رفتن به محتوای اصلی

مبارزهٔ سیاسی ائمه (ع)

نام‌های دیگر: مبارزات ائمه (ع)، مبارزهٔ ائمه (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بُعد سیاسی زندگی امامان شیعه و شیوه‌های آنان در برابر حکومت‌های زمان خود.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به کنگره‌ی علمی بین‌المللی امام علی‌بن‌موسی‌الرضا علیه‌السّلام— ۱۳۶۳/۰۵/۱۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۳۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

اولاً مبارزه‌ی سیاسی، یا مبارزه‌ی حادّ سیاسی که ما به ائمّه (علیهم‌ السّلام) نسبت میدهیم، یعنی چه؟ منظور این است که مبارزات ائمّه‌ی معصومین (علیهم‌ السّلام) فقط مبارزه‌ی علمی و اعتقادی و کلامی، از قبیل مبارزات کلامی‌ای که در طول همین مدّتْ شما در تاریخ اسلام مشاهده میکنید -مثل معتزله، مثل اشاعره و دیگران- نبود؛ مقصود ائمّه از این نشستن‌ها و حلقات درس و بیان حدیث و نقل معارف و بیان احکام، فقط این نبود که یک مکتب کلامی یا فقهی را که به آنها وابسته بود، صد‌درصد ثابت کنند و خصوم[2] خودشان را مفحَم[3] کنند، [بلکه] چیزی بیش از این بود؛ همچنین نه یک مبارزه‌ی مسلّحانه از قبیل آن چیزی که انسان در تاریخ زندگی ائمّه، در زندگی جناب زید و بازماندگانش و همچنین بنی‌الحسن و بعضی از آل جعفر و دیگران میبیند؛ آن مبارزه را هم ائمّه (علیهم‌ السّلام) نداشتند؛ البتّه همین‌جا اشاره کنم -بعد اگر رسیدیم و وقت بود، یک‌قدری تفصیلی‌تر عرض خواهم کرد- که آنها را به‌طور مطلق هم تخطئه نمیکردند؛ بعضی را تخطئه میکردند به دلایلی غیر از نفس مبارزه‌ی مسلّحانه، بعضی را هم تأیید کامل میکردند، در بعضی هم شرکت میکردند به‌نحو پشت جبهه؛ لَوَدِدتُ أَنَّ الخارِجیَّ مِن آلِ مُحَمَّدٍ خَرَجَ وَ عَلَیَّ نَفَقَةُ عِیالِه؛[4] با کمک مالی، کمک آبرویی، جا دادن و مخفی کردن و از این قبیل؛ لکن خودشان به‌عنوان ائمّه (علیهم ‌السّلام) -آن سلسله‌ای که ما می‌شناسیم- وارد در مبارزه‌ی مسلّحانه نبودند و نمیشدند. مبارزه‌ی سیاسی نه آن اوّلی است و نه این دوّمی؛ عبارت است از مبارزه‌ای با یک هدف سیاسی؛ آن هدف سیاسی چیست؟ عبارت است از تشکیل حکومت اسلامی و به تعبیر ما حکومت علوی.
اینها و صدها حادثه‌ی توجّه‌برانگیز و پُرمعنى و درعین‌حال ظاهراً بی‌ارتباط و گاه متناقض با یکدیگر در زندگى موسی‌بن‌جعفر (علیهما السّلام) هنگامى معنا میشود و ربط می‌یابد که ما آن رشته‌ی مستمرّى را که از آغاز امامت آن بزرگوار تا لحظه‌ی شهادتش ادامه داشته، مشاهده کنیم. این رشته، همان خطّ جهاد و مبارزه‌ی ائمّه (علیهم السّلام) است که در تمام دوران ۲۵٠ ساله و در شکلهاى گوناگون استمرار داشته و هدف از آن، اوّلاً تبیین اسلام ناب و تفسیر صحیح قرآن و ارائه‌ی تصویرى روشن از معرفت اسلامى است، و ثانیاً تبیین مسئله‌ی امامت و حاکمیّت سیاسى در جامعه‌ی اسلامى، و ثالثاً تلاش و کوشش براى تشکیل آن جامعه و تحقّق بخشیدن به هدف پیامبر معظّم اسلام (صلّى ا‌لله‌ علیه و آله) و همه‌ی پیامبران؛ یعنى اقامه‌ی قسط و عدل و زدودن اندادا‌لله[21] از صحنه‌ی حکومت و سپردن زمام اداره‌ی زندگى به خلفاءا‌لله‌ و بندگان صالح خداوند.
اولاً مبارزۀ سیاسی یا مبارزۀ حاد سیاسی که ما به ائمه علیهم‌السلام نسبت می‌دهیم یعنی چه؟ منظور این است که مبارزات ائمۀ معصومین علیهم‌السلام فقط مبارزۀ علمی و اعتقادی و کلامی نبود؛ از قبیل مبارزات کلامی‌ای که در طول همین مدت شما در تاریخ اسلام مشاهده می‌کنید؛ مثل مُعتَزِله، مثل اَشاعِره[2] و دیگران. مقصود ائمه از این نشست‌ها و حلقات درس و بیان حدیث و نقل معارف و بیان احکام فقط این نبود که یک مکتب کلامی یا فقهی را که به آنها وابسته بود، صددرصد ثابت کنند و خَصوم[3] خودشان را مُفهم کنند، چیزی بیش از این بود. همچنین یک مبارزۀ مسلحانه هم از قبیل آن چیزی که انسان در زندگی جناب زید و بازماندگانش، و همچنین بنی‌الحسن و بعضی از آل جعفر و دیگران، در تاریخ زندگی ائمه علیهم‌السلام می‌بیند، نداشتند. البته آنها را به‌طور مطلق هم تخطئه نمی‌کردند، بعضی را تخطئه می‌کردند به دلایلی غیر از نفْسِ مبارزۀ مسلحانه، بعضی را هم تأیید کامل می‌کردند، در بعضی هم به‌نحو پشت جبهه شرکت می‌کردند...کمک مالی و آبرویی، کمک به ج‌ادادن و مخفی‌کردن و ازاین‌قبیل. لیکن خودشان به‌عنوان ائمه علیهم‌السلام آن سلسله‌ای که ما می‌شناسیم، وارد در مبارزۀ مسلحانه نبودند و نمی‌شدند. مبارزۀ سیاسی، نه آن اوّلی است و نه این دومی، عبارت است از مبارزه‌ای با یک هدف سیاسی. آن هدف سیاسی چیست؟ عبارت است از تشکیل «حکومت اسلامی» و به تعبیر ما «حکومت علوی».

