رفتن به محتوای اصلی

سیرهٔ پیامبر اکرم (ص)

نام‌های دیگر: سیرهٔ حکومتی پیامبر اکرم (ص)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

روش زندگی، دعوت و حکومت پیامبر اسلام (ص).

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

شاهدها (۱۴۲ پاراگراف)

نهراسیدن از سران متکبر قریش و تکرار و تبیین سخن حق در مکه

کار مهم پیامبر خدا، دعوت به حق و حقیقت و جهاد در راه این دعوت بود. درمقابل دنیای ظلمانی زمان خود، پیغمبر اکرم دچار تشویش نشد. چه آن روزی که در مکه تنها بود، یا جمع کوچکی از مسلمین او را احاطه کرده بود و درمقابل او سران متکبر عرب، صنادیدِ[1] قریش، گردنکشان، با اخلاق‌های خشن، با دست‌های قدرتمند قرار گرفته بودند، و یا عامۀ مردمی که از معرفت نصیبی نبرده بودند، وحشت نکرد؛ سخن حق خود را گفت، تکرار کرد، تبیین کرد، روشن کرد، اهانت‌ها را تحمل کرد، سختی‌ها و رنج‌ها را به‌جان خرید، تا توانست جمع کثیری را مسلمان کند؛ و چه آن‌وقتی‌که حکومتی تشکیل داد، حکومت اسلامی و خود در موضع رئیس این حکومت، قدرت را به‌دست گرفت. آن روز هم، دشمنان و معارضان گوناگونی درمقابل پیغمبر بودند؛ چه گروه‌های مسلح عرب ـ وحشی‌هایی که در بیابان‌های حجاز و یَمامه[2]، همه‌جا پراکنده بودند و دعوت اسلام …

سستی نکردن در دعوت و جهاد با وجود تهدیدها و توصیه به سازش

پیغمبر نامه‌ها نوشت، مجادله‌ها کرد، سخن‌ها گفت، لشکرکشی‌ها کرد، سختی‌ها کشید، در محاصرۀ اقتصادی افتاد، کار به جایی رسید که مردمِ مدینه دو روز و سه روز گاهی نان برای خوردن پیدا نمی‌کردند. تهدیدهای فراوان از همه طرف، پیغمبر را احاطه کرد. بعضی از مردم نگران می‌شدند، بعضی متزلزل می‌شدند، بعضی نق می‌زدند، بعضی پیغمبر را به ملایمت و سازش تشویق می‌کردند؛ اما پیغمبر در این صحنۀ دعوت و جهاد، یک لحظه دچار سستی نشد و نشد و با قدرت، جامعۀ اسلامی را پیش بُرد و بُرد، تا به اوج عزت و قدرت رساند؛ و همان نظام و جامعه بود که در سال‌های بعد توانست به قدرت اول دنیا تبدیل بشود به برکتِ ایستادگی پیغمبر در میدان‌های نبرد و دعوت. (1370/7/5)

هدر ندادن لحظه‌ای در ده سال مدینه و درس بودن همهٔ رفتار پیامبر

پیغمبر به‌مجرداینکه وارد مدینه شد، کار را شروع کرد. ازجملۀ شگفتی‌های زندگی پیغمبر این است که پیغمبر در مدینه در طول این ده سال، یک لحظه را هدر نداد. یک ساعت دیده نشد که پیغمبر از فشاندن نور معنویت و هدایت و تعلیم و تربیت باز بماند. بیداری او، خواب او، مسجد او، خانۀ او، میدان جنگ او، در کوچه و بازارِ او، معاشرت خانوادگی او، وجود او، هرجا که بود، درس بود. عجب برکتی در چنین عمری وجود دارد! این‌کسی‌که همۀ تاریخ را مسخّر فکر خود کرد، که من بارها گفتم، بسیاری از مفاهیمی که قرن‌های بعد برای بشریت تقدس پیدا کرد؛ مثل مفهوم مساوات، مفهوم برادری، مفهوم عدالت، مفهوم مردم‌سالاری، همه تحت‌تأثیر تعلیم او بود؛ در بقیۀ …

