رفتن به محتوای اصلی

مبارزهٔ سیاسی ائمه (ع)

نام‌های دیگر: مبارزات ائمه (ع)، مبارزهٔ ائمه (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بُعد سیاسی زندگی امامان شیعه و شیوه‌های آنان در برابر حکومت‌های زمان خود.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به کنگره‌ی علمی بین‌المللی امام علی‌بن‌موسی‌الرضا علیه‌السّلام— ۱۳۶۳/۰۵/۱۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۳۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

اولاً مبارزه‌ی سیاسی، یا مبارزه‌ی حادّ سیاسی که ما به ائمّه (علیهم‌ السّلام) نسبت میدهیم، یعنی چه؟ منظور این است که مبارزات ائمّه‌ی معصومین (علیهم‌ السّلام) فقط مبارزه‌ی علمی و اعتقادی و کلامی، از قبیل مبارزات کلامی‌ای که در طول همین مدّتْ شما در تاریخ اسلام مشاهده میکنید -مثل معتزله، مثل اشاعره و دیگران- نبود؛ مقصود ائمّه از این نشستن‌ها و حلقات درس و بیان حدیث و نقل معارف و بیان احکام، فقط این نبود که یک مکتب کلامی یا فقهی را که به آنها وابسته بود، صد‌درصد ثابت کنند و خصوم[2] خودشان را مفحَم[3] کنند، [بلکه] چیزی بیش از این بود؛ همچنین نه یک مبارزه‌ی مسلّحانه از قبیل آن چیزی که انسان در تاریخ زندگی ائمّه، در زندگی جناب زید و بازماندگانش و همچنین بنی‌الحسن و بعضی از آل جعفر و دیگران میبیند؛ آن مبارزه را هم ائمّه (علیهم‌ السّلام) نداشتند؛ البتّه همین‌جا اشاره کنم -بعد اگر رسیدیم و وقت بود، یک‌قدری تفصیلی‌تر عرض خواهم کرد- که آنها را به‌طور مطلق هم تخطئه نمیکردند؛ بعضی را تخطئه میکردند به دلایلی غیر از نفس مبارزه‌ی مسلّحانه، بعضی را هم تأیید کامل میکردند، در بعضی هم شرکت میکردند به‌نحو پشت جبهه؛ لَوَدِدتُ أَنَّ الخارِجیَّ مِن آلِ مُحَمَّدٍ خَرَجَ وَ عَلَیَّ نَفَقَةُ عِیالِه؛[4] با کمک مالی، کمک آبرویی، جا دادن و مخفی کردن و از این قبیل؛ لکن خودشان به‌عنوان ائمّه (علیهم ‌السّلام) -آن سلسله‌ای که ما می‌شناسیم- وارد در مبارزه‌ی مسلّحانه نبودند و نمیشدند. مبارزه‌ی سیاسی نه آن اوّلی است و نه این دوّمی؛ عبارت است از مبارزه‌ای با یک هدف سیاسی؛ آن هدف سیاسی چیست؟ عبارت است از تشکیل حکومت اسلامی و به تعبیر ما حکومت علوی.
اینها و صدها حادثه‌ی توجّه‌برانگیز و پُرمعنى و درعین‌حال ظاهراً بی‌ارتباط و گاه متناقض با یکدیگر در زندگى موسی‌بن‌جعفر (علیهما السّلام) هنگامى معنا میشود و ربط می‌یابد که ما آن رشته‌ی مستمرّى را که از آغاز امامت آن بزرگوار تا لحظه‌ی شهادتش ادامه داشته، مشاهده کنیم. این رشته، همان خطّ جهاد و مبارزه‌ی ائمّه (علیهم السّلام) است که در تمام دوران ۲۵٠ ساله و در شکلهاى گوناگون استمرار داشته و هدف از آن، اوّلاً تبیین اسلام ناب و تفسیر صحیح قرآن و ارائه‌ی تصویرى روشن از معرفت اسلامى است، و ثانیاً تبیین مسئله‌ی امامت و حاکمیّت سیاسى در جامعه‌ی اسلامى، و ثالثاً تلاش و کوشش براى تشکیل آن جامعه و تحقّق بخشیدن به هدف پیامبر معظّم اسلام (صلّى ا‌لله‌ علیه و آله) و همه‌ی پیامبران؛ یعنى اقامه‌ی قسط و عدل و زدودن اندادا‌لله[21] از صحنه‌ی حکومت و سپردن زمام اداره‌ی زندگى به خلفاءا‌لله‌ و بندگان صالح خداوند.
اولاً مبارزۀ سیاسی یا مبارزۀ حاد سیاسی که ما به ائمه علیهم‌السلام نسبت می‌دهیم یعنی چه؟ منظور این است که مبارزات ائمۀ معصومین علیهم‌السلام فقط مبارزۀ علمی و اعتقادی و کلامی نبود؛ از قبیل مبارزات کلامی‌ای که در طول همین مدت شما در تاریخ اسلام مشاهده می‌کنید؛ مثل مُعتَزِله، مثل اَشاعِره[2] و دیگران. مقصود ائمه از این نشست‌ها و حلقات درس و بیان حدیث و نقل معارف و بیان احکام فقط این نبود که یک مکتب کلامی یا فقهی را که به آنها وابسته بود، صددرصد ثابت کنند و خَصوم[3] خودشان را مُفهم کنند، چیزی بیش از این بود. همچنین یک مبارزۀ مسلحانه هم از قبیل آن چیزی که انسان در زندگی جناب زید و بازماندگانش، و همچنین بنی‌الحسن و بعضی از آل جعفر و دیگران، در تاریخ زندگی ائمه علیهم‌السلام می‌بیند، نداشتند. البته آنها را به‌طور مطلق هم تخطئه نمی‌کردند، بعضی را تخطئه می‌کردند به دلایلی غیر از نفْسِ مبارزۀ مسلحانه، بعضی را هم تأیید کامل می‌کردند، در بعضی هم به‌نحو پشت جبهه شرکت می‌کردند...کمک مالی و آبرویی، کمک به ج‌ادادن و مخفی‌کردن و ازاین‌قبیل. لیکن خودشان به‌عنوان ائمه علیهم‌السلام آن سلسله‌ای که ما می‌شناسیم، وارد در مبارزۀ مسلحانه نبودند و نمی‌شدند. مبارزۀ سیاسی، نه آن اوّلی است و نه این دومی، عبارت است از مبارزه‌ای با یک هدف سیاسی. آن هدف سیاسی چیست؟ عبارت است از تشکیل «حکومت اسلامی» و به تعبیر ما «حکومت علوی».

