رفتن به محتوای اصلی

معاویهشخص

نام‌های دیگر: معاویه بن ابی‌سفیان

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بنیان‌گذار حکومت بنی‌امیه و طرف مقابل امیرالمؤمنین (ع) و امام حسن (ع).

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات به مناسبت شب بیست‌و‌یکم ماه مبارک رمضان— ۱۳۵۸/۰۵/۲۴

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۳۹۷
۱۳۵۸۱۳۹۷

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۴۷ پاراگراف)

رد توصیهٔ دوستان به رهاکردن معاویه، عنصری ضد دین

بیشتر دوستان امیرالمؤمنین آمدند، گفتند از معاویه صرف‌نظر کن، بگذار او باشد. حضرت قبول نکرد. گفت معاویه یک عنصر ضد دین است، نه‌اینکه عنصر کاملی نیست. (67/2/17) این نبود که آن حضرت، حاکم شام را فقط فاسق بداند و با او مبارزه کند؛ چون در میان حکام امیرالمؤمنین، همه که عادل نبودند. وقتی‌که علی‌بن‌ابی‌طالب به حکومت رسید، اینها حاکم بودند، همه هم بودند؛ اینها که عادل نبودند. عدالت، شرط فرمانداری و استانداری …

عزم بر تغییر مسیر حکومت و حیات اسلامی، فراتر از فسق

یک نوع کسانی بودند که مسئله، مسئلۀ ناباب‌بودن اینها نبود، مسئله این بود که اینها نیّت و عزم قاطع داشتند که جهت‌گیری حکومت و زندگی و حیات اسلامی را عوض کنند؛ مثل معاویه. مسئله این است. در مورد معاویه، فقط این نبود که آدم فاسقی است، فاجری است، ظالمی است. بعضی‌های دیگر هم بودند، آدم‌های فاسق و فاجری بودند؛ معاویه کسی بود که امیرالمؤمنین می‌دانست که هدف او تغییر مسیر است. او به‌هیچ‌قیمت در جهت امیرالمؤمنین حرکت نخواهد کرد. اگر استاندار امیرالمؤمنین هم بود، کار خودش را می‌کرد، کمااینکه در زمان عثمان و در زمان عمر هم کار خودش را می‌کرد. خب، عمر در جامعۀ اسلامی و در مرکز حکومت خودش، پسر خودش را حدّ می‌زد، درحالی‌که معاویه حتی زیر بار عمر هم نمی‌رفت، زیر بار عثمان هم نمی‌رفت، زیر …

لزوم برکناری او به‌سبب ظلم و تغییر خط اسلامی

مسئله، مسئلۀ ظلم بود؛ مسئلۀ تغییر روش خط اسلامی و تغییر جهت دادن به زندگی مسلمین بود. این بود که امیرالمؤمنین ایستادگی کرد و تحت تأثیر هیچ ملاحظه‌ای قرار نگرفت. (70/1/26) و به این نتیجه رسید، لازم است که او را بردارد.

لزوم جنگ با معاویه برای حفظ دین

… فرمودند که ای مرد شامی! من می‌فهمم که نیّت تو نصیحت است، قصد سوئی نداری، واقعاً خیرخواهانه داری این حرف را می‌زنی؛ اما بِدان که من یا باید با معاویه بجنگم، یا «بِا اَنزَلَ الل»هه[7] کافر بشوم. اگر با معاویه نجنگم، آن شق قضیه، کفرِ «بِا اَنزَلَ الل»هه است؛ یعنی مسئله در ذهن امیرالمؤمنین، یک‌چنین مسئله‌ای بود، احساس می‌کند که برای حفظ دین باید با معاویه جنگید. مسئله، مسئلۀ یک آدم فاسق، یک آدم فاجر، یک آدم چموش، اینها نیست؛ اصلاً حفظ دین ایجاب می‌کند که معاویه از صحنه خارج بشود. خب، وقتی یک‌چنین احساسی را امیرالمؤمنین دارد، با قاطعیتِ تمام می‌جنگد. بعد از آنکه مسئلۀ حَکَمین پیش می‌آید و موجب می‌شود که امیرالمؤمنین در نزدیکی پیروزی نهایی، دستش از پیروزی دور بماند و مجبور شود برگردد به کوفه، مجدداً در صدد تهیۀ اسباب برمی‌آید و لشکر جمع …

ستون پنجم معاویه در کوفه با رشوه و تطمیع

… خلافت شد و مرکز و عاصمه[1] به‌شمار آمد، از اطراف ـ به‌مقتضای خوی طبیعی مردم که همیشه به مرکز و به شهرهای بزرگ علاقه‌مندند ـ به آنجا رو آوردند، چون وضع آنجا رونقی داشت. عده‌ای آن کسانی بودند که از شام، حساب‌شده به کوفه آمده بودند و آنجا اتراق کرده بودند. عده‌ای آن کسانی بودند که ستون پنجم معاویه محسوب می‌شدند در داخل جامعۀ کوفه؛ رشوه‌های معاویه، تطمیع‌های معاویه، سخاوت‌های بی‌دریغ معاویه ـ که خودش شرح مفصّلی دارد ـ وادار کرده بود که اینها در داخل جامعۀ کوفه و زیر حکومت امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام با شام ارتباط داشته باشند. یک‌چنین جامعۀ مضطربی.

