رفتن به محتوای اصلی

سیرهٔ پیامبر اکرم (ص)

نام‌های دیگر: سیرهٔ حکومتی پیامبر اکرم (ص)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

روش زندگی، دعوت و حکومت پیامبر اسلام (ص).

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۴۲ پاراگراف)

عبادت، زهد و التزام بیشتر پیامبر به شریعت در مقام حاکم

… الرّبا و القمار و أمثالها بشکلٍ علنیٍّ دون أن یخافوا لومة لائمٍ بعد أن أفهموا شعوبهم باستمرارٍ أنّه لیس من الضّروریّ أن یعمل الزّعماء بالشّریعة، و لم نسمع من فقهاء البلاط و وعّاظ السّلاطین رغم علمهم بارتکاب هؤلاء للموبقات من اعترض علیهم و منعهم من ارتکابها. الأمر الّذی یؤدّی بشکلٍ طبیعیّ لشیوع المفاسد الأخلاقیّة، هذا فی حین کان رسول ا‌لله‌ (صلّی ا‌لله‌ علیه و آله و سلّم) أعبد النّاس و أزهدهم و أکثرهم عملاً بالشّریعة. لقد کان و هو الحاکم یری نفسه ملزماً برعایة موازین الحقّ أکثر من باقی المسلمین و هذا هو منطق الإسلام الّذی یضاعف وجوب ذلک علی رؤساء المسلمین و زعمائهم.

استفاده از حج برای بیان مفاهیم سیاسی، نظامی، اخلاقی و اعتقادی

… که آن را قدرى بیشتر تشریح خواهم کرد. اوّلاً حادثه را به‌طور اجمال بیان کنم تا در ذُکر شنوندگان عزیز باشد. حادثه عبارت است از اینکه رسول خدا در سال دهم از هجرت به حجِّ مشرّف شدند، با جمعى از مسلمانان از مدینه و از سایر نقاط جزیره‌العرب که مسلمان شده بودند. در این سفر پیغمبر اکرم از حج خانه‌ى خدا براى بیان مفاهیم اسلامى، چه سیاسى، چه نظامى، چه اخلاقى و چه اعتقادى استفاده‌ى کامل و شایان توجّهى کردند. دو سخنرانى از رسول خدا در منى نقل شده است که یکى ظاهراً در روز دهم یا همان حول‌وحوش روز دهم است و یکى در پایان ایّام تشریق[2] که تصریح شده؛ و به نظر میرسد که این، دو سخنرانى است و نه یک سخنرانى. در این سخنرانى‌ها رسول خدا تقریباً همه‌ى مطالب عمده‌اى را که مسلمانان باید به آن توجّه عمیق بکنند، بیان کردند که عمدتاً مسائل سیاسى است که انسان بخوبى درک میکند این کسانى که امروز در دنیاى اسلام حج را …

دعوت فرد به فرد در آغاز بعثت برای چیدن پایه‌های حرکت عمومی

… را میکرد، مخفیانه کسانی را رسول ‌خدا می‌آورد، آنها را آگاه میکرد، آشنا میکرد، به منظور اینکه آن جمعیّت مورد نظر خودش را برای یک مبارزه‌ی عمومی و یک حرکت عمومی درست کند و به‌ وجود بیاورد و زمینه را برای تشکیل جامعه‌ی اسلامی و الهی مورد نظر خودش آماده کند. این دعوت کردن و یکی‌یکی با افراد صحبت کردن و اینکه ملاحظه میکنید رسول ‌‌خدا یک‌نفریک‌نفر افراد را میخواست، با آنها صحبت میکرد، دعوت میکرد و آنها را هدایت میکرد، نه از باب آن کاری است که گفتیم معلّمین و مصلحین و حکما و کسانی که میخواهند دانه‌دانه مردم را ارشاد کنند انجام میدهند؛ نه، [بلکه] زمینه را آماده میکرد برای یک حرکت عمومی. البتّه این حرکت عمومی در آغاز احتیاج به یک پایه‌های محکم و متینی داشت که این پایه‌ها را پیغمبر اوّل بایست یکی‌یکی میچید و آنها را مستحکم میکرد؛ دعوت افراد در آغاز بعثت به این منظور بود. البتّه بحث مفصّل درباره‌ی این موضوعاتی که حالا همین‌ طور خلاصه اشاره میکنم، یک بحث شورانگیز و جالبی است در زمینه‌ی نبوّتها که حالا وارد آن مباحث نمیخواهیم بشویم، فقط زندگی رسول‌ اکرم را بیان میکنیم.