شاهدها (۱۲۳ پاراگراف)

تلاش خستگی‌ناپذیر و جهاد خطیر، مایهٔ رشد و استمرار مبارزه

در این دوران، تنها چیزی که می‌توانست مبارزه و حرکت فکری و سیاسی اهل‌بیت علیهم‌السلام و یاران صدیق آنان را مجال رشد و استمرار بخشد، تلاش خستگی‌ناپذیر و جهاد خطیر آن بزرگواران بود و توسل به شیوۀ الهی تقیّه. بدین ترتیب است که عظمت حیرت‌آور و دهشت‌انگیز جهاد حضرت مو سی‌بن‌جعفر علیه‌وعلی‌آبائه‌التحیةوالسلام آشکار می‌گردد.

تبیین خط جهاد، پیونددهندهٔ اجزای زندگی امام کاظم (ع)

… بر مقام علمی و معنوی و قدسی آن سلالۀ پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم و نقل قضایای خاندان و اصحاب و شاگردان و مباحثات علمی و کلامی و امثال آن، بدون توجه به خط جهاد مستمری که همۀ عمر سی‌وپنج‌سالۀ امامت آن بزرگوار را فرا گرفته بوده است، ناقص و ناتمام می‌ماند. تشریح و تبیین این خط است که همۀ اجزای این زندگی پرفیض را به یکدیگر مرتبط می‌سازد و تصویری واضح و متکامل و جهت‌دار که در آن هر پدیده‌ای و هر حادثه‌ای و هر حرکتی، دارای معنایی است، ارایه می‌کند.

تناسب مختصات جهاد هر امام با ویژگی‌های زمان او

امام موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام نیز همۀ زندگی خود را وقف این جهاد مقدس ساخته بود؛ درس و تعلیم و فقه و حدیث و تقیّه و تربیتش در این جهت بود. البته، زمان او ویژگی‌های خود را داشت؛ پس جهاد او نیز به تناسب زمان مختصاتی می‌یافت؛ عیناً مانند دیگر ائمۀ هشت‌گانه، از زمان امام سجاد علیه‌السلام تا امام عسکری علیه‌السلام که هریک یا هر چند نفر، مختصاتی در زمان و به تبع آن، در جهادِ خود داشتند و مجموعاً زندگی آنان، دورۀ چهارم از زندگی 250 ساله را تشکیل می‌دهد که خود نیز به مرحله‌هایی تقسیم می‌گردد. (1368/7/26)