سخاوت به‌معنای زیر پا نهادن شرف و ارزش‌های اسلامی

… مفاهیم اسلامی و با ارزش‌های اسلامی، به‌کلی ناسازگار بود؛ و علی علیه‌السلام و پس از او امام حسن علیه‌السلام از این روش‌ها استفاده نمی‌کردند. معاویه به قول مورخین، سخی بود؛ که باز نویسندۀ عرب‌زبان، دربارۀ سخاوت معاویه که بحث می‌کند، می‌گوید معاویه سخاوت داشت؛ بله، اما نسبت به چیزهایی که اگر کسی اندکی دین یا غیرت داشته باشد، به آنها سخاوت نخواهد کرد. معاویه سخاوت داشت، یعنی حاضر بود شرف خود را به‌آسانی زیر پا بگذارد؛ حاضر بود تمام ارزش‌های اسلامی را ندیده بگیرد؛ سخاوت به‌این‌معنا. سخاوت می‌کرد [یعنی] پول‌های گزاف می‌داد، پول‌های بیت‌المال را؛ اصلاً خرج دیگری نداشت معاویه! خرج معاویه همین بود که پول‌ها را بدهد برای تحکیم موقعیت حکومت و سلطنت.

رد شایعهٔ زیرکی و داهیه‌بودن معاویه

… و باتدبیری است، اگر یک کار مجمل و مشتبهی هم از او دیدید، روی آن سابقه، حمل می‌کنید بر زرنگی، می‌گویید کار درستی است، لابد ما نمی‌فهمیم. و در نقطۀ مقابل، آن‌کسی‌که با یک‌چنین مرد تیزهوش و کاردانی روبه‌روست، کارهایش غالباً حمل بر سادگی و حساب‌نشدگی می‌شود؛ درحالی‌که باز، امروز صفحاتی از تاریخ به ما نشان می‌دهند که این شایعۀ داهیه‌بودن معاویه ـ یعنی خیلی تیزهوش و تیزرأی‌بودن معاویه ـ شایعۀ بی‌اساس و دروغینی است.

شیطنت و بی‌وجدانی در دروغ و افترا، نه زرنگی و تدبیر

معاویه مرد داهیه‌ای هم نبوده است، مرد خیلی زرنگی نبوده. او از روش‌هایی استفاده می‌کرد که آن روش‌ها و استفاده‌کردن از آن روش‌ها، زرنگی نیست، بی‌وجدانی است. زرنگی نیست که انسان دروغ بگوید و افترا ببندد و در سایۀ دروغ و افترا، به کسی که از این دو صفت بد روگردان است، کار خودش را پیش ببرد. این اسمش زرنگی نیست، این درایت و هوش نیست؛ این شیطنت است، یک نوع شیطنت است. خب، اِشکال ندارد، این فضیلت شیطنت برای معاویه ثبت بشود در تاریخ، ولی تدبیر چیزی است، کاردانی و حساب‌شده کارکردن ماهیتاً یک چیزی است غیر از شیطنت؛ تیزهوشی فرق دارد با شیطنت. امام حسن علیه‌السلام درمقابل این صفت معاویه، فردی بود که آن شیطنت را اِعمال نمی‌کرد؛ …

ناشناخته‌بودن چهرهٔ واقعی معاویه برای مردم آن روزگار

… برای مردم روشن نبود. امروز برای ما آسان است که چهرۀ معاویه را آن‌چنان‌که بوده است، معرفی کنیم؛ امروز است که در جامعۀ اسلامی، کسی نمی‌تواند از معاویه دفاع کند و معاویه‌ها محکومند در تاریخ؛ این برای امروز است، و البته به برکت صلح امام حسن که توضیح خواهم داد. اما در آن روزگار، مردم معاویه را آن‌چنان‌که امروز من و شما می‌شناسیم که نمی‌شناختند. آن روز دو نفر منازع خلافت بودند ـ در زمان امام امیرالمؤمنین را عرض می‌کنم، قبل از امام مجتبی علیه‌السلام حتی ـ دو نفر منازع خلافت وجود داشتند از نظر عامۀ مردم؛ یک نفر داماد و پسرعموی پیغمبر است، علی‌بن‌ابی‌طالب؛ یک نفر هم برادرزن پیغمبر، صحابی پیغمبر، کاتب وحی، [یعنی] معاویةبن‌ابی‌سفیان. برای مردم فرق میان علی علیه‌السلام و معاویه، آن‌چنانی که امروز برای من و شما روشن است که روشن نبود، از دور نگاه می‌کردند و یک قضاوت سطحی شاید در این قضیه داشتند. فوقش این بود که معاویه را دارای شایستگی کمتر و علی علیه‌السلام را دارای شایستگی بیشتری بدانند. …

