُشرِکاً» ـ این تعبیر در بعضی از روایاتِ دیگر هم هست ـ می‌فرماید من از مؤمنینِ شما و مشرکینِ شما بیمناک نیستم، یعنی دغدغه‌ای ندارم. چرا؟ «اَمَّا المُؤمِنُ فَیَمنَعُهُ اللهُ بِایمانِهِ» ایمانِ مؤمن مانع می‌شود که …

تسلیم‌شدن پس از غلبهٔ پیامبر (ص) و فاصلهٔ بسیارش با امیرالمؤمنین (ع)

شما ببینید بین این دو شخصیت که یکی اسلام را از آغاز ولادت در آغوش می‌گیرد، بزرگ می‌کند، حفظ می‌کند، حراست می‌کند، در راهش شمشیر می‌زند و بالاخره همان شمشیرزدن‌ها به فتح مکه منتهی می‌شود؛ و آن دیگری که در تمام این مدت به اسلام ایمان ندارد، بلکه با اسلام می‌جنگد، بعد هم که مکه فتح شد، جزو مؤمنینِ فتح می‌شود، یعنی بعد از آنکه پیغمبر غالب شد، تسلیم می‌شود؛ یک‌چنین وضعی است. که این فاصله‌ای را که من با این بیان ترسیم کردم، از فاصلۀ واقعی به‌مراتب کمتر و کوچک‌تر است.

روشن شدن وضع تبلیغات او در نامهٔ امیرالمؤمنین به قثم

… [نامه‌ای] نوشتند به فرماندار و کارگزارشان در مکه که قُثَم‌بن‌عباس است، برادر عبدالله‌بن‌عباسِ معروف. و این قُثَم‌بن‌عباس استاندار و کارگزار مکه بود تا شهادت امیرالمؤمنین، بعد هم به کارهای نظامی و سیاسی اشتغال داشت تا در سمرقند کشته شد. این نامه ضمن اینکه نمایشگر اوضاع زمان امیرالمؤمنین است ـ تا حدود زیادی ـ وضع تبلیغات معاویه را روشن می‌کند، متضمّن دو سه نکتۀ مهم هم هست، که به‌خاطر این نکات، لازم است این نامه مورد توجه قرار بگیرد.

شعار مقدس‌مآبانهٔ دفاع از خون عثمان

نتیجۀ این تبلیغات، این است که علی باید برود درمقابل معاویه استیضاح بشود! 1353/2 و معاویةبن‌ابی‌سفیان تحت یک شعار عامیانۀ مقدس‌مآبانۀ دفاع از خون عثمان،..به اصطلاح خونخواه است و علی خون‌دار! (52/7/24) خب، البته همیشه هرکسی که تنها به قاضی رفت، راضی برگشت. وقتی انسان حرفی را تنها در دل مردم القا کرد، هر گوینده‌ای، هر مبلّغی، خودش بود و طرف مقابلش نبود، البته مردم قبول می‌کنند. می‌گویند راست می‌گوید دیگر! البته اینجا یک هوشیاری، یک بیداری می‌خواهد، …

تظاهر به ذکر خدا و ادعای اسلام در سخن با مردم

[آن‌طرف هم] کسانی از صحابۀ پیغمبر در رکاب معاویه می‌جنگیدند و شاید با ایمان؛ تودۀ مردم که حتماً باایمان [بودند]، فکر می‌کردند کار خوبی دارند انجام می‌دهند. (59/5/7) معاویه و بُسربن‌اِرطاة و عمروبن‌عاص و اینها هم که صحبت می‌کردند برای مردم؛ شما خیال می‌کنید چه می‌گفتند به مردم؟ اینها هم همین‌طور حمد خدا و ذکر خدا و ادعای اسلام و طرف‌داری از پیغمبر و اینها. اینجاست که مشکل می‌شود، که امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه در یکی از خطبه‌های نهج‌البلاغه گله می‌کند، درد دل می‌کند از همین وضعیت. (62/4/12)