ارتباط مردم سراسر بلاد اسلامی با امام کاظم (ع) و پرداخت مالیات به او

… موسی‌بن‌جعفر با هارون حرف می‌زد، تعبیرش این بود: «خَلیفَتَینِ یُجبیٰ اِلَیهِمَا الخَراجُ»، گفت: هارون تو خیال نکن فقط تو هستی که خلیفه در روی زمین هستی در جامعۀ اسلامی و مردم به تو خراج می‌دهند، مالیات می‌دهند. دو تا خلیفه هست؛ یکی تویی، یکی موسی‌بن‌جعفر. به تو هم مردم مالیات می‌دهند، پول می‌دهند، به موسی‌بن‌جعفر هم مالیات می‌دهند، پول می‌دهند[26] و این یک واقعیت بود. او از روی خباثت می‌گفت؛ او می‌خواست سعایت[27] کند، اما یک واقعیت بود، از تمام اقطار اسلامی کسانی بودند که با موسی‌بن‌جعفر ارتباط داشتند. منتها این ارتباطات در حدی نبود که موسی‌بن‌جعفر بتوانند به یک حرکت و مبارزۀ مسلحانۀ آشکاری دست بزنند. این وضع زندگی موسی‌بن‌جعفر.

استمرار مبارزهٔ درازمدت اهل‌بیت (ع) پس از عاشورا در دوران امام رضا (ع)

… سلامت بدارد و از پراکندگی و دل‌سردی یارانِ پدر بزرگوار مانع شود. با شیوۀ تقیّه‌آمیزِ شگفت‌آوری جان خود را که محور و روح جمعیت شیعیان بود حفظ کرد و در دوران قدرت مقتدرین خلفای بنی‌عباس و در دوران استقرار و ثبات کامل آن رژیم، مبارزات عمیق امامت را ادامه داد. تاریخ نتوانسته است ترسیم روشنی از دوران ده‌سالۀ زندگی امام هشتم در زمان هارون و بعد از او در دوران پنج‌سالۀ جنگ‌های داخلی میان خراسان و بغداد به ما ارائه کند، اما به تدبر می‌توان فهمید که امام هشتم در این دوران همان مبارزۀ درازمدت اهل‌بیت را که در همۀ اعصارِ بعد از عاشورا استمرار داشته، با همان جهت‌گیری و همان اهداف ادامه می‌داده است.

دعوت محققان به تحقیق بیشتر در زندگی‌نامهٔ سیاسی ائمه (ع)

این گذری بر یکی از فصل‌های عمدۀ زندگی‌نامۀ سیاسی 250 سالۀ ائمۀ اهل‌بیت علیهم‌السلام بود که امید است محققان و اندیشمندان و کاوشگران تاریخِ قرن‌های اولیۀ اسلام همت بر تنقیح[35]و تشریح و تحقیق هرچه بیشتر آن بگمارند. (1363/5/18)

غلبهٔ ائمه (ع) و شکست خلفا در همهٔ میدان‌ها

در همۀ میدان‌ها غلبه با اینها بود و همه‌جا آنها شکست خوردند...دعبل که با همۀ خلفای بنی‌عباس بد بود و پدر آنها را با شعرهایش درآورده و برای هرکدامشان سندی در تاریخ گذاشته است، چند بیتی راجع‌به معتصم دارد. می‌گوید ما در کتاب‌ها خوانده بودیم که بنی‌عباس هفت خلیفه‌اند و حالا می‌گویند هشت خلیفه؛ هشتمی کجاست؟ او مثل اصحاب کهف است، که هشتمی‌شان سگشان بود! بعد می‌گوید: تو کجا و آن سگ کجا! آن سگ هیچ گناهی پیش خدای متعال نداشت؛ تو سرتاپایت گناه است.[11]‌ (1383/5/30)

لزوم مبارزهٔ بی‌امان امام برای بازپس‌گیری دو منصب الهی از معارضان

… امام دو بال دارد که با این دو بال در آفاق محیط امامت پرواز می‌کند؛ یکی مربوط به فکر، یکی مربوط به عمل؛ یکی مربوط به ذهن، یکی مربوط به واقعیت؛ یکی این است که قرآن را در دست بگیرد، دیگر این است که زمام جامعۀ اسلامی را قبضه کند. این دو کار به عهدۀ امام است. اگر یک‌وقتی دشمن‌های دین، دشمن‌های انسانیت، قدرت‌های ظالم، و آن‌کسانی‌که می‌خواهند همه‌چیز را از دست اهلش بگیرند و به خود اختصاص دهند، معارضه کردند، مخالفت کردند، و نگذاشتند که امام این دو وظیفۀ خود را انجام دهد، امام باید بی‌امان تلاش کند، مبارزه کند، کوشش کند تا بلکه بتواند این دو منصب الهی را باز قبضه کند و راهی را که خدای متعال برای او معیّن کرده است، ادامه دهد. خلاصۀ حرف ما این بود.