مبارزه، یکی از خطوط اصلی ۲۳ سال زندگی پیامبر

… شش درگیری به ‌طور متوسّط میرسد؛ البتّه بعضی از اینها یک روز طول میکشیده، بعضی از اینها چند روز طول میکشیده، در بعضی از اینها راه‌های طولانی را باید پیغمبر طی میکرده و به جنگهای طولانی باید میرفته مثل جنگ حُنین و از این قبیل، بعضی هم البتّه کوتاه‌تر بوده. این زندگی پیغمبر و خطّ مبارزه در زندگی پیغمبر است؛ یعنی یکی از خطوط اصلی این ۲۳ سال، مبارزه است.

حفظ یاران به‌وسیلهٔ نزدیکان خود در خط مقدم جنگ

… در مکّه انجام میدادند، کمتر نبود از خطرات و زحماتی که در جنگهای بدر و اُحد و خیبر و خندق و بقیّه‌ی جنگها متوجّه پیغمبر بود؛ و پیغمبر یک فرد خطرپذیر بود. در این مبارزات، موضع پیغمبر یک موضع محوری و مرکزی بود. دو جمله در نهج‌البلاغه من دیدم که خیلی جالب است؛ یک جمله این است که امیرالمؤمنین میفرماید: کانَ رسولُ اللهِ‌ اِذَا احمَرَّ البَأس؛[4] وقتی‌ که جنگ گداخته میشد و تنور جنگ سرخ میشد، اصحاب خودش را به‌ وسیله‌ی نزدیکان خودش و خویشاوندان خودش محفوظ نگه میداشت؛ یعنی عمو، پسرعمو، داماد -پسر که ایشان نداشت- نزدیکان خودش را به میدان جنگ میفرستاد و در خطوط مقدّم، تا آنها بین دشمن و بین جنگجویان معمولی که اصحاب پیغمبر بودند فاصله بیندازند؛ یعنی نزدیکان خودش را نگه نمیداشت عقب و یارانش را بفرستد جلو؛ یارانش را به‌ وسیله‌ی نزدیکانش حفظ میکرد، نه نزدیکانش را به‌ وسیله‌ی یارانش. مثال هم میزند که در جنگ اُحد مثلاً حمزه را فرستاد، در کجا چه کسی را فرستاد، در کجا چه کس [دیگری] را فرستاد و امیرالمؤمنین را میفرستاد؛ این یک جمله. یک جمله‌ی دیگر میفرماید که «کُنّا اِذَا احمَرَّ البَأسُ اتَّقَینا بِرَسولِ ‌الله‌»؛[5] یعنی وقتی‌ که کوره‌ی جنگ …

حکومت ده‌سالهٔ مدینه، از درخشان‌ترین دوره‌های حکومت و لزوم شناخت آن

سیرۀ نبی‌اکرم در دوران ده‌سالۀ حاکمیت اسلام در مدینه یکی از درخشان‌ترین، و گزافه نیست اگر بگوییم درخشان‌ترین دوره‌های حکومت در طول تاریخ بشری است. باید این دورۀ کوتاه و پُرکار و فوق‌العاده تأثیرگذار در تاریخ بشر را شناخت. دورۀ مدینه، فصل دوم دوران بیست‌وسه‌سالۀ رسالت پیغمبر است. سیزده سال در مکه، فصل اول بود که مقدمۀ این فصل دوم محسوب می‌شود و ده سال هم ـ تقریباً ده سالِ تمام، یکی، دو روز کمتر از ده سال ـ دوران مدینۀ پیغمبر است که دوران شالوده‌ریزی نظام اسلامی و ساختن یک الگو …

لزوم نگاه به ترتیب کارها برای فهم رویدادهای ده سال مدینه

… نگاه می‌کند کاری را که پیغمبر کرده است،قدم‌به‌قدم مدبرانه و هوشیارانه پیش رفته است، آدم می‌فهمد که پشت سر این عزم و تصمیم قوی و قاطع، چه اندیشه‌ای، چه فکری، چه محاسبۀ دقیقی قرار گرفته است که جز با وحی الهی هم ممکن نیست علی‌الظاهر. دقیق کارها را پیش برد. امروز هم کسانی که اوضاع آن ده سال را بخواهند قدم‌به‌قدم دنبال کنند، چیزی نمی‌فهمند. هر واقعه‌ای را جداگانه انسان حساب کند، چیزی ملتفت نمی‌شود؛ باید نگاه کند، ببیند این ترتیب کار چگونه است؛ چطور مدبرانه، هوشیارانه، با محاسبۀ صحیح همۀ این کارها انجام گرفته است.