شاهدها (۱۲۳ پاراگراف)

راز طولانی بودن و شکست نسبی نهضت به‌سبب پایبندی به اصول

دشواری کار دعوت راستین امامت در همین نکته نهفته است. یک دعوت مسلکیِ کامل که می‌خواهد قدرت را از هرگونه زورگویی و تجاوزطلبی و تعدی به حق آزادی و حق مردم دور نگاه داشته، اصول و موازین اساسی اسلام را مراعات کند، ناگزیر باید با تکیه بر شعور و درک مردم و در زمینۀ احساس نیاز و خواست طبیعی آنان، رشد و پیشرفت خود را ادامه دهد؛ و به‌عکس، مبارزاتی که هرچند به ظاهر با شعارهای مسلکی و مکتبی کار خود را آغاز می‌کند، ولی در عمل، دست به قدرت‌نمایی‌هایی همچون همۀ قدرتمندان می‌زند و از اصول اخلاقی و اجتماعی خود چشم می‌پوشد، از این دشواری فارغ است؛ و این است راز طولانی‌بودن جریان نهضت امامت، و شکست نسبیِ این نهضت و نیز سرّ پیشرفت نهضت‌های موازی نهضت امامت، مانند بنی‌عباس. پیشوای‌صادق،ص60

نبود آمادگی مردم برای حکومت امام باقر (ع) و امام صادق (ع)

… راه انقلاب صحیح حکومت اسلامی، مانعی شدند در راه تحقق آن آرزویی که تشیّع پای آن آرزو، سالیانی نشسته بود و اگر کسی در مسائل تاریخی غور کند، دقت کند، کاملاً برایش روشن می‌شود که اینها، یک چیزهایی است که پیش می‌آید در تاریخ، و کسی مقصر و مسئول و مؤاخَذ[11] نیست. (53/8/19) اگر کسی در زندگی شیعه و در زندگی ائمۀ شیعه علیهم‌السلام مخصوصاً امام صادق و امام باقر علیهماالسلام مطالعه کند، به‌طور قطع و اطمینان به این نتیجه خواهد رسید، شرایطی که برای حکومت یک خاندان انقلابی مثل امام باقر و امام صادق علیهماالسلام ضروری و حتمی است، در دوران انقلاب بنی‌عباس وجود نداشت. مردم هنوز به‌طور کامل ساخته نشده بودند و آماده نبودند که کسی مثل آن بزرگوارها زمام حکومت را به‌دست بگیرد. درحقیقت انقلاب ابومسلم خراسانی که از خراسان شروع شد و همۀ اقطار عالم اسلام را گرفت، یک انقلاب زودرسی بود. اگر چنانچه این انقلاب ده سال یا بیست سال بعد از آن انجام می‌گرفت، بنده گمان فراوان دارم که در رأس این انقلاب و در رأس حکومت نوی بعد، امام صادق یا فرزندش …

