سختیها و مجاهدات دهسالهٔ مدینه، پایهٔ گسترش اسلام
قدر مسلمانىِ دوران جهاد را باید دانست. البتّه یک مقدارى هم سختى دارد؛ امّا این سختى، اوّل کار است؛ این سختى، ابتداى کار است. شما دیدید، دوران دهسالهی زندگى پُربرکت رسول گرامى اسلام که ده سال و چند ماه در مدینه در میان مسلمانها زندگى کردند، همه -اوّل تا آخر- جنگ بود، همه سختى بود، همه کمبود بود؛ امّا مجاهدات همان ده سال بود که پنجاه سال بعد از آن، وقتى شما به جغرافیاى دنیا نگاه میکردید، میدیدید حکومت همان پیغمبر، نصف بیشتر دنیاى آباد آن روز را فراگرفته. این همان ده سال بود، همان مجاهدتها بود که اینجور شده بود. با اینکه بعد از پیغمبر، آنجور که دوران پیغمبر بود و انتظار میرفت نبود. بعد از گذشت مدّتى، وضع بد هم شد؛ درعینحال همان زحمات دهسالهی رسول اکرم و یارانش و مجاهدتهایشان و سختیکشیدنهایشان و گرسنگى خوردنهایشان و اصحاب صفّهشان و یک دانه لباس را قرض دادن به …
آغشتن فضای جامعه به ارزشهای اسلامی برای نهادینه شدن اخلاق
بحثی که امروز در خطبهی اوّل عرض خواهم کرد، یک نگاه اجمالی و کلّی به سیرهی رسول خدا است. اوّلاً لازم است ولادت باسعادت آن بزرگوار و سبط[5] معظّم او، امام صادق (علیه الصّلاة و السّلام) را به همهی شما و همهی ملّت ایران و همهی ملّتهای مسلمان تبریک عرض کنم. نکتهای که امروز در بحث در زندگی رسول اکرم مورد نظر من است، عبارت است از این مطلب که پیغمبر اسلام برای اینکه ارزشهای اسلامی و اخلاق اسلامی در جامعه کاملاً جا بیفتد و با روح مردم و عقاید مردم و زندگی مردم مخلوط و ممزوج[6] بشود، فضای زندگی را در محیط نظام اسلامی با ارزشهای اسلامی آغشته میکرد. یک وقت کسی به مردم دستور میدهد یا توصیه میکند که مثلاً مردم حسن خلق داشته باشند، گذشت داشته باشند، صبر داشته باشند، در راه خدا استقامت کنند، ظلم نکنند، دنبال اقامهی عدل و داد باشند؛ مطلب، مطلب توصیه و دستور دادن و تعلیم دادن است. این البتّه کار لازمی است؛ …
روشهای پیامبر برای ایجاد فضای سالم و خوشبینی میان مؤمنان
… که از لحاظ معرفت به سطح خیلی بالایی رسیده باشند، وضعشان همینجور است که تعصّبها و غرضها و مرضها و حِقدها[9] و این چیزها، در موارد زیادی بر زندگی مردم حکومت میکند و مردم را از رفتار عادلانه و حق بازمیدارد، فضا را فضای ناسالم میکند. این فضا را باید سالم کرد. برای ایجاد فضای سالم و ایجاد خوشبینی میان مردم، رسول اکرم غیر از توصیههایی که داشتهاند، یک روشهایی را هم اِعمال کردهاند. بخصوص در آن دوران، این مسئله بسیار مهم بود؛ چون اعراب جاهلیِ دوران رسول اکرم، بین خودشان حِقدها و سوءِظنهای زیادی داشتند، نسبت به هم تعصّبات قبیلهای و فامیلیِ بسیاری داشتند و پیغمبر اکرم باید اینها را از دلهای مؤمنین بیرون میکشید و دلهای آنها را نسبت به یکدیگر پاک و صاف و روشن میکرد.
