رفتن به محتوای اصلی

مبارزهٔ سیاسی ائمه (ع)

نام‌های دیگر: مبارزات ائمه (ع)، مبارزهٔ ائمه (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

بُعد سیاسی زندگی امامان شیعه و شیوه‌های آنان در برابر حکومت‌های زمان خود.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:پیام به کنگره‌ی علمی بین‌المللی امام علی‌بن‌موسی‌الرضا علیه‌السّلام— ۱۳۶۳/۰۵/۱۸

سیر زمانی

از ۱۳۶۳ تا ۱۴۰۳
۱۳۶۳۱۴۰۳

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

اولاً مبارزه‌ی سیاسی، یا مبارزه‌ی حادّ سیاسی که ما به ائمّه (علیهم‌ السّلام) نسبت میدهیم، یعنی چه؟ منظور این است که مبارزات ائمّه‌ی معصومین (علیهم‌ السّلام) فقط مبارزه‌ی علمی و اعتقادی و کلامی، از قبیل مبارزات کلامی‌ای که در طول همین مدّتْ شما در تاریخ اسلام مشاهده میکنید -مثل معتزله، مثل اشاعره و دیگران- نبود؛ مقصود ائمّه از این نشستن‌ها و حلقات درس و بیان حدیث و نقل معارف و بیان احکام، فقط این نبود که یک مکتب کلامی یا فقهی را که به آنها وابسته بود، صد‌درصد ثابت کنند و خصوم[2] خودشان را مفحَم[3] کنند، [بلکه] چیزی بیش از این بود؛ همچنین نه یک مبارزه‌ی مسلّحانه از قبیل آن چیزی که انسان در تاریخ زندگی ائمّه، در زندگی جناب زید و بازماندگانش و همچنین بنی‌الحسن و بعضی از آل جعفر و دیگران میبیند؛ آن مبارزه را هم ائمّه (علیهم‌ السّلام) نداشتند؛ البتّه همین‌جا اشاره کنم -بعد اگر رسیدیم و وقت بود، یک‌قدری تفصیلی‌تر عرض خواهم کرد- که آنها را به‌طور مطلق هم تخطئه نمیکردند؛ بعضی را تخطئه میکردند به دلایلی غیر از نفس مبارزه‌ی مسلّحانه، بعضی را هم تأیید کامل میکردند، در بعضی هم شرکت میکردند به‌نحو پشت جبهه؛ لَوَدِدتُ أَنَّ الخارِجیَّ مِن آلِ مُحَمَّدٍ خَرَجَ وَ عَلَیَّ نَفَقَةُ عِیالِه؛[4] با کمک مالی، کمک آبرویی، جا دادن و مخفی کردن و از این قبیل؛ لکن خودشان به‌عنوان ائمّه (علیهم ‌السّلام) -آن سلسله‌ای که ما می‌شناسیم- وارد در مبارزه‌ی مسلّحانه نبودند و نمیشدند. مبارزه‌ی سیاسی نه آن اوّلی است و نه این دوّمی؛ عبارت است از مبارزه‌ای با یک هدف سیاسی؛ آن هدف سیاسی چیست؟ عبارت است از تشکیل حکومت اسلامی و به تعبیر ما حکومت علوی.
اینها و صدها حادثه‌ی توجّه‌برانگیز و پُرمعنى و درعین‌حال ظاهراً بی‌ارتباط و گاه متناقض با یکدیگر در زندگى موسی‌بن‌جعفر (علیهما السّلام) هنگامى معنا میشود و ربط می‌یابد که ما آن رشته‌ی مستمرّى را که از آغاز امامت آن بزرگوار تا لحظه‌ی شهادتش ادامه داشته، مشاهده کنیم. این رشته، همان خطّ جهاد و مبارزه‌ی ائمّه (علیهم السّلام) است که در تمام دوران ۲۵٠ ساله و در شکلهاى گوناگون استمرار داشته و هدف از آن، اوّلاً تبیین اسلام ناب و تفسیر صحیح قرآن و ارائه‌ی تصویرى روشن از معرفت اسلامى است، و ثانیاً تبیین مسئله‌ی امامت و حاکمیّت سیاسى در جامعه‌ی اسلامى، و ثالثاً تلاش و کوشش براى تشکیل آن جامعه و تحقّق بخشیدن به هدف پیامبر معظّم اسلام (صلّى ا‌لله‌ علیه و آله) و همه‌ی پیامبران؛ یعنى اقامه‌ی قسط و عدل و زدودن اندادا‌لله[21] از صحنه‌ی حکومت و سپردن زمام اداره‌ی زندگى به خلفاءا‌لله‌ و بندگان صالح خداوند.
اولاً مبارزۀ سیاسی یا مبارزۀ حاد سیاسی که ما به ائمه علیهم‌السلام نسبت می‌دهیم یعنی چه؟ منظور این است که مبارزات ائمۀ معصومین علیهم‌السلام فقط مبارزۀ علمی و اعتقادی و کلامی نبود؛ از قبیل مبارزات کلامی‌ای که در طول همین مدت شما در تاریخ اسلام مشاهده می‌کنید؛ مثل مُعتَزِله، مثل اَشاعِره[2] و دیگران. مقصود ائمه از این نشست‌ها و حلقات درس و بیان حدیث و نقل معارف و بیان احکام فقط این نبود که یک مکتب کلامی یا فقهی را که به آنها وابسته بود، صددرصد ثابت کنند و خَصوم[3] خودشان را مُفهم کنند، چیزی بیش از این بود. همچنین یک مبارزۀ مسلحانه هم از قبیل آن چیزی که انسان در زندگی جناب زید و بازماندگانش، و همچنین بنی‌الحسن و بعضی از آل جعفر و دیگران، در تاریخ زندگی ائمه علیهم‌السلام می‌بیند، نداشتند. البته آنها را به‌طور مطلق هم تخطئه نمی‌کردند، بعضی را تخطئه می‌کردند به دلایلی غیر از نفْسِ مبارزۀ مسلحانه، بعضی را هم تأیید کامل می‌کردند، در بعضی هم به‌نحو پشت جبهه شرکت می‌کردند...کمک مالی و آبرویی، کمک به ج‌ادادن و مخفی‌کردن و ازاین‌قبیل. لیکن خودشان به‌عنوان ائمه علیهم‌السلام آن سلسله‌ای که ما می‌شناسیم، وارد در مبارزۀ مسلحانه نبودند و نمی‌شدند. مبارزۀ سیاسی، نه آن اوّلی است و نه این دومی، عبارت است از مبارزه‌ای با یک هدف سیاسی. آن هدف سیاسی چیست؟ عبارت است از تشکیل «حکومت اسلامی» و به تعبیر ما «حکومت علوی».