پرسش رایج از جهاد امام صادق (ع) بدون شمشیر و میدان جنگ

مقدمتاً باید این را بدانیم، اینکه می‌گوییم ائمۀ اهل‌بیت علیهم‌السلام مجاهد بودند و جهاد می‌کردند، یعنی چه؟ لازم است بنده این را درست تبیین کنم. وقتی‌که ما می‌گوییم امام صادق علیه‌السلام جهاد می‌کرد، می‌بینید که مستمع فوراً سؤال می‌کند کجا امام صادق علیه‌السلام جهاد می‌کرد آقا؟ ما که شمشیری دست امام صادق ندیدیم. ما که از امام صادق علیه‌السلام میدان جنگی نشنیدیم. بنده از این سؤالات گوناگونی که در این زمینه مطرح می‌شود، احساس می‌کنم که اصطلاح جهاد، این واژۀ مخصوص در فرهنگ اسلام، یک اصطلاح ناشناخته است.

تلقی خلفا از امام کاظم و امام رضا (ع) به‌عنوان مدعیان خلافت

… همواره یک تلقی و برداشت از هدف و برنامۀ ائمه وجود داشته و همیشه، خلفا و عُمالشان، با یک نگاه به ائمه می‌نگریستند؛ و قهراً دربارۀ آنان تصمیم مشابهی می‌گرفتند. این نکتۀ مهمی است که نمی‌شود از آن آسان عبور کرد. چرا اینها از زندگی ائمه این‌طور برداشت می‌کردند؟ مثلاً جملۀ «خلیفَتانِ یُجبَی اِلَیهِمَا الخَراجُ»[3] که دربارۀ موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام یا «هَذا عَلِیٌّ ابنُهُ قَد قَعَدَ وَ ادَّعَی الاَمرَ لِنَفسِهِ»[4] که دربارۀ علی‌بن‌موسی، یا جملات مشابهی که دربارۀ ائمۀ دیگر می‌گفتند، همه نشان می‌دهد چه ادعاها و داعیه‌هایی را خلفا و دوستان خلفا از زندگی ائمه برداشت می‌کردند. این قابل توجه و یکی از آن نکات مهم است.

زندان، تبعید و تعقیب ائمه (ع)، فصلی نیازمند پیگیری دقیق

یک بحث دیگر در زندگی ائمه علیه‌السلام زندان‌ها و تبعیدها و تعقیب‌هاست. و به نظر بنده این فصلی است که باید دقیقاً دنبال شود و مطالب زیادی در آن قابل دقت و بررسی است.

دورهٔ ۲۵ سالهٔ آغاز امامت، تنها استثنای مبارزه به معنای درگیری در تاریخ ۲۵۰ سالهٔ ائمه (ع)

بیست‌وپنج سال گذشت و علی با قدرت‌های زمان مبارزه نکرد. این تنها نقطه‌ای است که در تاریخ 250 سالۀ ائمۀ ما، یک جا می‌بینیم که امام، مبارزۀ به‌معنای درگیری نداشته. تبلیغ می‌کرد، فضایل خود را بیان می‌کرد، شایستگی خود را به رخ می‌کشید، اما درگیری نداشت. این یک نقطه است. البته هرچه از آغاز این دوره به‌طرف پایان این دوره نزدیک می‌شود، هرچه زمان به‌طرف [خلافت] عثمان نزدیک می‌شود، وضع علی علیه‌السلام تدریجاً عوض می‌شود. البته …

تلاش دائمی ائمه برای به‌دست‌آوردن قدرت

من می‌گویم این طرز فکر همۀ ائمه است. امام صادق، امام موسی‌بن‌جعفر، امام جواد، امام باقر، و ائمۀ دیگر اگر مطمئن بودند که یاوری خواهند داشت، قیام می‌کردند، خروج می‌کردند. این یکی از گوشه‌ها و از لوازم دست‌دوم[3] آن طرز فکری است که ما داریم در زمینۀ زندگی ائمه که می‌گوییم اینها دائماً در حال تلاش بودند برای به‌دست‌آوردن قدرت. اینی‌که گفتم، یک گوشه‌ای از آن است. و آن‌کسانی‌که آن طرز فکر را از ما قبول نمی‌کنند، این را مجبورند قبول کنند، ناچارند قبول کنند. برای خاطر اینکه در کلمات ائمۀ هدی علیهم‌السلام فراوان تکرار شده.