دست رد به اعیان و اشراف و ورود به خانهٔ فقیرترین مرد مدینه

… در فقیرنشین‌ترینِ محلات مدینه، یک جایی نشست. نگاه کردند خانۀ کیست؛ جلوی درِ خانۀ ابی‌ایوب انصاری؛ فقیرترین یا یکی از فقیرترین آدم‌های مدینه. آمدند خودش و زنش ـ خانوادۀ مستمند و فقیر ـ اثاث پیغمبر را برداشتند، بردند داخل خانه. پیغمبر هم رفت شد مهمان اینها. دست رد به اعیان و اشراف و متنفذین و صاحبان قبیله و صاحبان فرزندان و اینها زد؛ در خانۀ فقیرترین آدم مدینه وارد شد. یعنی موضع اجتماعی خودش را مشخص کرد؛ معلوم شد که این شخص، وابستۀ به پول، وابستۀ به حیثیت قبیله‌ای، وابستۀ به شرفِ ریاست فلان قبیله، وابستۀ به قوم و خویش و فامیل، وابستۀ به آدم‌های پُررو و پشت‌هم‌انداز و اینها نیست و نخواهد شد. از همان ساعت اول و لحظۀ اول مشخص کرد که در برخورد و تعامل اجتماعی، …

کار و عرق‌ریختن پیامبر در ساختن مسجد همراه مردم

حالا بناست مسجد بسازند، خودِ پیغمبر جزوِ اولین کسان یا اولین کسی بود که آمد بیل را دستش گرفت، شروع کرد پی مسجد را کندن.[22] نه به‌عنوان یک کار تشریفاتی، نه! واقعاً، شروع کرد کارکردن و عرق‌ریختن. طوری کار کرد که بعضی‌ها که نشسته بودند زمین، گفتند ما بنشینیم، پیغمبر این‌طور کار بکند!؟ پس ما هم می‌رویم کار می‌کنیم؛ ریختند در زمین مسجد، مسجد را در مدت کمی آوردند بالا. یعنی نشان داد که هیچ حق اختصاصی برای خودش ـ این رهبر والا و مقتدر ـ قائل نیست. اگر کاری بناست انجام بگیرد، او هم باید در این کار سهمی داشته باشد.

کار کردن پیامبر سخت‌تر از همه در کندن خندق و حضور با تن خود میان مردم

… نبود که بتوانند نفوذ کنند ـ آن طرفی که قابل نفوذ بود، آنجا را سرتاسر خندقی به عرض چهل متر تقریباً کَندند. ماه رمضان هم بود، سال سختی هم بود، بنا به بعضی از روایات هوا هم خیلی سرد بود، خیلی مشکلات داشتند مردم، بارندگی هم آن سال نشده بود، درآمدی هم نداشتند. خودِ پیغمبر رفت در آنجا، سخت‌تر از همه پیغمبر کار کرد؛ یعنی در کندن خندق خودِ او رفت کلنگ گرفت،[35] هرجا دید کسی خسته شده است، گیر کرده، نمی‌تواند پیش برود، پیغمبر رفت کلنگ را از او گرفت، بنا کرد خودش کارکردن؛ یعنی با دستور، فقط حضور نداشت؛ با تنِ خود حضور داشت در وسط جمعیت. آمدند مقابل خندق، دیدند نمی‌توانند ـ که ماجرای خندق را شنیدید، می‌دانید ـ شکسته و مفتضح و مأیوس و ناکام مجبور شدند برگردند. پیغمبر فرمود تمام شد؛ این آخرین حملۀ قریش مکه است به شما. از حالا دیگر نوبت ماست؛ ما می‌رویم سراغ آنها به‌طرف مکه.