شاهدها (۱۲۳ پاراگراف)

روح سیاسی مبارزهٔ دائم ائمه (ع) با حاکمان مدعی دین

باید به این نکته در زندگی ائمه توجه داشته باشید که این بزرگواران، دائم در حال مبارزه بودند؛ مبارزه‌ای که روحش سیاسی بود. زیرا کسی هم که در مَسند حکومت نشسته بود، مدعی دین بود. او هم ظواهر دین را ملاحظه می‌کرد. حتی، گاهی اوقات نظر دینی امام را هم می‌پذیرفت. مثل قضایایی که در مورد مأمون شنیده‌اید که صریحاً نظر امام را قبول کرد. یعنی اِبایی نداشتند که گاهی نظر فقهی را هم قبول کنند.[16] چیزی که موجب می‌شد این مبارزه و معارضه با اهل‌بیت وجود داشته باشد، این بود که …

هدف واحد ائمه (ع) در مبارزه با وجود تفاوت شیوه‌ها و جان‌دادن در این راه

این نکته را باید در اشعاری که دربارۀ امام صادق، امام هادی و امام عسکری علیهم‌السلام خوانده می‌شود، به‌خوبی دید. اینها مبارزه می‌کردند و برای همین مبارزه هم جانشان را از دست دادند. راهی است که رو به هدفی مشخص ادامه دارد. گاهی یکی برمی‌گردد، یکی از این‌طرف می‌رود؛ اما هدف یکی است. این بزرگواران، از امام حسین علیه‌السلام که پایه را گذاشت، موفق‌تر بودند؛ چون بعد از شهادت امام حسین «اِرتَدَّ النّاسُ بَعدَ الحُسَینِ اِلَّا ثَلاثَةً» هیچ‌کس نماند. اما در زمان امام هادی شما نگاه کنید؛ تمام دنیای اسلام را ائمه علیهم‌السلام زیر قَبضه[17] گرفته …

ادعای مبارزه و جهاد بودن زندگی ۲۵۰ سالهٔ ائمه (ع) تا شهادت امام عسکری (ع)