مرحلهٔ سوم از سال ۲۰۴ تا ۲۶۰ و آغاز غیبت صغری

و این دوران، از سال 204 تا سال 260 که سال شهادت امام عسکری علیه‌السلام و شروع غیبت صغری است، ادامه پیدا می‌کند. (65/4/28) در این دوره، امامان اهل‌بیت با کوشش و تلاش مستمر خود، در صدد بودند که در کنار فعالیت ایدئولوژیک و مبارزه با تحریف و تغییری که به‌وسیلۀ دست‌های قدرتمندان مغرض و مغزهای جاهل در خطوط اصلی ایدئولوژی اسلام پدید می‌آمد، کار پیگیر و درازمدت خود را برای …

پیشبرد نهضت شیعی به دست امام سجاد (ع) با مردمی دشمن اهل‌بیت

بنده یادداشتی را اینجا برایتان آورده‌ام، این برای این است که زمینۀ کار امام سجاد به‌دست بیاید؛ ببینید امام سجاد با چطور مردمی می‌خواستند حرکت نهضت شیعی را پیش ببرند. چطور مردمی در آن زمان بودند. و همین مردم را در صد سال بعد نگاه کنید، آن‌وقت می‌فهمید که امام سجاد چه کرده است. همین مردمی که اینجا این‌طور دشمن خاندان پیغمبر و نقطۀ مقابل امام سجاد بودند، همین مردم بودند که در قضیۀ نهضت بنی‌عباس، به‌خاطر انتقام خون پدر امام سجاد، بنی‌امیه را تارومار …

لزوم رفتار میانه، نه سازش و نه جنگ رویارو، برای کارهای بنیادی در زمان‌های خاص

… خاطر اینکه این خشونت خلیفه را نسبت به این بزرگوار بیدار و حساس می‌کرد و آن کار اساسی و بنیادی و عمیقی که لازم بوده امام انجام بدهد، تعطیل می‌ماند؛ و نه درمقابل خلیفه به کیفیت و نحوه‌ای عمل می‌کرد که این موجب ضعف و زبونی و ذلت و خواری و خفّت آن بزرگوار باشد. بلکه در جای مناسب، در وقت لازم، آن سخن تندی را که به تعبیر عبدالملک مروان، سنگ را و صخره را می‌شکافد، از زبان آن حضرت صادر می‌شد و بر جای خود واقع می‌شد.[5] این رفتار امام که یک رفتار میانه‌ای بود، نه سازش با دستگاه خلافت بود، و نه جنگ رویاروی؛ نه گرایش بود به قدرت‌های سیاسی زمان، و نه جبهه‌گیریِ واضح و بارز، تا ابد برای انجام کارهای بنیادی در زمان‌های خاص، لازم بوده و هست.

آشکار شدن موضع حقیقی امام در موارد نادر بدون رویارویی با عبدالملک

… موفق به انجام رسالت خاص خود شود، به شهادت می‌رسید و تشکیلاتِ تازه‌سازمان‌یافتۀ خود را معوّق می‌گذاشت و این از یک رهبر مسلکی و الهی، که جز به پیشبرد مکتب و فکر خود نمی‌اندیشد و مطلقاً شتابی برای دست‌یافتن به حکومت شخصی ندارد، به‌هیچ‌وجه منطقی و پذیرفته نبود. در موارد نادری، موضع حقیقی امام در برابر قدرت مسلطِ زمان احساس می شود، لیکن نه آن‌چنان‌که امام را آشکارا رویاروی عبدالملک قرار دهد، بلکه فقط به آن اندازه که تاریخ را و نیز تا حدودی جَو نزدیک به خود را در جریان عمل و حرکت خود بگذارد. پیشوای صادق/ ص31-30