مبارزهٔ سیاسی پنهانی از زمان امام حسن (ع) و زوال حکومت بنی‌مروان

[بنی‌عباس] به‌عنوان یک جریان مزاحم و فرصت‌طلب، آمدند میدان را گرفتند. بعد از آن، امام صادق هم با بنی‌امیه مبارزه کرد و هم با بنی‌عباس. (59/6/14) نهضت عظیم تشیّع که از روزگار امام مجتبی صلوات‌الله‌علیه مبارزۀ سیاسی پنهانی را آغاز کرده بود، توانست با تکان‌های شدید، حکومت ننگین بنی‌مروان را زایل کند و آرزو و امید یک حکومت الهی را در دل مردم مستضعفِ مسلمانِ آن روز زنده کند. بعد از رفتن بنی‌امیه، بنی‌عباس با شعارهای علویان روی کار آمدند، اما در عمل، بنی‌عباس هم کاری جز کارِ بنی‌امیه نکردند و راهی جز راهِ آنها نرفتند. و مبارزۀ ائمۀ ما علیهم‌السلام، مبارزۀ امام صادق و امام موسی‌بن‌جعفر و سپس علی‌بن‌موسی‌الرضا، دوباره آغاز شد که فصل …

آغاز آرام، اوج‌گیری، افت در برابر ضربات و شروع مجدد مبارزه

مبارزۀ ائمه علیهم‌السلام از یک نقطۀ آرامی شروع می‌شد، تدریجاً اوج می‌گرفت، اما گاهی در اوج مواجه می‌شد با ضربات و لطمات کوبنده‌ای، لذا افت می‌کرد مبارزه، و مجدداً شروع می‌شد. (59/6/30) بنی‌عباس آل علی را خوب می‌شناختند و شگرد کار آل علی را بلد بودند، می‌فهمیدند تقیّه یعنی چه؛ بنی‌عباس معارف اهل‌بیت را از بسیاری از مردم آن زمان بهتر می‌فهمیدند، زیرا در زمان بنی‌امیه مدتی باهم مبارزه کرده بودند، برای همین هم بود که وضع ائمه …

تبلیغ حقانیت راه علویان و زنده کردن آرزوی اسلام واقعی

و به همین ترتیب، تمام عالم اسلام را با تبلیغاتی که در طول زمان با شیوه‌های گوناگون به راه می‌انداختند، متوجه حقانیت راه علویان می‌کردند و آرزوی اسلام واقعی را در دل مردم زنده می‌کردند. دوران موسی‌بن‌جعفر درحقیقت یکی از دوران‌های تند مبارزۀ با بنی‌عباس بود، از مبارزات تند آلِ‌علی علیهم‌السلام بود. (59/6/30)

فرستادن مبلغان به سراسر سرزمین اسلامی برای آگاه‌سازی مردم

مبارزۀ سیاسی ائمۀ ما این‌طوری بود که به تمام اطراف‌واکناف کشور بزرگ اسلامیِ آن روز، مبلّغانی را بفرستند تا به [مردم] چند چیز را بگویند. اول بگویند که خلفا غاصبند. این خلفایی که در رأس کارند، اعم از هارون، منصور، خلفای بنی‌عباس یا خلفای بنی‌مروان، اینها غاصب مقام خلافت الهی هستند، و دنباله‌روی مسلمینِ بزرگ صدر اسلام نیستند. این یک.

تبیین غصب سیاسی و اقتصادی خلافت و لزوم ولایت به دست مبلغان

این مبارزۀ سیاسی ائمه بود که بفرستند مبلّغان و دُعاتشان را به تمام اکناف عالم اسلامی، و این حقایق را به آنها بگویند: غاصب‌بودن خلیفه نسبت به مقام حکومت، غصب سیاسی؛ غاصب‌بودنِ خلیفه نسبت به اموال مردم، غصب اقتصادی؛ حضور صاحبان حق در متن جامعه، ائمۀ هدی علیهم‌السلام؛ لزوم پیوند با آنها، ولایت. اینها را می‌رفتند به مردم می‌گفتند. و فرزندان موسی‌بن‌جعفر و پیروان راستین مکتب امامت، در این بیابان‌ها، شهرها، میان روستاها، به راه افتادند؛ و بیشتر اینها هم برای دوران علی‌بن‌موسی الرضا صلوات‌الله‌علیه است.