..بنده در اینجا یک ادعایی دارم. من خودم به این نکته رسیده‌ام و سعی می‌کنم که ان‌شاءالله این مطلب برای شما هم از صورت ادعا خارج شود و به‌صورت اعتقاد دربیاید. به‌حسب مطالعه‌ای که ما در زمینۀ زندگی این بزرگواران کرده‌ایم، ادعای ما این است که ائمۀ ما از آغاز تاریخ امامت ـ جز یک استثنای کوچکی، که بعد، این استثنا را هم عرض می‌کنم ـ تا روزگار شهادت امام عسکری صلوات‌الله‌علیه در این مدت تقریباً دویست‌وپنجاه سال، زندگی‌شان زندگی مبارزه و جهاد است. اینها یک عده مردم مجاهد بودند. این ادعای ماست. البته اگر این‌طوری هم که مردم ما را عادت داده‌اند که حرف را بی‌دلیل و تعبداً قبول کنند و خودشان اندیشه و تفکر نکنند، بخواهیم مشی کنیم، خب همه باید قبول کنیم. چرا؟ برای خاطر اینکه خود شما در زیارت امین‌الله که از معتبرترین زیارات است، وقتی‌که …

کشته شدن ائمه (ع) به دست قدرت قاهر زمان، دلیل پیکارجو بودن آنان

… کشته شدند؛ همه‌شان. شما خودتان مگر از قول امام علیه‌السلام نمی‌گویید، مگر نمی‌شنوید که «ما مِنّا اِلّا مَقتولٌ اَو مَسمومٌ»[2] در میان ما ائمه علیهم‌السلام کسی نیست مگر اینکه یا کشته شد به شمشیر، یا اینکه او را در زندان و در تبعیدگاه شهید و مسموم کردند؟ خب من سؤال می‌کنم، یک قدرت قاهر زمان، چه کسی را در میدان جنگ یا در زندان یا در تبعیدگاه می‌کُشد و شهید می‌کند؟ جز یک آدم پیکارجو را؟ جز یک آدم مزاحم را؟ جز ـ به تعبیر منصور عباسی ـ استخوان‌خرده‌ای را که در گلوی حکومت غدار زمان گیر کرده باشد و راه نفس را بر او گرفته باشد؟ «هَذَا الشَّجَا المُعتَرِضُ فِی الحَلقِ».[3] در چند روایت از قول منصور عباسی هست که از دور اشاره می‌کند به امام صادق علیه‌السلام و می‌گوید …

کفایت کشته شدن ائمه (ع) برای اثبات درگذشت آنان در حال جهاد

اگر ما بخواهیم خصوصیات زندگی اینها را هم ندیده بگیریم ـ با آن تفصیلاتی که مورد نظر من است و ان‌شاءالله عرض خواهم کرد ـ همین اجمال کافی است که ما معتقد شویم که ائمۀ یازده‌گانۀ ما علیهم‌السلام، همه در حال پیکار و در حال مبارزه و در حال جهاد از دنیا رفتند؛ به دلیل اینکه اینها را کشتند، به دلیل اینکه موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام را زندان ابد کردند. اگر موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام در زندان شهید نمی‌شد یا از دنیا نمی‌رفت و بیست سال دیگر هم زنده می‌ماند، آن بزرگوار را که از زندان بیرون نمی‌آوردند؛ اگر می‌خواستند بیرون بیاورند، زندان نمی‌بردند!

تبعید و زندان مکرر ائمه (ع) شاهدی بر مبارزه بودن زندگی آنان

به دلیل اینکه امام باقر دو بار، امام صادق دو بار، و امام سجاد علیهم‌السلام دو بار تبعید شدند؛ علی‌بن‌موسی الرضا علیه‌السلام تبعید شد؛ امام جواد و امام هادی و امام عسکری علیهم‌السلام هر‌کدام چند بار زندان و تبعید رفتند؛ به دلیل اینکه سه امام آخر ما، یعنی امام جواد، امام هادی و امام عسکری علیهم‌السلام در بحبوحۀ جوانی کشته شدند. امام جواد علیه‌السلام را بیست‌وپنج‌ساله کشتند، امام هادی علیه‌السلام را چهل‌ودوساله کشتند، امام عسکری علیه‌السلام را بیست‌وهشت‌ساله کشتند. یک جوان …

کفایت همین شواهد اجمالی برای اثبات جهاد امام صادق و امام کاظم (ع)

اینها مسائل اجمالی است که اگر شما فقط همین مسائل را در نظر بگیرید، و آنچه را که ان‌شاء‌الله عرض خواهیم کرد به تفصیل، دربارۀ زندگی ائمه علیهم‌السلام و مناسبات اینها با خلفا و مناسبات اینها با علمای زمان و مناسبات اینها با شیعه و با دوستان و با مخلصینِ خودشان هم ندیده بگیریم ـ که هر یک آیتی است بر ادعای ما و شاهد صدقی است ـ همین مقداری که بنده گفتم، کافی است که یک انسان منصف را معتقد کند که امام صادق علیه‌السلام مشغول مبارزه و جهاد بود، موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام مشغول مبارزه و جهاد بود.