هدف معاویه، پول و قدرت بیشتر، و همراهی اطرافیان با آن

… از روح اسلام دور است و خوبان در آن در اقلیتند و اسلام‌شناسان خیلی در نُدرتند. امام حسن در جامعه‌ای به حکومت نشسته است که خیلی کمند کسانی که با فکر او و با ایدۀ اسلامی او، آشنا باشند. هدف او را خیلی کمند کسانی که بفهمند و درک کنند و به آن هدف علاقه‌مند باشند. اما معاویه بر جامعه‌ای حکومت می‌کند که مردمی که پیرامون او هستند، همه با هدف او موافقند، و هدف معاویه چیست؟ هدف معاویه، به پولِ بیشتر و به قدرتِ بیشتر رسیدن [است]، و نزدیکان، و بعدش، نزدیکِ نزدیکان، و بعد هم عامۀ رعیت خود را تا آنجایی که لازم بداند، از این نعمت بهره‌مند‌کردن. خب، مردم طبیعی است که با این موافقند؛ لااقل رؤسا با این به‌شدت موافقند...بیست سال حکومت مستمر معاویه ـ قبل از داعیۀ خلافت ـ بر آن سرزمین، یک‌چنین وضعی را برایش به‌وجود آورده بود.

تبلیغات علیه امام حسن (ع) و رواج اسلام معاویه در فرض جنگ

و اینکه معاویه با یزید فرق داشت...تبلیغات فراوانی به راه می‌انداخت، یک نوحه‌سرایی هم برای امام حسن می‌کرد، بعد هم مزدورها و اجیرهای خودش را می‌انداخت در عالم اسلام، در طول ده سال، پانزده سال، بیست سال، در ذهن مردم مسلمان این حرف را جا می‌انداختند که آری، نوۀ پیغمبر متأسفانه تحت تأثیر القائات یک عده‌ای از دوروبَری‌های داغ خودش قرار گرفت، جان خودش را هم به خطر انداخت، جان یک عده‌ای را هم به خطر انداخت، خب، خدا او را رحمت کند، خدا بیامرزد؛ اگر او را از دست دادیم، اقلاً خالُ‌المؤمنین، معاویه را داریم! اسلام می‌شد اسلام معاویه...درست است که بیست سال بعد امام حسین همین کار را کرد، با هفتاد نفر رفت زد به قلب دشمن، اما زمان امام حسین اوضاع خیلی فرق کرده بود. (65/3/4) اگر امام مجتبی به میدان جنگ می‌رفت و در آن روز جنگ نمایانی می‌کرد و خود و یارانش کشته می‌شدند و خون آنها می‌ریخت، ممکن بود که ده نفر، بیست نفر، صد نفر، هزار نفر ناظرِ قضیه را به اعجاب و تحسین وادارد، اما این کاری بود که مساوی بود با اِنعِدام[3] مکتب …

خودپرستی، بی‌ایمانی به اسلام و مخالفت با برخورداری عمومی از حقوق

شما چه تصور می‌کنید دربارۀ آن جامعه‌ای که در رأس آن جامعه معاویه‌ای باشد و در میان آن جامعه، امام حسن یا امام حسینی نباشند؟ در رأس آن جامعه کسی باشد که با تمام وجود مخالف است با توحیدی که به‌معنای نفی تمام قدرت‌هاست جز قدرتِ الله؛ با وحدت طبقات، با برخورداری عمومی از فرصت‌ها و امکانات و حقوق اجتماعی، به‌شدت مخالف است. برای خود و برای هر چیز و هرکسی که به خود او وابسته است، اصالت و موضوعیت قائل است؛ به اسلام ذره‌ای مؤمن نیست و به انسانیت سر سوزنی پایبند نیست. و یک فکر، تمام روش‌های او را نقش می‌دهد و شکل می‌دهد، و آن عبارت است از خودپرستی و خودبینی و خودگرایی و پایه‌های خودی را مستحکم‌ترکردن. اجتماعی که چنین کسی در رأسش باشد، آن‌وقت یک اسلام‌شناس، یک پرورندۀ انقلاب اسلامی در میان آن اجتماع نباشد، کسی که بتواند نقطه‌ضعف‌های کار معاویه را برملا کند، و به اجتماعِ آن زمان، بلکه به تاریخ بدهد، یا حتی اگر نرسد به اجتماع آن زمان، لااقل به نسل‌های بعد …