برخورد مدبرانه، قدرتمندانه و صبورانه با قریش بدون عقب‌نشینی

… هم سال بعد پیغمبر رفتند به عمره، علی‌رغم میل آنها. شوکت پیغمبر روزبه‌روز زیاد شد. سال هشتم هم پیغمبر ـ یعنی سال بعدش ـ که کفار نقض عهد کرده بودند، پیغمبر رفتند مکه را فتح کردند، که آن فتح عظیم و تسلط و اقتدار پیغمبر [است]. این، روش پیغمبر و رفتار پیغمبر است. بنابراین با این دشمن هم پیغمبر این‌طوری برخورد کرد؛ مدبرانه، قدرتمندانه، با صبر و حوصله، بدون دستپاچگی، بدون عقب‌نشینی حتی یک قدم، روزبه‌روز و لحظه‌به‌لحظه به‌طرف جلو. این‌هم دشمن دوم.

مدارا با یهود تا حد امکان و مجازات هر قبیله برحسب عمل آن

… برخورد و مبارزۀ فرهنگی با یهود است. چون گفتیم اینها فرهنگی بودند، اینها آگاهی‌هایی داشتند، روی ذهن‌های مردم اثر می‌گذاشتند، روی ذهن‌های مردم ضعیف‌الایمان اثرِ زیاد می‌گذاشتند، مردم را ناامید می‌کردند، توطئه می‌کردند، به جان هم می‌انداختند؛ دشمن سازمان‌یافته! پیغمبر تاآنجایی‌که توانست، با اینها مدارا کرد. بعد که دید اینها مدارابردار نیستند، اینها را مجازات کرد. بیخود و بدون مقدمه هم پیغمبر سراغ اینها نرفت؛ هرکدام از این سه قبیله یک عملی انجام دادند، پیغمبر برطبق آن عمل، آنها را مجازات کرد.

امان ندادن به دشمن سازمان‌یافته و تحمل دشمنی‌های فردی

دشمن چهارم، منافقین بودند. منافقین در داخل مردم بودند؛ کسانی که به زبان ایمان آورده بودند، اما در باطن ایمان نداشتند. مردمان پست، مردمان معاند، مردمان تنگ‌نظر، مردمان آمادۀ همکاری با دشمن، منتها سازمان‌نیافته. ببینید فرق اینها با یهود این است! دشمن سازمان‌یافته‌ای را که آمادۀ حمله است و منتظر است که ضربه بزند، پیغمبر مثل یهود با آنها رفتار می‌کند، امان به آنها نمی‌دهد؛ اما دشمنی را که سازمان‌یافته نیست، لجاجت‌های فردی، دشمنی‌های فردی، خباثت‌های فردی دارند، خودشان هم بی‌ایمانند، اینها را تحمل کرد پیغمبر. عبدالله‌بن‌اُبَیّ[42]، یکی از دشمن‌ترین دشمنان پیغمبر بود. تقریباً تا سال آخر زندگی پیغمبر، این شخص زنده بود؛ پیغمبر هم با او رفتار بدی نکرد. می‌دانستند هم، همه هم می‌دانستند منافق است؛ پیغمبر که می‌دانست هیچ، مسلمان‌ها هم می‌دانستند. اما پیغمبر با او مماشات …

تدبیر، سرعت عمل، قناعت و طهارت شخصی در رفتار پیامبر

پیغمبر در رفتار خود از تدبیر استفاده کرد، مدبرانه عمل کرد. سرعت عمل داشت؛ نگذاشت در هیچ قضیه‌ای وقت بگذرد. قناعت و طهارت شخصی داشت؛ هیچ نقطه‌ضعفی در وجود پیغمبر وجود نداشت؛ معصوم است دیگر، معصوم! پاکیزه! این خودش مهم‌ترین عامل در اثرگذاری است. اثرگذاری با عمل، به‌مراتب فراگیرتر و عمیق‌تر است از اثرگذاری با زبان. قاطعیت و صراحت؛ پیغمبر دوپهلو هیچ‌وقت حرف نزد. بله، با دشمن که مواجه می‌شد، …