گسترش دعوت به حکومت علوی و افشای مفاسد بنی‌عباس در سال‌های آسودگی

[در این] چهار پنج سال، امام علیه‌السلام و شیعه راحت بودند. باز تحت تعقیب نبودند و کارهای خودشان را با سرعت و با جدیت ادامه می‌دادند. یعنی تمام این بزرگان خاندان پیغمبر، این جوان‌های پرشور، به سراسر کشورهای اسلامی گسیل بشوند؛ بروند در شهرها، بروند در روستاها، بروند مردم را دعوت بکنند به حکومت حقۀ علوی و مفاسد رژیم بنی‌عباس را برای مردم ذکر بکنند. این کارها به‌شدت آغاز شده بود و ادامه داشت. (60/9/26)

دلالت مکالمهٔ امام عسکری (ع) و احمد بن اسحاق بر جوّ خاص ارتباطات پنهانی ائمه

این خیلی نمونۀ کوچکی است، یک حدیثی است که ممکن است از زیر چشم و دست شما رد بشود و نگاه کنید و امثال این حدیث به نظرتان خیلی عادی بیاید؛ خب، یک مکالمۀ ساده و معمولی است بین احمدبن‌اسحاق و بین امام عسکری علیه‌السلام اما همین مکالمۀ ساده، نمایشگر یک وضع خاصی است در زمان ائمه علیهم‌السلام. خب اگر مطلبی که بین امام و احمدبن‌اسحاق هست، خلاصه می‌شد در احوالپرسی و حال شما چطور است و آیا رودخانۀ قم آب دارد یا ندارد، چه لزومی داشت امام امضا نکند! اگر در این نامه چیزی بر ضد حکومت نیست، دستوری به احمدبن‌اسحاق نیست که شما بایستی در قم چه بکنید، چنین …

دلالت تعبیرهای همبستگی در نامهٔ امام عسکری (ع) بر پیکاری بزرگ، نه صرف ارشاد دینی

… ما هستید و شما هم مثل ما از راهتان و از عقیده‌تان برنگشته‌اید. ببینید این چقدر نیروبخش است برای شیعیان امام عسکری علیه‌السلام در قم و آوج، و این نیروبخشی برای چیست اصلاً؟ اگر موضوع مسئله‌گفتن یا نظردادن و راهنمایی‌های خصوصی کردن باشد که این حرف‌ها را ندارد. خب در آن زمان، در عالَم اسلام چندین نفر کسانی بودند، بزرگانی بودند ـ از اهل سنت و دیگر فِرَق ـ که اینها به مردم ارشادهای دینی می‌کردند، امام هم مثل آنها ارشاد دینی می‌کرد، اما اینکه می‌فرماید ما شما را داریم، ما با شما هستیم، ما با شما ایستاده‌ایم، به شما اطمینان داریم، روی شما حساب می‌کنیم ـ بنده روی این تعبیرات تکیه دارم و چون ممکن است محل تشکیک واقع بشود در ذهن آقایان، می‌خواهم روشن بشود در ذهن شما ـ این برای چه‌کاری گفته می‌شود؟ جز برای یک عمل بزرگ و پردردسر؟ جز برای یک پیکار؟ جز برای پیمودن یک راه سنگلاخ؟ بعد می‌فرماید: «اَلقَرابَةُ الرّاسِخَةُ بَینَنا وَ بَینَکُم قَوِیَّةٌ» خویشاوندیِ مستحکم میان ما و شما برقرار است. ما با شما برادریم، خویشاوندیم؛ امام افراد جمعیت خود و حزب طرف‌دار خود را، خویشاوند و نزدیک خودش می‌داند، اما همین امام حسن عسکری علیه‌السلام خود …

حبس، تبعید و زیر نظر بودن سه امام پایان دورهٔ چهارم

[در انتهای دورۀ چهارم امامت] مسئلۀ شیعه خیلی عمیق‌تر بود. به‌حسب استنباطی که بنده دارم در این مطلب، شیعیان زیادتر بودند، قدرتمندتر بودند، ضربت‌های کاری‌تر وارد می‌آوردند؛ این است که این سه امام دائماً در حال حبس و تبعید و زجر و شکنجه بودند. مسکن اینها مدینه است، اما دائماً زیر نظر قدرت‌ها زندگی می‌کردند، آنها را می‌آوردند در بغداد و در سامره ـ هروقت بغداد بودند، در بغداد، هروقت سامره بودند، در سامره ـ و مدفنشان را هم می‌بینید در سامره و کاظمین است، در مدینه نیستند هیچ‌کدام. آنها را می‌آوردند آنجا، زیر نظر نگه می‌داشتند، جاسوس برای آنها می‌گماشتند، پول‌ها می‌فرستادند، امتحان‌ها می‌کردند و ضربت‌ها می‌زدند.