سنگین‌تر بودن تلاش امام سجاد (ع) از ائمهٔ بعدی به سبب آغاز راه

..این مجموعه‌ای از تلاش امام سجاد است. اگر بخواهیم این تلاش را با تلاش ائمۀ دیگر مقایسه کنیم، اگر حمل بر مبالغه نشود، بنده خواهم گفت تلاش این بزرگوار از تلاش امام باقر و تلاش امام صادق و تلاش امام موسی‌بن‌جعفر و تلاش یکایک ائمۀ بعد از آن حضرت، سنگین‌تر و پرحجم‌تر و بیشتر بوده. چون راه را امام سجاد آغاز کرد. آن چهرۀ مظلوم بی‌صدای سربه‌زیرِ منفعلی که از امام سجاد درست کردند، به‌کلی برخلاف واقع است. چهرۀ حقیقی امام سجاد علیه‌الصلاة‌والسلام چهرۀ یک مبارزِ خستگی‌ناپذیرِ آشتی‌ناپذیرِ قهرمانِ پیگیری است که با تدبیر تمام، با دقت کامل، راه‌ها را می‌شناسد و انتخاب می‌کند …

تندتر شدن حرکت سیاسی امام باقر (ع) با دگرگونی نگرش مردم به ائمه

… امام باقر وسیع شد که آنها به امام باقر، باقرالعلم لقب دادند. یعنی عالم‌بودن امام باقر و احاطۀ آن حضرت بر تمام معارف اسلامی، مورد قبول تمام شخصیت‌های علمی آن زمان قرار داشت، که این‌هم یکی از کارهای امام باقر بود که در جهت هدف‌های والای آن حضرت قرار داشت. (67/6/25) پس می‌بینید وضع اجتماعی و وضع عاطفی مردم، و احترامات آنها نسبت به ائمه، در زمان امام باقر فرق کرده، تفاوت کرده، به همین نسبت ما می‌بینیم که حرکت سیاسی امام باقر هم تندتر است. (65/4/28)

لزوم توجه به جهت سیاسی مغفول در زندگی ائمه (ع)

… می‌کنید، خودتان را نگه دارید، ارتباطاتتان را حفظ کنید، هویت و موجودیت خودتان را پاس بدارید. فقط این نیست که به‌عنوان یک حکمِ اخلاقیِ محض، باهم رفت‌و‌آمد کنید و دل‌هایتان را به هم نزدیک کنید، بلکه شامل یک حکم سیاسی هم است که مربوط به حفظ هویت و موجودیت شماست. این همان نکته‌ای است که مکرر عرض شد که باید از جهت سیاسی در زندگی ائمه علیهم‌السلاام مورد توجه قرار گیرد؛ غالباً آن جهت مغفولٌ‌عنه[2] که در طول زمان‌ها راجع‌به ائمه علیهم‌السلاام گفته نمی‌شود، این است.

آشکار بودن مبارزهٔ امام باقر (ع) برخلاف دوران امام سجاد (ع)

… که مبارزۀ مسلحانه را در زمان خودشان جایز بشمارند؛ چون می‌دانستند اگر دست به شمشیر ببرند، همین عدۀ معدودی که آن حضرت آنها را آماده کرده برای کاری بزرگ در زمانی مناسب، از بین خواهند رفت و خونشان ریخته خواهد شد و هدف بزرگ ائمه علیهم‌السلام برآورده نخواهد شد. (67/6/25) قیام مسلحانه را قبول نمی‌کردند و قبول نکردند، اما مبارزۀ سیاسی حاد را [انجام می‌دادند]، که واضح هم هست؛ یعنی این مبارزه، مبارزه‌ای است که آن را می‌شود فهمید، در‌حالی‌که در دوران امام سجاد، برای کسی که نگاه می‌کرد، مبارزه احساس نمی‌شد. [اما] در زندگی امام باقر این احساس می‌شود. (65/4/28)

عدم منافات مبارزه با کار علمی و آموزش دین

در دوران اختناق [ستم‌شاهی] ما دربارۀ زندگی ائمه و به‌خصوص زندگی امام صادق، بحث‌های متعددی می‌کردیم، با سه هدف. یک هدف این بود که به مردم زمان خودمان و به‌خصوص به روحانیون و طلابِ جوان بیاموزیم که درس بزرگ امام صادق، مبارزه است. این مبارزه‌ای که در زندگی امام صادق، از خلال زندگی‌نامۀ معطّر و منوّر آن حضرت در کتب حدیث و تاریخ به‌دست می‌آید، منافاتی ندارد با کار علمی و آموزش دین؛ بلکه عین آن است. و در این بیان، درس مبارزه را از امام صادق منتقل می‌کردیم به شاگردان امام صادق و شیعیانش، و نشان می‌دادیم که چگونه در شرایط مشابه، رئیس مذهب شیعه، روز و شبش، درس و بحثش، تبلیغ و سخن‌گفتنش، در جهت مبارزۀ مقدسی بود برای ایجاد نظام اسلامی. امروز آن هدف مورد نظر …