دشمنی با پیامبر اکرم (ص) و تفسیر و تأویل اسلام به دلخواه

… و جان مردم شام کرده بود. یک عده از آنها خواص و زبدگان حکومت می‌شدند و عامۀ مردم هم که درمقابل قدرت، معمولاً رنگ می‌شوند، درمقابل قدرت تسلیم می‌شوند، به فکر قدرت‌های زمان می‌گرایند. «اَلنّاسُ عَلَی دینِ مُلوکِهِم» اگر حدیث هم نباشد، یک واقعیتی است؛ طبیعی است. معاویه‌ای که با اسلام دشمن است، با پیغمبرِ اسلام دشمن است، از بردن نام پیغمبر ناراحت و متأذّی است، در طول سالیان بعد از شهادت امام حسن ـ یعنی در بیست سالی که بعد زندگی کرد ـ امکان و مجال پیدا می‌کرد که اسلام را به شکلی که خودش می‌خواست تفسیر و تأویل و توجیه کند؛ و اسلامی که به نسل‌های بعد می‌رسید، اسلامی بود که از سرچشمۀ وحی مطلقاً سیراب نبود. رابطۀ نسل‌های بعد با خاندان پیغمبر ـ یعنی اسلام‌شناسان واقعی ـ به‌کلی قطع می‌شد و امام حسن را با کمال خونسردی و آسایشِ خیال، در تاریخ به نام یک اخلالگری [معرفی می‌کرد] که متأسفانه بااینکه فرزند پیغمبر بود، برایش هم احترام قائل بودیم، اما چه کنیم که اخلال کرد …

سیاستمداری پخته و کارآزموده برخلاف یزید

و امام مجتبی در آینۀ تاریخ، همۀ این مطالب را روشن می‌دید، و البته دریغش می‌آمد که دشمن را بی‌رقیب در این میدان باقی بگذارد. دشمن، معاویه است، یزیدِ احمق که نیست؛ دشمن، معاویۀ سیّاس است، معاویۀ سیاستمدار، پخته، چکیده، تجربه‌کرده، کارآزموده، با آن روش‌های عجیبی که او به‌کار می‌زند. دشمن اوست، نه یزیدِ جوانِ خامِ ساده‌دل. و باز در روزگاری است که هنوز جمعیت شیعه شکل نگرفته‌اند و از عامۀ مسلمان‌ها مجزا نشده‌اند، به‌صورت یک گروهی که جهت و هدف خاصی دارد، همان‌طوری‌که در زمان امام حسین این‌طور شده بودند. آن‌طور است که اگر او در میدان جنگ کشته می‌شد، دیگر حجربن‌عدی باقی نمی‌ماند تا …

دشمنی با پیامبر اکرم (ص) و قصد دفن نام او زیر انبوه دروغ‌ها

… از عَدی بود، ده سال حکومت کرد، عدل کرد، داد کرد، چه کرد، این‌همه زحمت کشید، این‌همه جنگ کرد، جهاد کرد و مانند اینها، او هم مُرد، نامش هم با او مُرد، مگر اینکه کسی گاهی بگوید عمر. اما این مردِ هاشمی هر روزی پنج نوبت بر سر مناره‌ها باید مردم اسمش را بیاورند. معاویه به پیغمبر حسودی می‌کند که چرا باید اسم محمد را بر سر مناره‌ها روزی پنج بار بیاورند. بعد می‌گوید وقتی این حرف را زد، رویش را کرد به من و گفت: مغیره! من هرچه فکر می‌کنم، هیچ راهی جز این نمی‌بینم که این نام را در زیر انبوه دروغ‌ها و اباطیل دفن کنیم؛ «اِلّا دَفناً دَفناً». دو بار هم کلمۀ دفن را می‌گوید. یک‌چنین آدمی است. شما فکر می‌کنید که خیلی به مصلحت بود که امام حسن خود را به کشتن بدهد و دیگران را به کشتن بدهد و میدان را برای این باز بگذارد؟ (51/1/25) لذا امام حسن هرگز این راه را انتخاب نمی‌کرد. (65/3/4)

محروم‌کردن مردم از علی (ع) و خاندانش، بزرگ‌ترین فروغ هدایت

..معاویه در ظرف سالیان درازِ حکومت، بزرگ‌ترین فروغی را که ممکن است بر مغز و فکر و دل مردم پرتویی بیفکند و مردم را روشن کند، آنها را با قرآن و اسلام آشنا کند، جامعۀ اسلامی را به حقایق و معارف دین نزدیک کند؛ یعنی علی‌بن‌ابی‌طالب و خاندانش، این بزرگ‌ترین فروغ را، از مردم گرفت، مردم را محروم کرد. و این کار خیلی معمول بوده در طول زمان، برای سیاستمداران عالم. غالباً امکانات و شرایط را از آن‌کسانی‌که می‌توانند مردم را آگاه کنند، آنهایی که می‌توانند مردم را به‌طرف صحیحی حرکت بدهند، می‌گرفتند، یا حداقل اینها را در نظر مردم منفور و بدنام می‌کردند، چهرۀ …