پیگیری تشکیل حکومت به‌وسیلهٔ ائمه

… وجود داشته. بعد خب «یَمحُوا اللَهُ ما یَشاءُ وَ یُثبِتُ‌ وَ عِندَهُ اُمُّ الکِتاب‌»؛[11] قدر الهی این است، قضای الهی این نیست. قضای الهی، آن که قَدَرِ تثبیت‌شده است، آن به‌اصطلاح قرار قطعی‌شده، آن [امر] نبوده؛ به خاطر عوامل خاص و علل و عوامل این‌جوری. پس ائمّه دنبال این قضیّه بودند؛ این خیلی قضیّه‌ی مهمی است.

زندگی مبارزاتی و خطرناک ائمه و اصحاب و شهادت همهٔ ائمه

… جمهوری اسلامی، در کشور مسلمان و شیعه نشسته‌اید، شاید اصلاً خیلی مفهوم نیست آن وقتی که امام صادق میگویند «اَحیوا اَمرَنا»، یعنی چه. در آن دوره‌ای که امام صادق فرمودند: اَحیوا اَمرَنا، احیای امرِ اهل‌بیت جزو سخت‌ترین و خطرناک‌ترین کارها بود؛ یک جهاد عظیم بود. حالا آن زمانهایی که ما در این زمینه زیاد بحث میکردیم، کار میکردیم -که آن حرفهای چهل پنجاه سال قبل ظاهراً چاپ شده و در اختیار افراد هست- [توضیح داده‌ایم.] زندگی مبارزاتی ائمّه و مبارزه‌ی اصحاب ائمّه جزو خطرناک‌ترین‌ها بود؛ چطور است که همه‌ی ائمّه به شهادت میرسند؟ چرا امام جواد در ۲۵ سالگی، امام عسکری در ۲۸ سالگی به شهادت میرسند؟ چرا اینها را میکُشند؟ چرا موسی‌بن‌جعفر (علیه السّلام) را چند سال به زندان می‌اندازند و در زندان به شهادت میرسانند؟ زندگی، زندگی مبارزه بود. در یک چنین شرایطی امام میفرماید: اَحیوا اَمرَنا؛ شما …

تلاش خستگی‌ناپذیر ائمه و یارانشان شرط رشد و استمرار مبارزه

در این دوران، تنها چیزى که میتواند مبارزه و حرکت فکرى و سیاسى ائمّه‌ی اهل‌بیت (علیهم السّلام) و یاران صدّیق آنان را مجال رشد و استمرار بخشد، تلاش خستگی‌ناپذیر و جهاد خطیر آن بزرگواران است و توسّل به شیوه‌ی الهىِ تقیّه. و بدین ترتیب است که عظمت حیرت‌آور و دهشت‌انگیز جهاد حضرت موسی‌بن‌جعفر (علیه و على آبائه التّحیّة و السّلام) آشکار میگردد.

تبیین خط جهاد مستمر، پیونددهندهٔ اجزای زندگی امام کاظم (ع)

باید عرض کنم که کاوشگران تاریخ اسلام، آنگاه که به فحص[7] و شرح زندگى امام موسی‌بن‌جعفر (علیه السّلام) پرداخته‌اند، سهم شایسته‌اى از توجّه و تفطّن[8] را که باید به حادثه‌ی عظیم و بی‌نظیر حبس طویل‌المدّه‌ی این امام هُمام[9] اختصاص می‌یافت، بدان اختصاص نداده و در نتیجه از جهاد خطیر آن بزرگوار غافل مانده‌اند.در زندگینامه‌ی آن امام عالی‌مقام، سخن از حوادث گوناگون و بی‌ارتباط و گاه متناقض با یکدیگر و تأکید بر مقام علمى و معنوى و قدسى آن سلاله‌ی پیامبر (صلّى ا‌لله‌ علیه و آله) و نقل قضایاى خاندان و اصحاب و شاگردان و مباحثات علمى و کلامى و امثال آن، بدون توجّه به خطّ جهاد مستمرّى که همه‌ی عمر ۳۵ ساله‌ی امامت آن بزرگوار را فراگرفته بوده است، ناقص و ناتمام میماند. تشریح و تبیین این خط است که همه‌ی اجزاى این زندگى پرفیض را به یکدیگر مرتبط میسازد و تصویرى واضح و متکامل و جهت‌دار که در آن هر پدیده‌اى و هر حادثه‌اى و هر حرکتى داراى معنایى است، ارائه میکند.