همرزمی امام صادق (ع) با امام حسین (ع) در مبارزه با همان دشمن در میدانی دیگر

… یک مطلبی را بیان می‌کنید، می‌گویید که آقا! امام حسین چنین؛ او می‌گوید اگر راست می‌گویی، پس چرا امام صادق چنان؟ عجب! امام صادق ضد امام حسین بود؟ رفتار امام صادق متناقض با امام حسین بود، یا تو نفهمیدی و ندیدی؟ یا آن غرض‌ورز نخواست بگذارد که تو بفهمی و ببینی؟ امام صادق دوشادوش حسین است، همرزم حسین است، در کنار حسین است و با همان دشمن می‌جنگد و مبارزه می‌کند؛ با همان دستی که حسین علیه‌السلام را شهید کردند، او را هم شهید کردند؛ منتها در دو میدان؛ و مهم این است. اگر بنده همین اندازه هم بحث می‌کردم، باید مستمعِ منصف و کسی که این مطلب حتی برایش اول‌بار مطرح می‌شود، معترف شود. در‌عین‌حال ما البته به تفصیل صحبت می‌کنیم.

استمرار بی‌درنگ جهاد ائمه (ع) از رحلت پیامبر (ص) تا شهادت امام عسکری (ع)

… به کمیت می‌دهد.[7]پس ببینید قضیه فرق می‌کند. نمازخواندن یک‌وقت جهاد است، یک‌وقت جهاد نیست؛ انفاق‌کردن یک‌وقت جهاد است، یک‌وقت جهاد نیست؛ شعرگفتن همین‌طور، چیزنوشتن همین‌طور، فکر‌کردن همین‌طور؛ راه‌رفتن گاهی در یک صورتی جهاد است، در یک صورتی جهاد نیست. (51/11/21) و این جهاد به یک صورت آرامی از آغاز امامت معنوی امامان ـ یعنی از روز رحلت پیغمبر تا روزی که امام عسکری صلوات‌الله‌علیه امام یازدهم به شهادت رسید ـ بدون یک لحظه درنگ ادامه داشته است. (51/1/25)

دورهٔ سوم امامت: تلاش سازندهٔ کوتاه‌مدت برای ایجاد حکومت اسلامی تا شهادت امام حسین (ع)

دورۀ سوم، بیست سالِ میانۀ صلح امام حسن، سال 41، و حادثۀ شهادت امام حسین، محرم سال 61 است. پس از ماجرای صلح، عملاً کار نیمه‌مخفی شیعه شروع شد و برنامه‌ای که هدفش تلاش برای بازگرداندن قدرت به خاندان پیامبر در فرصت مناسب بود، آغاز شد. این فرصت، طبق برآورد عادی، چندان دور از دسترس نبود و با پایان‌یافتن زندگی شرارت‌آمیز معاویه، امید آن وجود داشت. بنابراین می‌توان دورۀ سوم را «دورۀ تلاش سازندۀ کوتاه‌مدت برای ایجاد حکومت و رژیم اسلامی» نام داد.

دورهٔ چهارم: برنامهٔ درازمدت دوقرنه با پیروزی قاطع در کار ایدئولوژیک و تاکتیک‌های متناسب

و بالاخره چهارمین دوره، روزگار تعقیب و ادامۀ همین روش در برنامه‌ای درازمدت است؛ در زمان نزدیک به دو قرن، و با پیروزی‌ها و شکست‌هایی در مراحل گوناگون، و همراه با پیروزی قاطع در زمینۀ کار ایدئولوژیک، و آمیخته با صدها تاکتیک مناسب زمان، و مزیّن با هزاران جلوه از اخلاص و فداکاری و نمودارهای عظمت انسانِ طرازِ اسلام. 1پیشوای صادق/صفحات19-16