غصب حکومت و بیت‌المال و کشتن نیکان امت در وصف نامهٔ کوفیان

… و چند نفر دیگر است؛ دعوت‌نامه‌ای است که شما از این دعوت‌نامه که حسین این دعوت را اجابت کرده، می‌فهمید که حسین برای چه حرکت کرد. [ازطرف] سلیمان‌بن‌صُرَد و فلان و فلان و فلان ـ یک جمعیتی که زیرش هم امضاهایشان ذکر شده ـ «سَلامٌ عَلَیکَ» ای حسین! درود بر تو باد. «اَمّا بَعدُ» ـ این بعد از مرگ معاویه است ـ پس از سلام و درود، «فَالحَمدُلِلَّهِ» سپاس آن خداوندی را «اَلَّذی قَصَمَ عَدُوَّکَ الجَبّارَ العَنیدَ» که دشمن جبار عنود تو را دَر هم شکست ـ [یعنی] معاویه مُرد ـ «الَّذِی انتَزَی عَلیَ هَذِهِ الاُمَّةِ» آن دشمن بزرگ و سرسختی که این امت را به‌سوی شر و شرارت و پلیدی و فساد می‌کشانید، «فَابتَزَّها اَمرَها» حکومت این امت را او به خود اختصاص داده بود و ثبت کرده بود، «وَ غَصَبَها فَیئَها» درآمدِ این امت را غصب کرده بود، «وَ تَاَمَّرَ عَلَیها بِغَیرِ رِضًی مِنها» بر این امت حکومت و زمامداری می‌کرد، بدون اینکه این امت به این زمامداری راضی و خشنود باشند، «ثُمَّ قَتَلَ خِیارَها» نیکان این امت را کشت، «وَ استَبقَ شِرارَها» بَدان این امت را برای نیش‌زدن و گَزیدن جان مسلمانان باقی نگاه داشت، «وَ جَعَلَ مالَ اللهِ دُولَةً بَینَ جَبابِرَتِها وَ عُتاتِها» مال خدا و بیت‌المال مسلمین را میان جباران و سرکشان دست‌به‌دست گردانید، «فَبُعداً لَهُ کَما بَعُدَت ثَمُودُ» همچنان که قوم ثمود از رحمت خدا دور شدند، از رحمت خدا دور باد این دشمن تو.

دشمنی با امام حسن (ع) در اصل دشمنی با اسلام

… که در واقعۀ یَومُ‌الدّار عثمان، به فرمان امیرالمؤمنین آب بردند داخل به عثمان دادند. امام حسن چه کرده بود که معاویه با او عناد شخصی داشته باشد؟ بنده با امیرالمؤمنین هم قبول نمی‌کنم که عناد شخصی داشت، اما حالا لازم نیست اثبات کنیم. اما با امام حسن که نداشت! معاویه چرا با امام حسن و امام حسین و اینها می‌جنگید؟ برای خاطر دینشان با آنها می‌جنگید. دشمنیِ او با امام حسن در مرتبۀ اول، دشمنی با اسلام بود. ممکن است [بگویید] اسلام چیزی نیست که انسان با آن دشمن باشد. چرا! چرا! شما دو نفر انسان را در نظر بگیرید، یک انسان ظالم و ستمگر که در بالای عرش نشسته، و یک انسان مظلوم که زیر خاک سیاه نشسته؛ اسلام وقتی‌که قرار شد در این فضا و در این محیط حکم کند و اثرِ قاطع …

موجّه‌سازی چهره‌های ناشناخته به‌عنوان صحابی و راوی با زر و زور

… ابوذر غفاری اگر بتواند، شمشیر را برمی‌دارد و به فرق سر معاویه می‌زند. مبارزات بی‌امان ابوذر را با معاویه، همۀ شما یا شنیده‌اید و می‌دانید، یا باید بشنوید و بدانید...نه سلمان‌ها، نه ابوذرها، نه عمارها، نه بقیه، نمی‌توانند [با معاویه] کنار بیایند. چه‌کار کنند؟ مجبورند بگردند چهره‌های ناشناختۀ ناموجّه را با تبلیغات، با استفادۀ از قدرت، با استفادۀ از زر و زور، موجّه و فریبنده کنند و به‌صورت یک صحابی بزرگ درمقابل مردم نگه دارند، که مردم بگویند هرکس می‌خواهد حدیثی بشنود، از اینها بشنود. این چهره‌ها چه کسانی‌اند؟ یکی کعب‌الاحبار است.