تعیین ارزش‌ها در عمل و اثرگذاری سیره بیش از سخن

… خوش‌صداها زیادند، خوش‌قیافه‌ها زیادند، معاریف مدینه متعددند، شخصیت‌های برجسته متعددند؛ از میان همۀ اینها بلال حبشی را انتخاب کرد. نه زیبایی، نه صوت، نه شرف خانوادگی و پدر [و] مادری، فقط اسلام! اسلام، ایمان، مجاهدت در راه خدا، نشان‌دادن فداکاری در این راه. ارزش‌ها را ببینید چطور در عمل مشخص کرد! بیش از آنچه که حرف او بخواهد در دل‌ها اثر بگذارد، عمل او، سیرۀ او، مَمشای[25] او در دل‌ها اثر گذاشت.

اعزام سرایا برای مهار قبایل شرور و ستیزه‌جوی اطراف مدینه

… یک دشمن. پیغمبر فکر اینها را کرد. هرکدامی که در آنها نشانۀ صلاح و هدایت بود، با اینها پیمان بست؛ اول هم نگفت که حتماً بیایید مسلمان بشوید؛ نه، کافر هم بودند، مشرک هم بودند، اما با اینها پیمان بست تعرض نکنند. پیغمبر هم خیلی بر عهد و پیمان خودش پایدار بود. آنهایی که شریر[26] بودند، قابل اعتماد نبودند، پیغمبر آنها را علاج کرد، خودش رفت سراغ آنها. این سَرایا[27]، سَریه‌هایی که شنیدید پیغمبر پنجاه نفر را فرستاد اینجا سراغ فلان قبیله، بیست نفر را فرستاد سراغ فلان قبیله، این برای اینهاست. آن‌کسانی‌که خوی آنها و طبیعت آنها آرام‌پذیر نیست، هدایت‌پذیر نیست، صلاح‌پذیر نیست، جز با خون‌ریزی و استفادۀ از قدرت نمی‌توانند زندگی کنند، پیغمبر رفت سراغ آنها، آنها را منکوب کرد و سر جای خودشان نشاند. این دشمن اول.

پیش‌دستی در تعرض به کاروان‌های قریش برای فرصت ندادن به دشمن

… رایج خودش وجود نداشت، اما یک گروه اشرافِ متکبرِ قدرتمندِ متنفذی باهم بر مکه حکومت می‌کردند. باهم اختلاف هم داشتند، اما درمقابل این موجود جدید، این مولود جدید، باهم همدست بودند. پیغمبر می‌دانست خطر عمده از ناحیۀ آنهاست؛ همین‌طور هم که در عمل اتفاق افتاد. پیغمبر احساس کرد اگر بنشیند که آنها بیایند سراغش، یقیناً به آنها فرصت داده خواهد شد، فرصت خواهند یافت. پیغمبر رفت سراغ آنها؛ منتها نه‌اینکه برود مکه، به‌طرف مکه حرکت نکرد. آنها راهشان در کاروان‌ها از مدینه عبور می‌کرد، از نزدیکی مدینه عبور می‌کرد، پیغمبر تعرض خودش را به آنها شروع کرد؛ که جنگ بدر، مهم‌ترینِ این تعرض‌ها بود در اولِ کار. تعرض را پیغمبر شروع کرد؛ آنها هم با تعصب و پیگیری و لجاجت آمدند به جنگ پیغمبر. (1380/2/28)