تأیید و حمایت ائمه (ع) از حرکات خونین، حاکی از جهت‌گیری مبارزانه

..مسئلۀ دیگر، تأیید و حمایت ائمه از حرکات خونین است، که یکی از بحث‌های شورانگیز زندگی ائمه است و حاکی از همین جهت‌گیری مبارزانه است. اظهارات امام صادق دربارۀ مُعَلّی‌بن‌خُنَیس، هنگامی‌که به‌دست داوودبن‌علی کشته شد، اظهارات دربارۀ زید، دربارۀ حسین‌بن‌علی ـ شهید فخّ ـ و دیگران...و جالب این است که این مُعَلّیٰ باب امام صادق علیه‌السلام بوده که این مطلب و این تعبیر ـ تعبیر باب ـ یکی دیگر از آن …

زبان صریح و برخورد تند ائمه (ع) با خلفا برخلاف لحن نرم علما و زهاد عصر

بحث دیگر، برخورد تند، و زبان صریح و تیز ائمه علیه‌السلام در برابر خلفاست. نکتۀ قابل دقت در این بحث، آن است که این بزرگواران، اگر اشخاص محافظه‌کار و سازش‌کاری بودند، باید مثل دیگر علما و زهّاد آن عصر، زبان نرم و لحن دور از معارضه را انتخاب می‌کردند. می‌دانید که علما و زهّاد زیادی بودند که خلفا به آنها علاقه و شاید ارادت داشتند. [منصور] می‌گفت: «کُلُّکُم یَمشی رُوَید، کُلُّکُم یَطلُبُ صَید، غَیرَ عَمرِو بنِ عُبَید»١[6]»

استدلال به مراجعات شیعیان بر هدف مسلم بودن قیام برای ایجاد دولت حق

افراد زیادی ازاین‌قبیل به امام مراجعه و تقاضای «قیام» ـ به تعبیر روایات «خروج» ـ می‌کردند. البته مواردی از مراجعه‌کنندگان هم، جاسوسان بنی‌عباس بودند که از جواب‌های امام به آنان، می‌شود جاسوس‌بودن آنان را حدس زد. این افراد چرا مراجعه می‌کردند؟ آیا غیر از این است که در فرهنگ شیعه، در آن روز، مسئلۀ خروج و قیام برای ایجاد دولت حق، یک امر حتمی و یک هدف مسلّم ائمه علیه‌السلام به‌شمار می‌رفت؟ و تلقی اصحاب و شیعیان این بود که ائمه علیه‌السلام منتظر فرصت مناسب برای اقدام به آن هستند؟

تشکیل حکومت علوی، هدف مسلم ائمه (ع) به گواهی انتظار قیام نزد شیعیان و یاران نزدیک

از روایات متعددی که در زمینۀ انتظار قیام یا درخواست آن از سوی اصحاب ائمه علیه‌السلام وجود دارد، به‌روشنی می‌توان فهمید که هدف ائمه علیه‌السلام یعنی تشکیل حکومت علوی و تلاش برای آن و متوقع‌بودن آن، از جملۀ مسلّمات در نظر شیعیان و حتی یاران نزدیک ائمه علیه‌السلام بوده است. و این قرینه‌ای حتمی بر هدف و خط‌مشی ائمه علیه‌السلام است.

آرزوی جمع‌بندی زندگی سیاسی ائمه (ع) و عرضهٔ آن به مردم به‌عنوان درس و الگو

اینها بخشی از مباحث مهم مربوط به زندگی ائمه علیهم‌السلام است، و البته مباحث فراوان دیگری نیز دربارۀ زندگی سیاسی این بزرگواران هست. بنده در همۀ این زمینه‌ها کار زیادی کرده‌ام، ولی متأسفانه فرصت ادامه و جمع‌بندی آنها را ندارم. ای کاش صاحب‌همت‌هایی پیدا شوند و این کار را دنبال کنند، و زندگی سیاسی ائمه علیهم‌السلام جمع‌بندی‌شده به دست مردم برسد. و ما بتوانیم آن را به‌عنوان درس و الگو و نه‌فقط به‌عنوان یک خاطرۀ جاودانه، در اختیار داشته باشیم. (65/4/28)