استنباط مأموریت مبارزاتی یاران امام صادق (ع) از بشارت او به بازگشت پیروزمندانهٔ آنان

… ممکن نیست یک نفر آدمی را که مجاهد فی‌سبیل‌الله است، مردارش کنند، او را به یک صورت معمولی بکُشند؛ دشمن، او را شهید می‌کند. مردن او شهادت است و شهادت بالاترین فوزی است که یک مسلمان می‌تواند به آن نائل شود. بنابراین یک حُسن، پیروزی است، و یک حُسن، شهادت است. امام وقتی‌که دید اینها سربلند برگشتند، فرمود شما یکی از این دو حُسن را گیر آورده‌اید. آن چیست؟ پیروزی است. پس پیداست که اینها به مبارزه رفته بودند، به جریان حادّی رفته بودند. بعد از آنکه این جملات را بیان می‌کند، می‌فرماید: «اگر آن صورت دیگر پیش می‌آمد و شما به دست دشمن کشته می‌شدید، جای شما در مقامات عالی بهشت و رضوان خدا بود.» مطلبی که در این روایات بیشتر نظر من را جلب کرده، این است که راوی، پسر یکی از این دو مأمور امام است؛ او …

کمک فکری امام صادق (ع) به انقلاب‌های مسلحانهٔ زمان خود

… خیارفروش[15] و داستان‌های دیگر و غیرذلک که الی‌ماشاءالله فراوان است. چون فهمیدند که آموزش‌های تبلیغاتی شروع شده. یک مقداری از دوران امام صادق علیه‌السلام به این گذشت و یک مقدار به سامان‌دادنِ بسیاری از نابسامانی‌های تشکیلات شیعه و ایجاد برنامه‌های خیلی مهم. مسئلۀ مهم دیگر، کمک‌دادن فکری است به انقلاب‌های مسلحانه‌ای که در زمان امام صادق علیه‌السلام انجام می‌گرفت و این خودش بسیار مسئلۀ مهمی بود. [که در زیرفصل بعدی] بنده راجع‌به امامزاده‌ها صحبت می‌کنم. (51/11/24)

یحیی بن زید، نفس زکیه و شهید فخ به‌منزلهٔ بازوان نیرومند رهبری امام (ع)

… و می‌دانست که امامت یعنی زمامداری، می‌دانست که شیعۀ امام صادق، منصور را نمی‌تواند آنجا ببیند و می‌دانست که اگر دستشان برسد، او را می‌کِشند پایین، امام صادق را می‌گذارند آنجا. اینها را می‌دانست، برای خاطر اینکه داعیه‌ها را می‌دانست، و تلاش‌ها را می‌دانست. می‌فهمید که این قلب عظیم دارد می‌تپد و یحیی‌بن‌زید ازطرفی، محمدبن‌عبدالله ازطرفی، و حسین‌بن‌علی، شهید فَخّ[17] ازطرفی مثل بازوهای نیرومندی دارند کار می‌کنند، می‌خواست این قلب را از تپش بیندازد. می‌دانست که امام صادق رهبر است و رهبری می‌کند؛ لذا می‌گفت که من با این امام صادقی که مثل استخوانی در گلوی من گیر کرده چه کنم؟ (53/7/17) منصور راجع‌به امام صادق می‌گوید: «هَذَا الشَّجَا المُعتَرِضُ فِی الحَلقِ»[18] این استخوانی است که در گلوی من گیر کرده.

حفظ ارتباط شیعیان، حقوق اخوان و کتمان سرّ برای متشکل کردن شیعه

… حکومت اسلامی را، در وقت ممکن استوار کرد، [هم] تلاش می‌کردند. یعنی بدون شک، تشکیلات تشیّع در سرتاسر دنیای اسلام، با برنامه‌ریزی و تدبیر ازطرف ائمه علیهم‌السلام دنبال می‌شد و صرفاً این نبود که بخواهند عده‌ای را هدایت کنند؛ دراین‌باره قراین فراوانی وجود دارد. گوشه‌هایی از کار سیاسیِ عمدۀ ائمه [دراین‌باره] خبرش که به دستگاه خلافت می‌رسید، سراغ آنها می‌آمدند. دادن پول، گرفتن پول، احوالپرسی‌کردن، ارتباطات شیعیان را با همدیگر حفظ‌کردن، روابط اینها را باهم صمیمی‌کردن، بحث حقوق اخوان با یکدیگر، و مسئلۀ کتمان سرّ ـ که در کافی و کتاب‌های دیگر ملاحظه کردید ـ مربوط به این بخشِ از قضیه است. بنابراین بدون تردید می‌خواستند شیعه را متشکل کنند. هرچه هم به اواخر دوران ائمه نزدیک‌تر می‌شویم، این معنا قوی‌تر و گسترده‌تر می‌شود. (83/6/21) شبکۀ گسترده‌ای که فارس و عراق و خراسان و هرات و مصر و سوریه و تمام بلاد ممکن را در پوششی از تبلیغات و از انگیزه‌های شیعی پوشانیده است، این دارد تقویت می‌شود و ترویج …