تحریف حقایق اسلامی و قرآنی پس از استقرار قدرت

در این کتاب [آمده] است که در زمان معاویه، آن‌وقتی‌که قدرت برای معاویه کاملاً مستقر شد و توانست رقبای خود را از میان بردارد، مشغول تحریف حقایق شد؛ حقایق اسلامی و قرآنی، آن حقایقی که اگر مردم آنها را آن‌چنان‌که بودند، می‌فهمیدند و می‌شناختند، یک‌لحظه هم معاویه را تحمل نمی‌کردند؛ بنا کرد حقایقی را که به زیان خودش بود، عوض کرد. آنجا این مرد بزرگوار می‌گوید که از همۀ عناصرِ دستگاهِ خلافت خطرناک‌تر، آن کسانی بودند که در لباس و در زیِّ طرف‌داران و منادیان و متولیان مذهب قرار داشتند. عین جمله را مرحوم شیخ راضی آل‌یاسین در کتاب صلح الحسن نقل می‌کند، عین جملۀ سُلَیم‌بن‌قیس در آنجا هست؛ …

ناتوانی از رساندن بیت‌المال به مصارف درست به‌سبب خرج اطرافیان

«عَن اَبی رَجاءٍ عَنِ ابنِ عَبّاسٍ عَنِ النَّبیِّ صَلَّی‌اللّٰهُ عَلَیهِ وَسَلَّمَ قالَ مَن کَرِهَ مِن اَمیرِهِ شَیئًا فَلیَصبِر»[7]؛ خب معاویه، در روزگار خلافت اگر بخواهد زندگی کند، نمی‌تواند بیت‌المال را به همۀ موارد و مصارف صحیحش برساند. اگر معاویه بیت‌المال را به همۀ مصارف [صحیح] برساند، پس این پول‌های گزافی که باید به ابوهریره‌ها، به کعب‌الاحبارها، به عمرو عاص‌ها، به زیادبن‌ابیه‌ها و دیگر کسانی که در اطرافش هستند، داده شود تا تخت حکومت او را استوار و برقرار کنند، از کجا بیاید! پس مجبور است که به مردم ندهد، به حق‌دار ندهد، تا بتواند در مصارفی که به نظر خودش برای حفظ حیثیّتش لازم است، مصرف کند. بنابراین در حکومت امثال معاویه، مسئلۀ اختلاف طبقاتی، تبعیض‌ها و نابرابری‌ها، یک امر طبیعی و ضروری و قهری است؛ اجتناب‌ناپذیر است. اگر معاویه بین همه پول تقسیم کند، به همه پولِ خوب بدهد، دیگر از تشکیلات او کسی باقی نخواهد ماند؛ چون آنها را با پول نگه داشته بود. پس فقر به‌وجود می‌آید، نابرابری و تبعیض به‌وجود می‌آید و این نابرابری و تبعیض، مردم را آشفته و ناراضی می‌کند، …

ثمرهٔ تبلیغات و تحریمات سوء او در دشمنی مردم زمان حجاج

حَجّاج کِی بوده؟ حَجّاج تقریباً حدود پانزده سال بعد از فوت معاویه به حکومت عراق رسید؛ آنچه که ما اینجا داریم می‌خوانیم اگرچه در زمان حَجّاج است، اما ثمرۀ تبلیغات و تحریمات سوء معاویةبن‌ابی‌سفیان است. 1352/1 یک جمعیتی آمدند وارد کاخ حَجّاج شدند، وارد دارالامارۀ حَجّاج. مردی از قبیله و گروه عبدالله‌بن‌ادریس بن هانی با اینها بود که در این جمعیت یک‌خرده‌ای درشت‌گو و درشت‌زبان بود. (52/12/1) «فَکَلَّمَهُ بِکَلامٍ» با حَجّاج تند حرف زد، خشن حرف زد که مثلاً چرا …

امید به آمرزش با نهادن موی و ناخن پیامبر در کفن به‌جای عمل

… چه کسی را در آن تاریخ و در صدر تاریخ اسلامی می‌شود سراغ گرفت؟ یک روز دیدند که معاویه وصیت می‌کند به نزدیکانش که بله، من که مُردم، یکی دوتا بستۀ کوچک هست، اینها را از آنجا بیاورید، بگذارید توی کفن من. گفتند چیه اینها؟ گفت یک دانه‌اش قسمتی از لباس پیغمبر است. یک روز هم پیغمبر خدا اصلاح می‌کرد سر و صورتش را، یا ناخن می‌گرفت، چند دانه از آن ذرات مو و ناخنِ دورافتادۀ پیغمبر را جمع کردم، اینها را بگذارید توی کفن من که خدا مرا ببخشد.[14] آی‌زِکّی! معاویه هم به امید شفاعت پیغمبر حرکت می‌کند، کار می‌کند، اما در راه چه؟ در راه به‌دست آوردن چند دانه موی سبیل و صورت و سر پیغمبر. خب دست مریزاد! تا آنجایی‌که آسان است، تا آنجایی‌که مایه‌ای ندارد، به قرآن هم گوش فرا می‌دهد، به قرآن هم احترام می‌گذارد، اما تا آنجایی‌که برای خودش نافع است. (که حاال دراین‌باره اگر بخواهم وارد بشوم، بحث‌هاست. احتمال می‌دهم که فردا مقداری در این زمینه صحبت …