زدودن کینهها و تبدیل بیتفاوتی به محبت و همکاری
… مورد، مسئله بالاتر از این است؛ یعنی مسلمانان در جامعهی اسلامی از حالت بیتفاوتی نسبت به یکدیگر باید خارج بشوند. اینکه مسلمانها با هم کاری نداشته باشند و هر کسی برای خود دنیای جداگانهای باشد و کاری به کار مسلمانهای دیگر نداشته باشد، در اسلام پسندیده نیست. و یکی از فصول زندگی رسول اکرم این بود که این فضای بیتفاوتی را تبدیل کند به فضای محبّت، همکاری، برادری و ایجاد یک مجموعهی همکار با یکدیگر. این همان چیزی است که امروز هم ما در نظام خودمان به آن احتیاج داریم. مسلمانها نسبت به یکدیگر باید با علاقه، با دلسوزی، بدون ذرّهای بیتفاوتی سروکار داشته باشند؛ یعنی اینجور نیست که اگر شما دیدید یک مسلمانی مورد ابتلاء به یک حادثهای قرار گرفته، از کنار او …
برخورد محبتآمیز با اعرابی تندخو برای جلوگیری از کینهٔ اصحاب
… رمیده و جدا شده، سر گذاشته به بیابان دارد میدود. شما دوستان من برای اینکه این شتر را بگیرید و او را به من برگردانید، از اطراف حمله میکنید و دنبال او میدوید. این حرکت شما رمیدگی او را بیشتر میکند، وحشت او را زیادتر میکند و دستیابی به او را دشوارتر خواهد کرد. من نگذاشتم شما او را بیشتر از آنچه از جمع ما رمیده بود، برمانید. با محبّت، با نوازش دنبال او رفتم، او را برگرداندم به گلّهی خودمان و به جمع خودمان. این روش پیغمبر است.یعنی رسول اکرم به هیچ عنوان نمیخواهد که در فضای زندگیِ جامعهی اسلامی، در میان مردم و مسلمانها، اندکی کینه و حِقد و دشمنی باشد، سعی دارد در ایجاد محبّت و صمیمیّت بین مردم؛ حتّی آنوقتی که دایرهی اسلام وسیعتر شد و رسول اکرم مکّه را هم گرفتند -مردم مکّه همان کسانی بودند که پیغمبر را از مکّه بیرون کرده بودند؛ پیغمبر سیزده سال از همان اهالی مکّه ناراحتی تحمّل کرده بود و زجر کشیده بود؛ بعد هم چندین جنگ با پیغمبر کرده بودند؛ چقدر …
شناخت حقیقی پیامبر شرط شناخت حقیقی اسلام و فریضهٔ امروز
… بشکلٍ علنیّ لشخصیة رسول الله و کذلک ما نراه فی کتابات المستشرقین و دراساتهم شبه العلمیّة فی القرن التّاسع عشر و القرن العشرین، رأینا هؤلاء جمیعاً یعملون علی تشویه الصّورة الحقیقیّة لنبیّ الإسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) بهدف ضرب الإسلام نفسه. هذا و من جهةٍ أخری فإنّ علینا نحن المسلمین لکی یعرف الإسلام معرفةً حقیقیّةً أن نعرف الرّسول معرفةً حقیقیّةً. إنّنا نری هذه الفریضة واجباً مؤکّداً حتّی فی زماننا هذا، حیث تتّسع المعارف الإسلامیّة و نحسّ بالفراغ الکبیر فی مجالها، و ها أنا أشیر إلی بعض الأمثلة فی هذا الصّدد:
شدت با دشمنان اسلام و نرمی با غیرمسلمانان غیرمعاند در حکومت مدینه