زندگی صمیمی با مردم، شوخی و شادی و شرکت در مسابقه

آن‌وقت مردم ده سال با او شب و روز زندگی کردند. در خانه‌اش رفتند، در خانه‌شان آمد، در مسجد باهم بودند، در راه باهم رفتند، مسافرت باهم کردند، باهم خوابیدند، باهم گرسنگی کشیدند، باهم شادی کردند. محیط زندگی پیغمبر، محیط شادی هم بود؛ شوخی می‌کرد با افراد، شادی می‌کردند، مسابقه می‌گذاشت، خودش در مسابقه شرکت می‌کرد. این مردمی که ده سال با او زندگی کردند، روزبه‌روز محبت پیغمبر در دل‌های اینها عمیق‌تر شد، اعتقادشان به پیغمبر روزبه‌روز بیشتر شد؛ که ابوسفیان وقتی در فتح مکه شبانه، مخفیانه آمد توی اردوگاه پیغمبر ـ در زیر حمایت عباس، عموی پیغمبر ـ تا امان بگیرد از پیغمبر، شب …

ترجیح مرکب متواضعانه و جلوگیری از تحقیر مردم در برابر حاکم

پیغمبر وقتی‌که می‌خواستند با جمعی از اصحاب به جایی بروند، سواره اگر می‌خواستند حرکت کنند، پیغمبر ترجیح می‌داد سوار بر الاغ بشود و نه اسب. اگر به حساب امروز و در مقیاس‌های امروز محاسبه کنیم، ترجیح می‌داد سوار مثلاً ماشین ژیان بشود، نه ماشین بنز. می‌گفت این متواضع‌تر است، «ذَلِکَ اَرفَق». از تحقیر انسان‌ها درمقابل منیّت حاکم به‌شدت جلوگیری می‌کردند. می‌دانید مردم، یک روحیۀ علاقه‌مندی به قدرت دارند. به‌طور طبیعی، توده‌های مردم این‌طورند و گرایش به کسی که قدرت دارد، همواره در ذهن عامۀ مردم هست. این، خود مردم را و همچنین حکام را گمراه می‌کند. امیرالمؤمنین بعد از جنگ صفین وارد کوفه که شدند، یکی از بزرگان …

تمایز نداشتن با دیگران در مجلس و همانندی با پایین‌ترین طبقات مردم

… بیرون و گفت که امروز امیرالمؤمنین، یعنی مأمون، بر روی کلاه عمامه خواهد بست، همه عمامه‌ها را بردارید.[10] یعنی وقتی‌که او عمامه سرش می‌بندد، اختصاصی اوست، او باید فرقی داشته باشد، تمایزی داشته باشد. واِلّ همه عمامه سرشان باشد، بیایند بنشینند که همه مثل همند. این را مقایسه کنید با روش پیغمبر، که می‌گویند وقتی رسول اکرم در جلسه‌ای می‌نشستند، کسی وارد می‌شد، در این جمع نمی‌توانست بشناسد که پیغمبر کدامشان است. یعنی هیچ تفاوتی با دیگران ندارد. پیغمبر می‌فرمود: من می‌نشینم مثل بردگان و غذا می‌خورم مثل بردگان،[11] و مایلم که شبیه باشم به پایین‌ترین طبقات مردم. یعنی هیچ‌گونه منیّتی در وجود او نباید باشد. آنجا می‌گفت فهمیدم که فضل‌بن‌سهل که رفیق ما بود، دیشب پارتی‌بازی کرد، به قول ما مشهدی‌ها، روپایی کرد و موجب شده که من دور نشوم؛ مثلاً با عمامه بیایم بعد عمامه‌ام را بردارم؛ نه، بی‌عمامه آمده باشم که خیلی متین و سنگین، با سیاست امیرالمؤمنین هم مخالفتی نداشته …