تاکتیک‌های موضعی و عقب‌نشینی حکیمانه در حرکتی بلندمدت به سوی هدف

… سه امام به‌خاطر اختلاف ظاهریِ با هم، متعارض و متخالفند، باید یک انسانی را فرض کنیم که ۲۵۰ سال عمر کرده و در سال ۱۱ هجرت قدم در یک راهی گذاشته و این راه را تا سال ۲۶۰ هجری طی کرده؛ تمام حرکات این انسان بزرگ و معصوم، با این دید قابل فهم و قابل توجیه خواهد بود. هر انسانی که از عقل و حکمت برخوردار باشد ولو نه از عصمت، در یک حرکت بلندمدّت، تاکتیک‌ها و اختیارهای موضعی خواهد داشت؛ گاهی ممکن است لازم بداند تند حرکت کند و گاهی کُند، گاهی حتّی ممکن است به عقب‌‌نشینیِ حکیمانه دست بزند، امّا همان عقب‌‌نشینی هم از نظر کسانی که علم و حکمت او را و هدف‌داریِ او را میدانند، یک حرکت به جلو محسوب میشود. با این دید، زندگی امیرالمؤمنین با زندگی امام مجتبی، با زندگی حضرت ابی‌عبدالله‌، با زندگی هشت امام دیگر، تا سال ۲۶۰، یک حرکت مستمر است؛ این را در آن سال بنده متوجّه شدم و با این دید وارد زندگی اینها شدم، یک بار دیگر نگاه کردم و هر‌چه پیش رفتم، این فکر تأیید …

همراهی زندگی مستمر ائمه با جهت‌گیری سیاسی به‌عنوان فصلی جداگانه

البتّه بحث در این باب، در گنجایش یک مجلس نیست ولیکن توجّه به اینکه زندگی مستمرّ این عزیزان معصوم و بزرگوار از اهل‌بیت رسول خدا، با یک جهت‌گیری سیاسی همراه است، قابل این است که به‌عنوان یک فصلِ جداگانه مورد عنایت قرار بگیرد، و بنده امروز به این مطلب خواهم پرداخت. در پیام سال گذشته، اشاره کردم به مبارزه‌ی حادّ سیاسی در زندگی ائمّه و در زندگی امام هشتم؛ امروز ان‌شاءالله‌ این جمله را مایلم با قدری شرح و تفصیل عرض کنم.

دعوت به بازنگری زندگی ائمه با این سرنخ بدون اصرار بر پذیرش برداشت خود

البتّه همان‌طور که جناب آقای طبسی اشاره کردند، بله، این مطلب مورد اختلاف‌نظر بوده و خواهد بود؛ بنده هم اصراری ندارم که درک و برداشت من قبول بشود؛ اصرار دارم که این سرنخ مورد توجّه دقیق قرار بگیرد و زندگی ائمّه بازنگری بشود. تلاشی که ما این چندساله داشتیم، برای این بوده که این مطلب را چه نسبت به مجموع ائمّه (علیهم ‌السّلام) و چه نسبت به هر فرد فردی از این بزرگواران، به دلایل قابل قبولی مستند کنیم؛ البتّه بعضی از دلایل، دلایل کلّی است، مثل‌اینکه مثلاً میدانیم که امامت ادامه‌ی نبوّت است، و نبی اوّلین امام است -اِنَّ رَسُولَ اللهِ کَانَ هُوَ الاِمَام،[6] در کلام امام صادق (علیه الصّلاة و السّلام)- و رسول‌الله‌ برای ایجاد نظام عدل و حقّ الهی قیام کرد و آن …

نشانه‌های دعوت به حکومت و نوید آینده در مذاکرات امام باقر با اصحاب

… حضرت را ؛ البتّه امام سجّاد را هم در دوران امامتشان -بعد از آن دفعه‌ی اوّل- با غل و زنجیر و مانند اینها به شام برده‌اند، لکن وضع آنجا جور دیگری است و امام سجّاد با ملاحظه‌ی بیشتری همیشه برخورد میکردند، امّا در مورد امام باقر، ما لحن کلام را تندتر می‌بینیم. بنده چند روایت در [زمینه‌ی] مذاکرات حضرت باقر (علیه الصّلاة و السّلام) با اصحابشان دیدم که نشانه‌ی دعوت به حکومت و خلافت و امامت و حتّی نوید آینده در آنها مشاهده میشودکه ان‌شاءالله‌ چند نمونه‌اش را عرض میکنم.