هذا فی حین کان الرّسول الأکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) خلال مدّة حکومته فی المدینة یعمل علی العکس من ذلک تماماً. فهو یتعامل بشدّةٍ و عداءٍ مع المجموعات و القوی المعادیة للإسلام کما یتعامل برفقٍ مع تلک القوی غیر الإسلامیّة و غیر المعادیة. إنّه کان یحارب قریشاً الکافرة و یعمل للقضاء المبرم علی الیهود، و یشدّد الخناق علی المنافقین و هم قواعد العدوّ الخارجیّ، و یقود حملةً متوجّهةً إلی أراضی الرّومان الّذین کانوا ینوون التّدخّل فی شؤون المسلمین، و فی قبال ذلک یکرم رسل ملک الحبشة غیر المسلمین و یذکر ذلک الملک ذکراً حسناً و أیضاً لا یجهّز حملةً ضدّ الدّولة الکافرة فی شرق البلاد الإسلامیّة، لأنّها لمتکن تقصد مهاجمة الدّولة الإسلامیّة. إنّ هذا السّلوک النّبویّ هو بکلّ دقّة ما أمره القرآن الکریم حیث قال: لا یَنهیٰکُمُ اللهُ عَنِ الَّذینَ لَم یُقاتِلوکُم فِی الدّینِ وَلَم یُخرِجوکُم مِن دِیارِکُم اَن تَبَرّوهُم وَ تُقسِطوا اِلَیهِم اِنَّ اللهَ یُحِبُّ المُقسِطینَ، اِنَّما یَنهیٰکُمُ اللهُ …
نیاز امروز مسلمانان به شناخت زندگی پیامبر برای دریدن پردههای تحریف
نعم، إنّ معرفة حیاة النّبیّ من هذه الجهة تؤدّی لمعرفةٍ أکبر للإسلام و تفضح واقع المدّعین له، و خلاصة الأمر إنّ المسلمین الیوم محتاجون أکثر من ذی قبل لمعرفة حیاة النّبیّ الأکرم (صلّی الله علیه و آله و سلّم) لکی تتمزّق حجب التّحریف الّتی نسجها الجهل و الأهداف التّآمریّة للسّیاسات المعادیة للإسلام. یجب أن یکون الرّسول الأکرم مقیاساً یقیس إلیه الفرد المسلم نفسه و غیره و أن یکون المجتمع الّذی جاهد لبنائه الرّسول مقیاساً للمجتمع الإسلامیّ بشکلٍ دائمٍ. لقد سعی الرّسول لإقامة العدل فی ظلّ النّظام الإسلامیّ کهدفٍ أعلی فیجب إذن أن یسعی العالم الإسلامیّ لتحقیق …
توصیه به مسلمانان برای کار فراوان بر شخصیت، سیره و تعالیم پیامبر
… و باطنى و حقیقى آن بزرگوار است؛ امّا همین مقدار معرفت هم براى مسلمانان کافى است تا اوّلاً حرکت آنها را به سمت کمال تضمین کند و قلّهی انسانیّت و اوج تکامل بشرى را در مقابل چشم آنان قرار بدهد، و ثانیاً آنها را به وحدت اسلامى و تجمّع حول آن محور تشویق کند. لذا توصیهی ما به همهی مسلمانان عالم این است که بر روى ابعاد شخصیّت پیغمبر و ابعاد زندگى آن حضرت و سیرهی آن بزرگوار و اخلاق آن بزرگوار و تعالیمى که از آن بزرگوار مأثور[3] و منصوص[4] است کارِ زیادى بشود.