چهار خط اصلی نظامی که پیامبر اکرم بنا نهاد

به‌عنوان مقدمه عرض بکنم؛ پیغمبر اکرم نظامی را به‌وجود آورد که خطوط اصلی آن چند چیز بود. من چهار چیز را عمده یافتم در میان این خطوط اصلی؛ اول، معرفت شفاف و بی‌ابهام. معرفت نسبت به دین، معرفت نسبت به احکام، معرفت نسبت به جامعه، معرفت نسبت به تکلیف، معرفت نسبت به خدا، معرفت نسبت به پیغمبر، معرفت نسبت به طبیعت. همین معرفت بود که منتهی شد به علم و علم‌اندوزی، و جامعۀ اسلامی را در قرن چهارم هجری به اوج تمدن علمی رساند؛ همین …

تدریجی بودن تربیت و کوتاهی ده سال برای نفوذ این خطوط در جان مردم

چهار خصوصیت؛ این خطوط را پیغمبر ترسیم کردند، جامعه را بر اساس این خطوط بنا کردند. حکومت را ده سال همین‌طور پیغمبر کشاند. البته پیداست که تربیت انسان‌ها یک کار تدریجی است، کار دفعی نیست. این ده سال، پیغمبر تماماً تلاش می‌کردند که این پایه‌ها استوار بشود، محکم بشود و ریشه بدواند؛ اما ده سال کم است. ده سال برای اینکه بتواند مردمی را که درست بر ضد این خصوصیات بار آمدند، متحول کند، خیلی زمان کمی است. جامعۀ جاهلی، در همه‌چیزش عکس این چهارتا بود؛ نه معرفتی در آنجا بود، معرفتی نداشتند مردم به هیچ‌چیز، در حیرت، در جهالت زندگی می‌کردند؛ عبودیت هم نداشتند، طاغوت بود، طغیان بود؛ چه عبودیتی! عدالتی هم وجود نداشت، همه‌اش ظلم بود، همه‌اش تبعیض بود، که امیرالمؤمنین …

انسان‌سازی فردی در مکه برای تربیت خواص و سنگ‌بنای جامعهٔ آینده

﴿اِذا جآءَ نَصرُ اللهِ وَ الفَتحُ وَ رَاَيتَ النّاسَ يَدخُلونَ في دينِ اللهِ اَفواجاً﴾[15]؛ در محیط جاهلی مکه، پیغمبر وقتی می‌خواهد آدم درست بکند، مجبور است یکی‌یکی درست کند؛ برای خاطر اینکه از برای ایجاد آن‌چنان نظامی، یک عده خواص لازمند، یک عده سنگِ زاویه و زیربنا لازمند، اینها قبلاً دانه‌دانه درست می‌شوند؛ این منافات ندارد با نقشۀ کلی انبیا. پیغمبر برای اینکه سنگ‌های زاویۀ جامعۀ مدنی را درست بکند و بتراشد، مجبور است در مکه آدم‌سازیِ فردی بکند؛ یک‌دانه ابوذر؛ یک عبدالله‌مسعود، یکی دیگر، یکی دیگر و ازاین‌قبیل، صد نفر، دویست نفر فوقش آدم درست می‌کند. اینها می‌شوند سنگ‌های بنا از برای تشکیل جامعۀ مدنی آینده، یعنی جامعۀ توحیدی و اسلامی. پیغمبر آنجا آن‌جوری یک‌دانه یک‌دانه آدم درست می‌کند، با چه زحمتی، …

درس جامع و همه‌جانبهٔ پیامبر برای همهٔ زندگی

خب، روز میلاد پیغمبر طبعاً روز طلوع این خورشید است، روز رونمایی از این گوهر بی‌همتای عالم وجود است؛ بنابراین روز بزرگی است، روز مهمّی است. ما نباید دست‌کم بگیریم روز میلاد پیغمبر را. خب باید درس بگیریم؛ صِرف توصیف و تمجید که کفایت نمیکند. درس پیغمبر، یک درس کامل و جامع و همه‌جانبه است که برای همه‌ی زندگی است؛ هر بخشی از این، قابل تبیین و تشریح و توصیف فراوان است.