دورهٔ چهارم، دشوارترین و طولانی‌ترین دوره و تقسیم آن به سه مرحله

[از دورۀ امام سجاد علیه‌السلام] دورۀ چهارم زندگی ائمه شروع می‌شود؛ یعنی طبعاً دشوارترینِ دوره‌ها و طولانی‌ترینِ دوره‌ها. (51/11/22) به نظر بنده، از دوران امام سجاد، یعنی از سال 61 هجری تا سال 260 که دویست سال است، سه مرحله داریم؛ یک مرحله از سال 61 تا سال 136 یعنی شروع خلافت منصور عباسی؛ این یک مرحله است، که در این مرحله، حرکت از یک نقطه‌ای آغاز می‌شود، به‌تدریج کیفیت پیدا می‌کند، عمق پیدا می‌کند، گسترش پیدا می‌کند و اوج می‌گیرد تا سال 136. سال 136 که سال مرگ سفّاح و خلافت منصور است، …

مرحلهٔ دوم از سال ۱۳۶ تا شهادت امام رضا (ع) و نزدیک شدن به پیروزی

یک مرحلۀ دیگر، از سال 136 است تا سال 203 یا 202 که سال شهادت امام رضاست. این‌هم یک مرحلۀ دیگر است که باز حرکت و مبارزه از یک نقطۀ بالاتر و عمیق‌تر و گسترده‌تر از نقطۀ سال 61 آغاز می‌شود، منتها با مشکلات جدیدی. و رفته‌رفته اوج پیدا می‌کند، گسترش پیدا می‌کند و قدم‌به‌قدم به پیروزی نزدیک می‌شود تا سال شهادت امام هشتم ـ که احتمالاً 203 باشد ـ و اینجا باز حرکت متوقف می‌شود. با رفتن مأمون به بغداد در سال 204 و شروع خلافت مأمونی ـ که یکی از فصل‌های بسیار دشوار در زندگی ائمه علیهم‌السلام است ـ باز یک فصل جدیدی آغاز می‌شود که فصل محنت ائمه است. بااینکه گسترش تشیّع در آن روزها بیش از همیشه بوده، به اعتقاد بنده، محنت ائمه هم آن روزها …

تعقیب جریان سیاسی منظم همراه با حفظ جریان فکری اصیل اسلامی

..و اما وظیفۀ دوم این بزرگواران ـ اینکه می‌گویم وظیفه، یعنی وظیفۀ الهی‌شان و عملی که می‌کردند و انجام می‌دادند، و ما از روی منابع و مدارک آن را می‌فهمیم ـ این بود که اینها سعی می‌کردند در ضمن اینکه جریان فکری اصیل اسلامی را حفظ می‌کنند، یک جریان سیاسی بسیار منظم و حساب‌شده‌ای را هم تعقیب کنند؛ وابستگان به طرز فکر اسلامی خود را، دور هم جمع نگه دارند و اینها را باهم ارتباط دهند، ازلحاظ فکری و روحی، اینها را تجهیز کنند و تسلیح کنند و خلاصه برای آن روزی که امام قائم علیه‌السلام بناست شمشیر را به دست بگیرد و بیاید بیرون و درمقابل دستگاه قدرت حرکت کند، …

لزوم سازماندهی مبارزان و آموزش فکری و سیاسی آنان

اگر کسی ادعا کند که امام باقر یکی از سنگین‌ترین بارهای جهاد اسلامی را در مدت امامتش بر دوش داشت، ادعای گزافی نکرده است. امام باقر در دورانی بار مسئولیت را بر دوش می‌گرفت که عالم اسلام در زیر بار سنگین حکومت طاغوت، یعنی خلفای جبار مروانی، کمر خم کرده بود؛ لازم بود که جامعۀ اسلام، و مخصوصاً مبارزان و کسانی را که دلشان در هوای حکومت اسلامی می‌تپید، سازماندهی و تشکیلات‌دهی کنند؛ لازم بود محوری، این عناصر پراکنده را جمع کند؛ هم به آنها فکر و ایدئولوژی بدهد، هم آنها را با وضع سیاست دستگاه حاکم آشنا کند، و هم عناصر بالقوه فعال را به میدان مبارزه بکشاند. و همۀ اینها در زمانی انجام می‌گرفت که شدت اختناق و فشار هشام‌بن‌عبدالملک و بقیۀ خلفایی که در آن دوران به حکومت رسیدند، در حد اعلا بود. (59/7/25) هشام‌بن‌عبدالملک، نیرومندترین خلیفۀ امویِ مروانی بود که در تاریخ می‌گویند: «وَ کانَ هِشامُ رَجُلَهُم»[3] هشام، …

تشکیل حکومت اسلامی، هدف ائمه (ع)

… پیاده‌شدن همۀ احکام اسلامی پیش خواهد رفت؛ حکومت اسلامی طبیعتش این است؛ کمااینکه در زمان امیرالمؤمنین، در زمان پیغمبر هم آنچه که پیاده شد، حکومت اسلامی بود، اما محققاً همۀ احکام اسلامی عمل نمی‌شد، نارسایی‌هایی بود، به‌تدریج به‌طرف اسلام کامل حرکت می‌کردند. پس آن‌وقتی اسلام پیاده می‌شود که حکومت، اسلامی باشد، و این هدف ائمه بود؛ ائمه می‌خواستند حکومت اسلامی را تشکیل بدهند.