تلاش امیرالمؤمنین (ع) برای استقرار دوبارهٔ ارزش‌ها و پایه‌های جامعهٔ نبوی

… تسویه کردم، یکسان کردم شماها را با دیگران، بنیان‌گذار این روش که من نیستم. «قَد وَجَدتُ اَنا وَ اَنتُما رَسولَ اللهِ یَحکُمُ بِذلِکَ» هم من، هم شما بودیم، دیدیم، پیغمبر همین‌طور عمل می‌کرد، من کار تازه‌ای نکردم، من همان کار پیغمبر را دارم دنبال می‌کنم. ببینید منطق امیرالمؤمنین این است؛ یعنی من می‌خواهم همان ارزش‌ها و همان پایه‌های اعتقادی را، همان پایه‌های عملی جامعه را در این دوران مستقر کنم. و علی مستقر کرد و می‌کرد؛ هزینه‌اش را هم پرداخت امیرالمؤمنین. هزینۀ این کار، همان سه‌تا جنگ بود. امیرالمؤمنین ایستاد، ایستاد!

سازماندهی نهضت اسلام و مبارزهٔ هوشمندانه در مکه با تکیه بر مؤمنان

… اول، یک نهضت بود، یک حرکت بود. در قالب یک مبارزه، یک نهضت عظیم انقلابی خودش را نشان داد و آن هنگامی بود که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله این فکر را در مکه اعلام کردند و دشمنانِ تفکر توحید و اسلام، درمقابل آن صف‌آرایی کردند؛ برای اینکه نگذارند این فکر پیش برود. و پیغمبر با نیرو‌گرفتن از عناصر مؤمن، این نهضت را سازماندهی کرد و یک مبارزۀ بسیار هوشمندانه و قوی و پیشرو را در مکه به‌وجود آورد. و این نهضت، این مبارزه، سیزده سال طول کشید؛ این دورۀ اول.

قائل نشدن سهم بیشتر از بیت‌المال برای کسی به‌خاطر امتیازات

… مسلمان‌ها تقسیم می‌شد. نمی‌گفتند این از آن زودتر مسلمان شده. آنی‌که زودتر مسلمان شده بود، آنی‌که بعد به اسلام گرویده بود، آنی‌که از مکه هجرت کرده بود، آنی‌که در مدینه بود، آنی‌که عالم‌تر بود، آنی‌که علمی نداشت؛ همه از بیت‌المال به یک اندازه استفاده می‌کردند. به‌خاطر این‌گونه امتیازات، پیغمبر اکرم برای کسی سهم بیشتری از بیت‌المال قائل نمی‌شد. پیغمبر اکرم از دنیا رحلت کردند، در دوران خلافت ابی‌بکر هم که دو سال و خرده‌ای طول کشید، عیناً همین‌طور بود. آنجا هم هیچ‌گونه امتیازی بین مسلمان‌ها وجود نداشت در بیت‌المال.

تربیت لحظه‌به‌لحظهٔ مسلمانان و آگاهی عمیق نسل تربیت‌شده

… مطهری] دربارۀ خوارج بحث بسیار خوبی کردند در کتاب [سیری در سیرۀ ائمۀ اطهار]، که حقیقتاً جای این است که مورد تأمل و تعمّق قرار بگیرد. ایشان می‌گویند مسئلۀ خوارج، مسئلۀ نومسلمان‌هایی بود که احساسات اسلامی داشتند، اما آگاهی‌های اسلامی نداشتند، اساس قضیه این است. پیغمبر اکرم چه در دوران سیزده سال مکه، چه در دوران ده سال مدینه، مسلمان‌ها را تربیت می‌کرد؛ لحظه‌به‌لحظه. معلمِ وحی بالای سر مسلمان‌ها بود، قدم‌به‌قدم آنها را نسبت به معارف اسلامی، نسبت به انطباق آن معارف با عمل مردم، نسبت به جهت‌گیری جامعۀ اسلامی، نسبت به برخورد با جناح‌های دشمن و دوست، نسبت به شناسایی دوستان و دشمنان و نسبت به همۀ مسائل که در اسلام مطرح است، توجیه می‌کرد؛ لذا نسلی که با پیغمبر تربیت شده بودند، نسلی بودند که آگاهی‌های عمیقی از اسلام داشتند.