دم‌زدن از قرآن، نماز و فضائل علی هرجا به صرفهٔ او بود

معاویةبن‌ابی‌سفیان آنجایی که لازم می‌شود، حتی قرآن را به‌صورت ورقی بر روی نیزه‌ها می‌کند که همه شنیدید و داستانش را می‌دانید. آنجایی که صرفه ایجاب می‌کند، دم از قرآن و نماز و دیانت هم می‌زند. آنجایی که باید دل یک نفر دوست علی را به‌سوی خود جلب کند، دم از فضائل امیرالمؤمنین هم می‌زند، وقتی‌که از فضائل علی می‌گویند، اشک تمساح[9] هم می‌ریزد. چقدر شنیدید شما که معاویه نشسته بود، عبدالله‌بن‌عباس هم نشسته بود، دیگران هم نشسته بودند، بعد گفت که مثلاً ای فلان‌بن‌فلان از فضیلت علی چه بلدی؟ گفت در امانم؟ گفت بله، در امانی. بعد بنا کرد گفتن، او هم بنا کرد های‌های گریه کردن.[10] آنجا که لازم است دم از …

بی‌اعتنایی به دین در عدالت اجتماعی و آگاهی مردم؛ محکی برای آزمودن خود

اینها جاهایی است که دین به سود اوست، طبق نفع‌های شخصی و هوس‌های متجاوزانۀ اوست. اما آنجا که دین و پایبندی به احکام دین به زیان اوست، آنجا دیگر دین نمی‌شناسد. آنجا که حساب عدل می‌آید، مراعات عدالت اجتماعی، مراعات طبقات مظلوم و محروم، برابر قراردادن نزدیکان و دوران ـ اینها برای دین است، از اسلام است اینها ـ بالا آوردن سطح فکر و اندیشۀ مردم که هدف رسالت‌ها و نبوت‌ها و بعثت‌هاست؛ وقتی پای اینها به میان می‌آید، معاویه از دین اطلاعی ندارد، درمقابل دین تعهدی احساس نمی‌کند. من معاویه را مثال می‌زنم تا امکانی باشد که من و شما خودمان را مطرح کنیم در این میدان، با این محک بیازماییم. بگذار کسی را مثال بزنم که ازنظر همه روشن و مسلّم است بد بودن او.

فاصلهٔ او از دین در روشن کردن افکار و برداشتن فشار از مردم

… در خارج وجود انسان، موجب گردد که فکر و عقل و خرد انسان از رشد و نموّ[13] باز بماند، امکان فعالیت به او داده نشود، مردم نتوانند در سایۀ مشعل فکر و بینش‌خود، چیز بفهمند، راه پیدا کنند و این راه را آزادانه بپیمایند، هرچه مانع این شد، ضد دین است، برخلاف دین است. و معاویه این‌جوری بود. اینجا که پای روشن کردن افکار مردم به میان می‌آید، معاویه اصلاً نمی‌فهمد اسلام چه هست. آنجایی که اسلام به او حکم می‌کند که گرسنگی را از مردم بگیر، اختلاف طبقاتی را از میان جامعه بردار، تبعیض روا مدار، ستمگران بی‌وجدان را بر مردم مگمار، مشاوران و دوستان و نزدیکانت را از جنایتکار‌ترینِ مردم انتخاب نکن، مردم را به‌سوی جهنم مکشان و دچار عذاب خدا و عذاب دنیا مَنِما؛ آنجا که پای این حرف‌ها به میان می‌آمد، آنجا که به او گفته می‌شد فشار را از مردم بردار، بگذار بفهمند، آنجا دیگر معاویه با دین فرسنگ‌ها فاصله داشت.