بعد از دوران قرون وسطىٰ که نسبت به شخصیّت رسول اکرم در دنیاى مغربزمین و دنیاى مسیحیّت، یک تهاجم تبلیغاتى وسیعى انجام گرفت و دشمنانِ سوگندخوردهی اسلام فهمیدند که یکى از راههاى مبارزهی با اسلام این است که چهرهی نبىّ مکرّم اسلام (صلّى الله علیه و آله و سلّم) را مخدوش بکنند و کارهاى زیادى در این زمینه انجام گرفت، و تا امروز، دشمن به نحو مستمرّى -اگرچه با شیوههاى مختلفى- روى امحاء شخصیّت پیغمبر از ذهنهاى آزادگان عالم کار کرده. بسیارند در دنیا مردمى که اگر پیغمبر اسلام را به همان اندازهاى که مسلمانها میشناسند یا حتّى کمتر از آن بشناسند، یعنى حقیقتاً فقط یک شبحى از آن چهرهی منوّر براى دلهاى آنان آشکار بشود، عقیدهی آنها و گرایش آنها نسبت به اسلام و معنویّت اسلامى تضمین خواهد شد. …
معرفی ابعاد اخلاق، حکومت، عبادت و جهاد پیامبر با شیوههای هنری و نوین
پس یک مطلب این است که ما باید بر روى معرّفى شخصیّت رسول اکرم کار کنیم؛ نهفقط شخصیّت آن بزرگوار به معناى زندگى آن حضرت، بلکه ابعاد گوناگون: اخلاقیّات آن بزرگوار، روش حکومت آن بزرگوار، روش مردمدارى آن حضرت، عبادت آن حضرت، سیاست آن حضرت، جهاد آن حضرت، تعلیمات خاصّ آن بزرگوار، و خلاصه ابعاد مختلف شخصیّت آن حضرت. نهفقط اینکه کتاب بنویسیم؛ [بلکه] کار هنرى، کار تبلیغى، کارهایى با شیوههاى جدید و استفاده از تکنیکهاى موجود عالم و در همهی انحاء جهان اسلام -نهفقط در جمهورى اسلامى- [انجام بدهیم].
مذاکره با یهود مدینه و قرارداد حدیبیه با کفار قریش
… حرکت نشود. دید، کاملاً حکیمانه و پخته بایستى باشد. اى بسا ما با یک دشمن که در نهایت هم [با او] برخورد داریم، الان بایستى بنشینیم طرح دوستى بریزیم؛ [این] حکمت است. خیال نکنید اینها از اسلام نیست؛ نخیر، از اسلام است، آنجایى که جاى آن باشد، از اسلام است. کمااینکه رسول اکرم با خیلیها -از جمله با یهود اطراف مدینه- مذاکره کرد. از این سه طایفه، یکیشان را به قتل رساند،[22] دو طایفه را نفى بلد کرد؛[23] هُوَ الَّذی اَخرَجَ الَّذینَ کَفَروا مِن اَهلِ الکِتٰبِ مِن دِیارِهِم لِاَوَّلِ الحَشرِ ما ظَنَنتُم اَن یَخرُجوا وَظَنّوا اَنَّهُم مانِعَتُهُم حُصونُهُم مِنَ اللهِ فَاَتاهمُ اللهُ مِن حَیثُ لَم یَحتَسِبوا وَقَذَفَ فی قُلوبِهِمُ الرُّعب؛[24] خود شما مسلمانها هم خیال نمیکردید که اینها بنا است یک روز از اینجا بروند؛ امّا رفتند. بنا شد که خداى متعال اینها را خارجشان کند و خارج شدند. یا پیغمبر اکرم با کفّار قریش در حدیبیّه قرارداد بستند؛ حتّى با بعضى از کفّار قرارهاى بلندمدّت داشتند؛ یعنى هیچ انگیزهی دعوا نداشتند. خب، در خود قرآن هم مشخّص است؛ لا یَنهیٰکُمُ اللهُ عَنِ الَّذینَ لَم یُقاتِلوکُم فِی الدّینِ وَلَم یُخرِجوکُم مِن دِیارِکُم اَن تَبَرّوهُم وَ تُقسِطوِّا اِلَیهِم؛[25] آن کفّارى که …
نهی اصحاب از بدگویی از یکدیگر نزد پیامبر برای سلامت سینه