عدالت مطلق در قضاوت، اموال عمومی، حدود الهی و مناصب، خط اصلی دوم

خط اصلی دوم، عدالت مطلق و بی‌اغماض. عدالت در قضاوت، عدالت در برخورداری‌های عمومی، نه خصوصی ـ خصوصی یک حرف دیگر است ـ چیزهایی که برای همۀ مردم است و باید بین مردم با عدالت تقسیم بشود، عدالت در اجرای حدود الهی، عدالت در مناصب و مسئولیت‌دهی و مسئولیت‌پذیری. البته عدالت، غیر از مساوات است؛ اشتباه نشود؛ مساوات گاهی ظلم است. عدالت یعنی هر چیزی را در جای خود گذاشتن و به هرکسی حق او را دادن؛ این عدل است. عدل مطلق و بی‌اغماض [بود]؛ هیچ‌کس در جامعۀ اسلامی از چهارچوب عدالت خارج نبود، در زمان پیغمبر.

روشنگری تاریخ تحلیلی ده‌سالهٔ زندگی پیامبر

… می‌آید، تاریخ است. هیچ لزومی ندارد که تاریخ را درس بدهیم؛ میتوان تاریخ را به عنوان کارهای فوق برنامه‌ی طلاب گذاشت؛ منتها از آنها امتحان کرد و در پیشرفتهای حوزه‌اىِ آنها دخالت داد. طلاّب باید با تاریخ و عمدتاً تاریخ صدر اسلام آشنا باشند. این بسیار مهم است. تاریخ تحلیلىِ دهساله‌ی زندگی پیغمبر، از جمله بخشهای بسیار روشنگر برای همه‌ی ذهنهاست. تاریخ مشروطیت، از دوره‌ی مشروطه تا امروز و امثال اینها هم مهم است. البته بخشها و مقاطع دیگری هم از تاریخ هست که مهم است و من نمیخواهم وارد جزئیّات شوم.

تشکیل حکومت و جهاد پیامبر به‌عنوان درسی برای همهٔ تاریخ

… در بنای کلّی نظام فکری و ارزشی و عملی اسلام، جای مهمّی دارد. با وجود این‌که این واجب، خیلی مهم و بسیار اساسی است، تا زمان امام حسین، به این واجب عمل نشده بود - عرض میکنم که چرا عمل نشده بود - امام حسین باید این واجب را عمل میکرد تا درسی برای همه تاریخ باشد. مثل این‌که پیغمبر حکومت تشکیل داد؛ تشکیل حکومت درسی برای همه تاریخ اسلام شد و فقط حکمش را نیاورد. یا پیغمبر، جهاد فی‌سبیل‌اللَّه کرد و این درسی برای همه تاریخ مسلمین و تاریخ بشر - تا ابد - شد. این واجب هم باید به وسیله امام حسین علیه‌السّلام انجام میگرفت تا درسی عملی برای مسلمانان و برای طول تاریخ باشد.

عدل‌پروری و عدالت‌جویی در حیات پیامبر و تاریخ اسلام

… را از خانه و زندگی و محیط زیست‌شان به خاطر ظلمی که به آنها میشد، دور کرد. این هم یک نقطه است. یعنی استقرار عدل، تبعیت از عدل، ترویج عدل، تلاش و مجاهدت برای عدل، بزرگداشت عدالت هرجا که باشد - ولو در بلاد غیرمسلم - و تقبیح ظلم در هر نقطه‌ای از دنیا که باشد. این هم یکی از خصوصیات اسلامی است و شما میبینید زندگی اسلامی و حیات مبارک پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌وآله و تاریخ اسلامی در بهترین ازمنه و سالمترین دورانهایش، حاکی از عدل پروری و عدالت‌جویی است. این هم یکی از ممیّزات بعثت پیغمبر صلی‌اللَّه‌علیه‌وآله است. من اینها را به عنوان مثال عرض میکنم. توجّه کنید تا به نقطه‌ای برسیم که بشود از آنها سررشته‌ای برای حرکت امروز پیدا کرد. صرفاً نمیخواهیم تاریخ یا معرفتی از معارف اسلامی را در ذهن بیان کنیم و ذهنیّت را …