منع ابن‌عباس از تفسیر قرآن به روایت اهل‌بیت برای ناآگاه ماندن مردم

به ابن‌عباس می‌گوید: ابن‌عباس، قرآن نخوان. گفت چطور قرآن نخوانم؟ گفت: خب بخوان، تفسیر نکن. گفت چطور می‌شود قرآن بخوانم، تفسیر نکنم معاویه؟ این حرف‌ها چیست می‌زنی؟ دید مثل اینکه بد حرفی زده ـ آن روز‌ها این حرف‌ها بد می‌نمود به نظر مردم، که قرآن بخوانند، تفسیر نکنند ـ گفت خیلی خب تفسیر بکن، اما تفسیری که از طریق خانوادۀ خودت، از طریق امیرالمؤمنین رسیده، آن تفسیر را به مردم نگو.[14] نمی‌خواهد مردم بفهمند قرآن را و نمی‌خواهد اساساً مردم بفهمند هیچ‌چیز را. هرچه مردم کمتر می‌فهمیدند به نفع معاویه بود.

جنایت پنهان او: عقب‌بردن جامعهٔ اسلامی در فکر، بینش و اخلاق

… غیر از آدم‌کشی‌ها، دقت کنید! غیر از زنده‌به‌گور کردن‌ها، غیر از در زندان پوساندن‌ها، غیر از نابود کردن حُجرِبنِ‌عُدَی‌ها[15] و رُشید هَجَری‌ها،[16] غیر از این جنایت‌های چارواداری[17] به امثال میثم تمّارها،[18] که همه‌کس می‌فهمد، هر عوامی هم درک می‌کند؛ یک جنایت معاویه دارد که جز چشم‌های دقیق، آن جنایت را نمی‌فهمند. آن جنایت این است که معاویه باید این کودک نورسیده را، این جامعۀ اسلامی را، بیست سال لااقل جلو می‌بُرد، این امانتی که به دست او سپرده شده بود، این جامعۀ اسلامی را بیست سال می‌برد جلو، بیست سال جلو نبرد، به همان حالت که بود نگه نداشت، دویست سال هم عقب برد. ازچه لحاظی عقب برد؟ پولشان کم شد؟ نه؛ ای‌کاش پولشان کم می‌شد. قلمروشان کم شد؟ کشورشان تجزیه شد؟ عده‌ای‌شان بی‌خودی مُردند؟ ای کاش این کار‌ها می‌شد؛ ازلحاظ فکر، ازلحاظ بینش، ازلحاظ اخلاق، مردم را عقب برد. این جنایتی بود که به‌هیچ‌صورت بخشودنی نبود و نیست. این …

مسئولیت نهایی جهالت مردم و ساختن قدرت‌های روحانی ضد دین

این‌ها را چه کسی انجام داده؟ گناه نفهمیدن مردم به دوش کیست؟ ممکن است شما بگویید به دوش شُریح قاضی[23] است، به دوش محمدبن‌شهاب زُهری است، به دوش فلان قاضی یا فلان مُفتیِ[24] مزدورِ اجیر است؛ او باید مردم را آگاه می‌کرد، بنده هم قبول دارم. البته که ابویوسفِ قاضی[25] یا شریح یا محمدبن‌شهاب زُهری[26]، یا دیگران و دیگران، بزرگ‌ترین جنایت‌ها را انجام دادند، همچنانی‌که در نامۀ امام سجاد به ابن‌شهاب خواندیم و دیدیم، اما می‌خواهم ببینم محمدبن‌شهاب ساخته و پرداختۀ کیست؟ آن قطبی که قدرت‌های روحانی ضد دین و ضد قرآن را می‌سازد، آن قطب کیست؟ جز قطب معاویه است؟ پس گناهان، بالمآل[27] بر دوش معاویه است، بر دوش عبدالملک مروان است، بر دوش تمام سرانِ طواغیت بنی‌امیه و بنی‌عباس و غیرُهُم است، و اینها با این گناهانشان گاهی هم دم از پیروی از قرآن و دین می‌زنند!

نپذیرفتن مشورت ابقای او و عزلش از استانداری شام

… اغواگری؛ در مقابل اینها امیرالمؤمنین با منتهای صلابت و استحکام می‌ایستاد که نظیر آن تا امروز دیده نشده است. در مقام مواجهه‌ی با ذکر الهی و یاد الهی از سویی، و در برخورد با مظلومین و محرومان و ضعفا و مستضعفان از سوی دیگر، در نهایت لطافت و رقّت عمل میکرد. امیرالمؤمنین (علیه‌الصّلاةوالسّلام) در برابر معاویه، با آن صلابت برخورد کرد؛ مشورت به امیرالمؤمنین دادند که مدّتی صبر کنید و معاویه را از استانداری شام عزل نکنید؛ زیر بار نرفت. صلابت امیر‌المؤمنین در مقابل آن دو صحابی قدیمی و موجّه و بسیار آبرومند که توقّعاتی داشتند و چیزهایی میخواستند که به نظر امیرالمؤمنین نا‌به‌حق بود؛ زیر بار توقّعات آنها نرفت و با کمال صلابت و ایستادگی، مقاومت کرد. در برابر خوارج که مدّعی اسلام بودند و در مقابل …