یک روایتی از پیغمبر اکرم نقل شده که فرمود: لایُبلِغُنی اَحَدٌ مِنکُم عَن اَصحابی شَیئًا فَاِنّی اُحِبُّ اَن اَخرُجَ اِلَیکُم وَ اَنَا سَلیمُ الصَّدر.[10] میآمدند پیش پیغمبر از یکدیگر بدگویی میکردند و چیزهایی را دربارهی یکدیگر میگفتند -گاهی راست، گاهی هم خلاف واقع- پیغمبر اکرم به مردم فرمودند که هیچ کس دربارهی اصحاب من به من چیزی نگوید؛ مدام پیش من نیایید از همدیگر بدگویی کنید؛ من مایلم وقتیکه میان مردم ظاهر میشوم و به میان اصحاب خود میروم، «سلیم الصّدر» باشم، یعنی با سینهی صاف و پاک و بدون هیچگونه سابقه و بدبینی به میان مسلمانها بروم؛ از همدیگر پیش من بدگویی نکنید. این یک سخنی است از پیغمبر؛ یک دستور دربارهی مسلمانها نسبت به شخص آن حضرت. ببینید چقدر این رفتار رسول اکرم کمک میکند به اینکه مسلمانها احساس کنند که در جامعهی اسلامی و محیط اسلامی باید بدون سوءِظن و با خوشبینی با افراد برخورد …
ساختن فضای مهربان و سرشار از محبت و خوشبینی در جامعه
این به نظر من یک حادثهی عظیمی است در تاریخ اسلام و زمان پیغمبر که به این وسیله در محیط اسلامی، ریشهی شایعهپراکنی در مسائل شخصی افراد -که موجب سوءِظن و بدبینی نسبت به یکدیگر میشود و محیط را و فضا را ناسالم میکند- کنده شد. اسلام اینجوری است. پس یکی از کارهای رسول اکرم این بود که فضای جامعه را به شکل یک فضای مهربان و سرشار از مهر و محبّت که همهی مردم در آن نسبت به یکدیگر محبّت میورزند و به چشم حسنظن و خوشبینی به یکدیگر نگاه میکنند، بسازد و به وجود بیاورد. امروز تکلیف ما هم همین است.
جنگ نکردن با حبشه به پاس محبتهای نجاشی با وجود غیرمسلمانی او
… و مشغول پذیرایی از این هیئت شدند. اصحاب گفتند یا رسولالله! ما هستیم، اجازه بدهید ما پذیرایی کنیم. فرمود نه، آنوقتی که در هجرت به حبشه، مسلمانها رفتند به حبشه، پادشاه اینها نسبت به مسلمانها احترام و تکریم زیادی کرد؛ من میخواهم جبران کنم. این حقشناسی است. لذا شما میبینید پیغمبر اکرم در زمان حیات خودشان، [با اینکه] با کفّار قریش جنگهای زیادی داشتند و چند جنگ هم رسول اکرم راه انداختند علیه امپراتور روم شرقی -که منطقهی شامات و فلسطین در آن دوران متعلّق به آن امپراتور بود و جنگ یرموک و جنگ موته و جنگ تبوک جنگهایی است که در زمان پیغمبر اتّفاق افتاد و هدف این جنگها امپراتوری روم بود- و پیغمبر تا آنجاها مشغول جهاد و فتوحات و کشورگشایی بودند، امّا به طرف حبشه، هیچ لشکرکشی نکردند، به آن طرف نرفتند. اینجور نبود که هر پادشاهی که ایمان اسلامی را قبول نمیکرد، پیغمبر با او جنگ داشته باشد؛ نه، عهدشناسی، حقشناسی و پاس محبّتهای نجاشی تا دوران حکومت اسلامی و آنوقتی که پیغمبر رئیس نظام اسلامی هم میشود، همچنان باقی است. و از این قبیل در زندگی رسول اکرم زیاد است که اگر بخواهیم دانهدانه این موارد را ذکر کنیم طولانی میشود.