کشاندن تدریجی قضایای انقلابی به معارضهٔ صریح به دست امام کاظم

… یک چیز بزرگ و سنگینی باشد، همه آمادۀ شهادت بودند. این مربوط به حسین‌بن‌علی شهید فَخّ است، دربارۀ دیگر شهدا این تعبیر از پیغمبر نقل نشده. یک‌چنین مرد بزرگوارِ عزیزالقدر و تابع امام هفتم و حرف‌شنو از امام هفتم و شورشگر بنی‌هاشم و بنی‌الحسن [بوده است]. امام هفتم آهسته‌آهسته قضایای انقلابی حاد را، به مرحلۀ تضادهای ظاهری می‌کشاند؛ (51/11/24) یعنی خط معارضۀ صریح و اعلام مخالفت آشکار. (60/3/9)

ناکامی دستگاه امنیتی هارون در یافتن هستهٔ اصلی مبارزات

… و حاکمان و پادشاهان و رؤسای جمهور دنیاپرست، هیچ‌کدام ندارند؛ ابرقدرت‌های امروز، آن سلطنت و قدرت هارون‌الرشید مستبدِ آن روز را ندارند. یک‌چنین آدمی در رأس قدرت بود. (63/9/3) اما علی‌بن‌موسی الرضا صلوات‌الله‌علیه که امام بود و محور مبارزات شیعه بود، سالم ماند. این مسائلی که در بعضی از زبان‌ها هست که سرگرم بودند، نمی‌توانستند پیدا کنند، مسائل درستی نیست، هارون‌الرشید یک سیستم امنیتی و اطلاعاتی قوی در سراسر [حکومت] اسلامی داشت، هرچه هم کوشش می‌کردند که هستۀ اصلی مبارزات را پیدا بکنند، ممکن نمی‌شد. (59/6/30)

مبارزهٔ مثبت و منفی تنها گوشه‌ای از تلاش‌های امام کاظم

این زندگی موسی‌بن‌جعفر است. این سرنخ! برادرانی که شایق هستند به کشف راز زندگی ائمه علیهم‌السلام بروند دنبالش. مطالعه کنید، مشخص کنید، روشن کنید، بنویسید. و بدانید اینی‌که گفته می‌شود که حضرت مبارزۀ مثبت می‌کردند که احکام را بیان می‌کردند، مبارزۀ منفی می‌کردند که صفوان جمّال را می‌گفتند مثلاً شترت را کرایه نده، اینها یک گوشه‌ای از تلاش‌ها و مبارزات موسی‌بن‌جعفر است. (60/3/9) برای حفظ [و تحققِ] مکتب؛ چون اگر فرض کنیم مکتب باقی بماند، اما هیچ تحقق خارجی پیدا نکند، مکتب می‌شود بی‌فایده. اصلاً مکتب برای این است که تحقق پیدا کند و ائمه هم برای این کار تلاش می‌کردند. (83/6/21) امام موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام نیز همۀ زندگی خود را …

زمینه‌سازی کارهای ائمه برای تشکیل حکومت الهی از آل علی

… اینها را نسبت به سرنوشت تشیّع علاقه‌مندکردن. خراسان، آن‌وقت مثلاً مرکز شیعه بود، مصر مرکز شیعه بود، یمن همین‌طور، و بعضی جاهای دیگر همین‌طور، شاید عراق مثلاً، کوفه و بصره یک مقداری شیعه‌ها بودند، اینها را با یک پیوندِ معنویِ فکری و مالی به هم متصل‌کردن. این کارهایی که ائمۀ ما می‌کردند، زمینه را برای یک حرکت کلی که به دنبالش یک حکومتی از آل علی تشکیل بشود و حکومت الهی باشد، فراهم می‌کرد. این کارها را هم امام شروع کرد. تا هارون مُرد. (60/9/26)