حکومت پیامبر بدون تجمل و تشریفات پادشاهی و همراه با تدبیر

… قول داد، آنها به مدینه بازگشتند و عده بیشتری را بخودشان جذب کردند، و این در حالی بود که میخواست تاج امارت شهر یثرب، (دو قبیله‌ی اوس و خزرج) چیز به این شیرینی روی سر این آقا فرود آید که یک مزاحم بنام اسلام و پیغمبر اسلام پیدا شد (علت پیدایش آن مرض اینجاست). پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) هم در این بین، مخفیانه با آن شرحی که لابد شما میدانید، از مکه خارج شد و به مدینه آمد، مردم با شور و شوق فراوان به استقبال و هایوهوی البته نه در وضعیت پادشاهان بلکه در وضعیت بندگان خدا، یعنی وضع حکومت پیغمبر، وضعیت پادشاهی و آن تجمل و تشریفات نبود، اما تدبیر و اراده‌ و اداره و همه چیز بود، حالا این آقا چکار باید کند؟ دید اگر ایمان نیاورد مردم به او میشوند، بعد از آمدن پیغمبر(صلی‌الله‌علیه‌وآله) اسم یثرب هم به مدینة‌النبی یعنی شهر پیامبر تغییر کرد که بتدریج بعنوان مدینه (یعنی شهر) معروف شد، و اینطور شد که جوانهای پر هیجان حزب‌اللهی علاقمند اوایل آمدن پیغمبر به مدینه …

مهریهٔ اندک دختران در خاندان پیامبر اکرم (ص)

… ــ پیغمبر نخواسته که محدود کند، محدود هم نکرده؛ گفت خب برو، هر چه میخواهى بکن؛ همه‌ى زندگى‌ات را بگذار روى همدیگر، مهر عروست بکن یا جهیزیّه‌ى دخترت بکن ــ بحث سر این است که این کار، صحیح نیست، این کار عاقلانه نیست، این کار منطبق بر خواست و مصلحت اسلامى نیست. پیغمبر، امیرالمؤمنین و خانواده‌ى پیغمبر، [مهریّه‌ی] دخترهاى خودشان را همان ۲۵ اوقیّه ــ همان مقدار مثقال نقره‌اى که به پول حالا شاید هفت هشت ده هزار تومان، دوازده هزار تومان میشود؛ این حساب را دو سه سال قبل کردیم، شاید حالا یک خرده بیشتر بشود ــ [میکردند.] این وضع زندگى‌هاى تجمّل‌آمیز، این روزبه‌روز افزودن بر ظواهر تجمّلاتى در زندگى‌هاى شخصى غلط است. البتّه گاهى اوقات میشود مظاهر عمومى را، یک خیابان را، یک میدان را ممکن است که لازم باشد …

پر کردن فضای جامعه از علاقه به کار و تلاش با روش‌های پیامبر

… خَیرٌ مِنه؛[22] همه‌ی شماها از او بهترید. اینکه او کار خودش را انجام نمیداد و به دوش شما می‌انداخت و خود مشغول عبادت میشد، موجب نمیشود که او مرد خوبی باشد؛ مرد خوب، شما هستید که کار میکنید و تلاش میکنید و حتّی کار [فرد] دیگری را هم شما به عهده میگیرید. با این‌گونه روشها، فضای زندگی در جامعه‌ی اسلامی پُر میشود از علاقه‌ی به کار و تلاش زندگی. همه‌ی این مواردی که عرض کردم، امروز مورد ابتلاء و احتیاج ما است.

ساختن جامعهٔ سرشار از این خصوصیات با تعلیم و حضور در میان مردم

… است و به هر پدیده‌ای باید با چشم تردید و سوءِظن نگاه کرد؛[24] امّا آن‌وقتی که غلبه با حق است، حکومت متعلّق به خدا و بندگان خدا است، راه، راه صراط مستقیم دین است، اینجا سوءِظن‌ها را باید کنار گذاشت و حسن‌ظن داشت؛ مگر [آنکه] چیزی برای انسان ثابت بشود. این، تکلیف اسلامی است.فضای اسلامی و جامعه‌ی اسلامی باید از این خصوصیّات پُر باشد و این کاری است که نبیّ مکرّم اسلام (صلّی ا‌لله‌ علیه و آله و سلّم) با روشهای خود، با تعلیمات خود، با حضور خود در میان مردم و قشرهای مردم و با ابتکارهای جالبی در هر مورد ‌-همچنان که نمونه‌های مختصری عرض شد- انجام میداد. امیدوارم خداوند توفیق بدهد و ما بتوانیم این راه را دنبال کنیم.