زندان‌ها و تبعیدها و تعقیب‌های ائمه فصلی نیازمند پژوهش

یک بحث دیگر در زندگی ائمّه، زندانها و تبعیدها و تعقیبها است که به نظر بنده یک فصلی است که باید دنبال بشود که این هم مفصّلاً مطالبی دارد که حالا حتّی یک دانه‌اش را هم فرصت نمیشود بخوانم.

مبارزه و جهت‌گیری سیاسی از موضوعات بسیار مهم زندگی ائمه

به‌هرحال، این مسئله‌ی مبارزه و جهت‌گیری سیاسی، یکی از آن موضوعات بسیار بسیار مهمّ زندگی ائمّه است، و آنچه بنده عرض کردم، یک صدم آن چیزی است که در این زمینه‌ها میتوان گفت.

نزدیک شدن به پیروزی و ضربه خوردن با زندان و شهادت امامان

… و بعد از حادثه‌ی عاشورا به زمینه‌سازی درازمدت برای این مقصود پرداختند. در تمام دوران صد و چهل ساله‌ی میان حادثه‌ی عاشورا و ولایت‌عهدی امام هشتم جریان وابسته به امامان اهل بیت - یعنی شیعیان - همیشه بزرگترین و خطرناکترین دشمن دستگاههای خلافت به حساب می‌آمد. در این مدت بارها زمینه‌های آماده‌ای پیش آمد و مبارزات تشیع که باید آن را نهضت علوی نام داد به پیروزیهای بزرگی نزدیک گردید، اما هر بار موانعی بر سر راه پیروزی نهائی پدید می‌آمد و غالباً بزرگترین ضربه از ناحیه تهاجم بر محور و مرکز اصلی این نهضت، یعنی شخص امام در هر زمان و به زندان افکندن یا به شهادت رساندن آن حضرت وارد می‌گشت و هنگامی که نوبت به امام بعد می‌رسید، اختناق و فشار و سختگیری به حدی بود که برای آماده کردن زمینه به زمان طولانی دیگری نیاز بود.

جهت‌گیری سیاسی زندگی مستمر ائمه (ع)، شایستهٔ بحثی مستقل

توجه به اینکه زندگی مستمر این عزیزان معصوم و بزرگوار ـ از اهل‌بیت رسول خدا ـ با یک جهت‌گیری سیاسی همراه است، قابل این است که به‌عنوان یک فصل جداگانه، مورد عنایت قرار بگیرد، و بنده به این مطلب خواهم پرداخت ان‌شاءالله؛ مایلم این جمله را قدری با شرح و تفصیل عرض کنم.

معرفی امام و صفات او، از مهم‌ترین کارهای سیاسی ائمه (ع)

… عصمت، این تقوا، این علم، این معنویت، این رفتار با مردم، این عمل درمقابل خدا؛ خصوصیات امام ـ یعنی حاکم اسلامی ـ را برای مردم بیان کنند، این یک؛ و دوم مشخص کنند که آن‌کسی‌که دارای این خصوصیات هست امروز چه کسی است؛ که معرفی می‌کردند و خودشان را بیان می‌کردند؛ این‌هم یک کار بزرگ ائمه و می‌بینید که این یکی از مهم‌ترین کارهای سیاسی و تبلیغات و تعلیمات سیاسی است.

تحمیل روش‌های درازمدت و تربیت دشوار بر امامان بعدی از تجربهٔ حکومت انقلابی در جامعهٔ تربیت‌نیافته

… و نمونه‌ای بود برای حکومت و نظام اجتماعی که در دو قرن بعد از آن همواره امامان شیعه بِدان فراخوانده و در راه آن تلاش کرده‌اند و شیعه همچون خاطره‌ای گرامی از آن یاد می‌کرده و دریغ آن را می‌خورده و رژیم‌های زمان‌های بعد را در مقایسۀ با آن محکوم می‌ساخته است. درعینِ‌حال درس و تجربۀ آموزنده‌ای بوده که می‌توانست وضع و حال یک حکومت انقلابی و صددرصد اسلامی را در میان جامعه و مردمی تربیت‌نیافته یا به انحراف‌کشانیده‌شده، نشان دهد و از آن روز روش‌های درازمدت و همراه با تربیت‌های دشوار و سخت‌گیرانۀ حزبی را بر امامان بعدی تحمیل کند.