رویارویی صریح امام باقر (ع) با شکل‌دهندگان اندیشهٔ مردم

یکی از حرکت‌های سیاسی این بزرگوار، این بود که با عناصر مؤثر در شکل‌دهی اندیشۀ مردم، صریحاً روبه‌رو می‌شد و مواردی را ما ازاین‌قبیل سراغ داریم. عناصر مؤثر در اندیشۀ مردم و شکل‌دهی جریان‌های فکری، چه کسانی هستند؟ علما و شعرا، و در درجۀ اول علما. علمای آن زمان چه کسانی بودند؟ فقها، محدثین، مفسّرین، خطبا، قُرّا؛ اینها علمای آن زمان بودند که مرجع اندیشۀ مردم بودند. حضرت با اینها، آنجایی که لازم بود، …

حفظ اسلام از تحریف و تشکیل حکومت علوی، دو هدف اصلی

[مکرر بیان شد که] هدف از مبارزۀ ائمه، ازجمله امام صادق، دو هدف اصلی بود، یکی حفظ آیین اسلام از تحریف و نگه‌داشتن این ودیعۀ الهی در طول تاریخ، حفظ ایدئولوژی؛ و دوم، تشکیل یک نظام اجتماعی بر اساس آن ایدئولوژی بود، که ما اسم آن را می‌گذاشتیم حکومت علوی. و در خلال زندگی‌نامۀ ائمه علیهم‌السلام به ثبوت قطعی می‌رسد که آن حضرات مقدس، این هدف دوم را داشتند. و اگر کسی این را انکار کند، باید آن را حاکی از قلّت تتبّع یا عدم توجه دانست. ما در همۀ ائمه علیهم‌السلام این خصوصیت را به‌طور بارز می‌بینیم؛ منتها دوران زندگی …

تبیین و تبلیغ گستردهٔ اسلام ناب، نخستین خط راهبرد مبارزه

اول، تبیین اسلام ناب و تبلیغ گستردۀ آن است. خیلی‌ها بودند که مصلحتشان در این بود که یا مفاهیم قرآنی را درست بیان نکنند، یا ضعیف انجام بدهند، یا آن را با آمیزۀ خطرناک و مسمومی از تعلیمات مورد علاقۀ خلفای زمان بپوشانند و مخلوط کنند. این خطر بزرگی بود و ائمه با این خطر جداً مقابله می‌کردند. لذا چه در اصول …

قرارداشتن درس، حدیث، فقه و تفسیر امام صادق (ع) در چارچوب مبارزه

… آن مبارز خستگی‌ناپذیری است که می‌بیند اصالت‌ها، ارزش‌ها، مفاهیم، معارف، آن چیزهایی که میلیون‌ها ساعت ازطرف بهترین بندگان خدا صرف تعلیم آن شده، دارد از بین می‌رود؛ اسلامی که آن‌همه خون پایش ریخته شده، دارد نابود می‌شود. و می‌خواهد نگذارد که این انجام بگیرد. معارف امام صادق، درس و بحث امام صادق این بود. حدیث او، بیان فقه او، بیان کلام او، بیان تفسیر او، جمع‌کردن شاگرد او، در این چهارچوب و با این مبنا بود. او را با [استاد] یک حوزۀ علمیۀ معمولی، اشتباه نکنید. به همین دلیل بود که دستگاه خلافت روی درس و بحث و علم و تعلیم امام صادق هم حساس بود، برخلاف دستگاه‌های جور عالَم که اگر کسی مشغول علم باشد، سرش در کار علم باشد، می‌گویند خب، هرچه می‌خواهی بگو، هرچه می‌خواهی بخوان، هرچه می‌خواهی درس بده، فقط کارت به کار ما …