تلاش برای برپایی و صیانت نظام اسلامی و ادارهٔ دولت اسلامی
أوّلاً: إنّنا نلاحظ و منذ زمنٍ بعیدٍ و بالخصوص عند دخول الإستعمار إلی الأقطار الإسلامیّة أنّ الأموال الضّخمة تبذل و الجهود الکثیرة تصرف لکی تثبت للمسلمین فکرة فصل الدّین عن السّیاسة، حتّی عادت فکرة مسلّمة لدی الکثیر من المجتمعات الإسلامیّة و عند مجموعاتٍ کبری من الأفراد و حتّی لدی بعض علماء الدّین، فی حین أنّ التّدبّر فی حیاة النّبیّ الأکرم و معرفته توضّح أنّه (صلّی الله علیه و آله) کان یسعی فی کلّ مراحل نبوّته و بکلّ جدٍّ لإیجاد النّظام الإسلامیّ و صیانته و أنّه قضی نصف عمر هذه النّبوّة رئیساً و مدیراً لشؤون الدّولة الإسلامیّة ممّا یثبت بوضوحٍ بطلان فکرة فصل الدّین عن السّیاسة بعد أن کان السّعی السّیاسیّ فی حیاته یشکّل الخطّ المستمرّ و المحور الأصیل لکلّ أنماط السّعی و من خلال معرفة هذه الحقیقة ینفتح بابٌ واسعٌ من المعرفة الإسلامیّة أمام الجمیع.
عبادت، زهد و التزام بیشتر پیامبر به شریعت در مقام حاکم
… الرّبا و القمار و أمثالها بشکلٍ علنیٍّ دون أن یخافوا لومة لائمٍ بعد أن أفهموا شعوبهم باستمرارٍ أنّه لیس من الضّروریّ أن یعمل الزّعماء بالشّریعة، و لم نسمع من فقهاء البلاط و وعّاظ السّلاطین رغم علمهم بارتکاب هؤلاء للموبقات من اعترض علیهم و منعهم من ارتکابها. الأمر الّذی یؤدّی بشکلٍ طبیعیّ لشیوع المفاسد الأخلاقیّة، هذا فی حین کان رسول الله (صلّی الله علیه و آله و سلّم) أعبد النّاس و أزهدهم و أکثرهم عملاً بالشّریعة. لقد کان و هو الحاکم یری نفسه ملزماً برعایة موازین الحقّ أکثر من باقی المسلمین و هذا هو منطق الإسلام الّذی یضاعف وجوب ذلک علی رؤساء المسلمین و زعمائهم.
پر کردن فضای جامعه از علاقه به کار و تلاش با روشهای پیامبر
… خَیرٌ مِنه؛[22] همهی شماها از او بهترید. اینکه او کار خودش را انجام نمیداد و به دوش شما میانداخت و خود مشغول عبادت میشد، موجب نمیشود که او مرد خوبی باشد؛ مرد خوب، شما هستید که کار میکنید و تلاش میکنید و حتّی کار [فرد] دیگری را هم شما به عهده میگیرید. با اینگونه روشها، فضای زندگی در جامعهی اسلامی پُر میشود از علاقهی به کار و تلاش زندگی. همهی این مواردی که عرض کردم، امروز مورد ابتلاء و احتیاج ما است.
ساختن جامعهٔ سرشار از این خصوصیات با تعلیم و حضور در میان مردم
… است و به هر پدیدهای باید با چشم تردید و سوءِظن نگاه کرد؛[24] امّا آنوقتی که غلبه با حق است، حکومت متعلّق به خدا و بندگان خدا است، راه، راه صراط مستقیم دین است، اینجا سوءِظنها را باید کنار گذاشت و حسنظن داشت؛ مگر [آنکه] چیزی برای انسان ثابت بشود. این، تکلیف اسلامی است.فضای اسلامی و جامعهی اسلامی باید از این خصوصیّات پُر باشد و این کاری است که نبیّ مکرّم اسلام (صلّی الله علیه و آله و سلّم) با روشهای خود، با تعلیمات خود، با حضور خود در میان مردم و قشرهای مردم و با ابتکارهای جالبی در هر مورد -همچنان که نمونههای مختصری عرض شد- انجام میداد. امیدوارم خداوند توفیق بدهد و ما بتوانیم این راه را دنبال کنیم.