لزوم آگاهی امروز مردم از نقشه‌های پنهان امامان

وقتی امام باقر از دنیا می‌رود، بر اثر فعالیت‌های بسیاری که در طول این مدت خودِ امام باقر و امام سجاد انجام داده بودند، اوضاع‌واحوال به سود خاندان پیغمبر بسیار تغییر کرد. در دو کلمه من نقشۀ امام باقر و امام صادق را افشا کنم برایتان، که البته آن‌وقت جزوِ اسرار بود، همان اسراری است که شنیدید که می‌گویند مثلاً جابربن‌یزید جعفی جزو صاحبان سرّ بود و هرکس راز ما را منتشر بکند لعنت خدا بر او باد[1] و چه و چه؛ آن اسراری که آن روز اگر منتشر می‌کردند لعنت خدا بر آن منتشرکننده بود، همین‌هایی است که من می‌خواهم افشا کنم، که منتها امروز دیگر افشایش اِشکالی ندارد، بلکه واجب است که مردم بدانند که امام چه‌کار می‌خواسته بکند. نقشۀ امام صادق این بود که بعد از رحلت امام باقر کارها را جمع‌وجور کند، یک قیام علنی به‌راه بیندازد و حکومت بنی‌امیه را ـ که هر روزی یک دولتی عوض می‌شد و حاکی از نهایت ضعف دستگاه بنی‌امیه بود ـ واژگون کند و از خراسان و ری و اصفهان و عراق و حجاز و مصر و مراکش و …

اشاره به پیوستگی جهاد شیعیان با زمان‌های گذشته

… دیگری که باید مورد توجه قرار گیرد، این است که امام در مواردی به این بسنده نمی‌کند که امامت را برای خویش اثبات کند؛ بلکه همراه نام خود، نام امامان به‌حق و اسلاف[10] پیشین خود را نیز یاد می‌کند و درحقیقت سلسلۀ امامت اهل‌بیت را متصل و جدایی‌ناپذیر مطرح می‌سازد. این عمل با توجه به اینکه تفکر شیعی، همۀ زمامداران نابه‌حق گذشته را محکوم کرده و آنان را «طاغوت» به‌شمار می‌آورده، می‌تواند اشاره به پیوستگی جهاد شیعیانِ این زمان به زمان‌های گذشته نیز باشد. در واقع امام صادق با این بیان، امامت خود را یک نتیجۀ قهری که بر امامت گذشتگان مترتب است، می‌شمارد و آن را از حالت بی‌سابقه و بی‌ریشه و پایه بودن بیرون می‌آورد و سلسلۀ خود را از کانالی مطمئن و تردید‌ناپذیر به پیامبر بزرگوار متصل می‌کند. اکنون به نمونه‌ای چند …

درخواست قیام نظامی از ائمه به‌عنوان نشانهٔ سیاسی بودن تبلیغات شیعه

… یاد می‌شد، آیا بدون وجود یک شبکۀ تبلیغاتی قوی ممکن است آل علی در نقاطی چنان دوردست و ناآشنا، چنین محبوب و پُرجاذبه باشند که کسانی محض دیدار و استفاده از آنان و نیز عرضه‌کردن دوستی و پیوند خود با آنان، راه‌های دراز را بپیمایند و به حجاز و مدینه روی آورند؛ دانش دین را که بنا بر عقیدۀ شیعه، همچنان سیاست و حکومت است، از آنان فراگیرند و در موارد متعددی بی‌صبرانه اقدام به جنبش نظامی ـ و به زبان روایات، قیام و خروج ـ را از آنان بخواهند؟ اگر تبلیغات شیعه فقط در جهت اثبات علم و زهد ائمه بود، درخواست قیام نظامی چه معنایی می‌توانست داشته باشد؟

غفلت‌نکردن خلیفه از دعوت اهل‌بیت (ع) در نبود تهدید جدی

شعر و هنر، فقه و حدیث و حتی زهد و ورع، در خدمت ارباب قدرت درآمده و مکمل ابزار زر و زور آنان گشته بود. در این دوران، دیگر نه مانند اواخر دوران بنی‌امیه و نه همچون ده‌سالۀ اول دوران بنی‌عباس و نه شبیه دوران پس از مرگ هارون که در هریک، حکومت مسلط وقت، به‌نحوی تهدید می‌شد؛ تهدیدی جدی دستگاه خلافت را نمی‌لرزاند و خلیفه را از جریان عمیق و مستمر دعوت اهل‌بیت علیهم‌السلام غافل نمی‌ساخت.