تبیین مسئلهٔ امامت، بالاترین کار سیاسی و خط دوم مبارزه

خط دوم، تبیین و تبلیغ مسئلۀ امامت بود. (67/3/19) بیان مسئلۀ امامت، بالاترین تلاش‌ها و فعالیت‌ها در آن روزگار به‌حساب می‌آمده برای کار سیاسی؛ حقاً بالاترین. درست مثل اینکه در دوران حکومت شاهنشاهی، یک نفری ولایت فقیه تدریس کند و ترویج کند. این چقدر بار سیاسی دارد؟ مسئلۀ امامت را [هم] که ائمه از دیدگاه خودشان بیان می‌کردند، در آن روز یک مسئلۀ حادّ سیاسی به‌حساب می‌آمد. (67/8/8) امامت یعنی حکومت، یعنی رهبری. چون …

تربیت جمع ویژه، خط راهبردی امام صادق (ع) و نقطهٔ اصلی کار سیاسی ائمه

[بنابراین] تربیتِ یک جمع ویژه، هدف یا خط روشن استراتژیک امام صادق بود. (67/3/19) این، یکی از آن نکته‌های اصلی یا نقطه‌های اصلی کار سیاسی ائمه علیه‌السلام است. (67/8/8) این سه.

ضربه به دستگاه حاکم و نهیب به پایه‌های فرهنگی خلافت، خط چهارم

و [خط] چهارم، اقدام به هر ضربۀ ممکن به دستگاه حاکم است. (67/3/19) [و] نهیب‌زدن به دستگاه‌های فکری و فرهنگی. که امام صادق هم این را داشت، امام باقر هم این را داشت، امام سجاد هم این را داشت...آن کسانی را که پایه‌های فرهنگی دستگاه خلافت را نگه می‌داشتند، ائمه مورد عتاب و خطاب قرار می‌دادند. این‌هم یکی از کارهای سیاسی است. یکی [دیگر] از کارهای سیاسی، کمک به نهضت‌های علویِ زمان بود. که زمان امام صادق این بسیار واضح بود؛ اما زمان امام باقر علیه‌الصلاة‌والسلام نه. در زمان امام باقر هنوز زمینه آمادۀ برای قیام مسلحانه نبود، خیلی مشکل بود. لذا [گفته شد …

مبارزه با انحراف اسلام و کار سیاسی، جریان اصلی کار امام صادق (ع)

… امام صادق علیه‌الصلاة‌والسلام کارشان این بود که بنشینند فقط شاگرد تربیت کنند و عالِم درست کنند، و از مکتب ایشان علاوه‌بر فقیه و محدث و مفسّر، شیمی‌دان و ریاضی‌دان و چه و چه، متخرج بشوند و بیایند بیرون و در دنیا نورافشانی کنند. اینها نتایج کار امام صادق است. هدف آن حضرت، یعنی آن جریان اصلی کارِ آن حضرت، همان دو جریانی بود که عرض شد. مبارزه با انحراف اسلام، مبارزه با اشتباه برداشت از اسلام، و بیان دین خالص و ناب و معارف درست و تفسیر واقعی قرآن؛ و نیز جریان کار سیاسی با آن نقاط اصلی که عرض کردم. این یک خلاصه و گلچینی از زندگی امام صادق است. (67/8/8)

تحرک سیاسی همهٔ ائمه از امام سجاد تا امام عسکری (ع) با کیفیتی متفاوت به‌حسب شرایط

… این احتمالات. یک احتمال این است که مراد، آن تحرکات سیاسیِ حول‌وحوش ائمه بوده است،..که مردم را آماده می‌کردند در هر برهه‌ای از زمان برای قیام، برای اینکه به منصب امامت رونق ببخشند. روایات واضح و روشنی در این باب هست. و متأسفانه به این امر کمتر توجه شده است. انسان، تحرک سیاسی این بزرگواران، همه‌شان، از زمان امام سجاد علیه‌السلام تا زمان حضرت عسکری را مشاهده می‌کند. لکن به‌حسب اختلاف زمان‌ها و اختلاف شرایط، کیفیت کار تفاوت پیدا می‌کرده است. تا زمان وفات حضرت صادق علیه‌السلام یک نوع است، زمان حضرت موسی‌بن‌جعفر علیه‌السلام یک نوع است، زمان حضرت رضا علیه‌السلام یک نوع است، زمان آن سه امام بزرگوار بعدی، یک نوع دیگر است. لکن در همۀ اینها تحرک سیاسی وجود دارد. این، یک امر حدسی نیست، متکی به روایات فراوانی است، که متأسفانه ما دقت نمی‌کنیم. پس یک احتمال این است که این را مکتوم بدارید.