همراهی نصیحت و مجازات در روش پیامبر به تعبیر امیرالمؤمنین (ع)

… اندازه‌ی خودشان باید مجازات بشوند. البتّه اینجا عرض بکنیم که مجازات به وسیله‌ی قوّه‌ی قضائیّه است. هیچ کس خودسرانه حق ندارد به خیال خودش کسی را مجازات کند، نه؛ قوّه‌ی قضائیّه هست، با قدرت، بحمدالله سرپا و زنده و پُرانگیزه هم هست؛ باید اینها را مجازات کنند. پس ما، هم نصیحت داریم، هم مجازات داریم؛ مثل پیغمبر، و روش رسول‌الله. امیرالمؤمنین درباره‌ی پیغمبر میفرماید: طَبیبٌ دَوّارٌ بِطِبِّهِ قَد اَحکَمَ مَراهِمَهُ وَ اَحمىٰ مَواسِمَه؛[10] هم مرهمش را آماده کرده برای مرهم‌نِهی روی زخم، هم آن داغ را. قدیمها زخمهایی را که خوب نمیشد، داغ میکردند؛ یک آهنی را میگذاشتند در آتش، سرخ که شد، بگذارند روی زخم که خوب بشود. [امیرالمؤمنین] میگوید پیغمبر، مرهم آماده کرده، آن را هم داغ کرده؛ هر دو آماده است. به تعبیر سعدی:

وجود صدها درس در زندگی شخصی، خانوادگی و حکومت پیامبر

خب، حالا وقتی بخواهیم به آن الگو و به آن اسوه اقتدا بکنیم، درسهایی که وجود دارد، یکی دو تا نیست، صدها درس وجود دارد؛ در زندگی شخصی پیغمبر، در زندگی خانوادگی پیغمبر، در حکومت پیغمبر، در شخصیّت اجتماعی پیغمبر با دوستانش، با دشمنانش، با مؤمنین، با کفّار صدها درس اساسی و مهم وجود دارد. یکی از این درسها را من امروز میخواهم مطرح کنم و آن، مضمون این آیه‌ی شریفه است که فرمود: لَقَد جاءَکُم رَسولٌ مِّن اَنفُسِکُم عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّم حَریصٌ عَلَیکُم بِالمُؤمِنینَ رَؤُفٌ‌ رَّحیمٌ؛[3] من روی این مسئله‌ی «عَزیزٌ عَلَیهِ ما عَنِتُّم» میخواهم …

مقابلهٔ همه‌جانبه با دشمنان و رد صرفاً دفاعی بودن جنگ‌های پیامبر

… کردند و حکومت اسلامی را در آنجا تشکیل دادند؛ این نقطه‌ی اوج نهضت پیغمبر بود. و به این هم اکتفا نکردند که حالا یک حکومت تشکیل بدهند و فقط مردم را اداره کنند؛ نه، شروع کردند به مقابله‌ی همه‌جانبه‌ی با دشمنان. چون دشمنان بالاخره مسلمانها را راحت نمیگذاشتند؛ لشکر درست کردند، جنگ‌افزار تهیّه کردند و به دشمنان حمله کردند، یک جاهایی دفاع کردند، یک جاهایی تهاجم کردند؛ هر دو جورش هست. اینکه حالا بعضی میگویند جنگهای پیغمبر صرفاً دفاعی است، نه، بعضی دفاعی بود، بعضی هجومی بود؛ شرایط مختلف بود. بعد هم پایگاه شرک را فتح کردند؛ پایگاه شرک مکّه بود؛ آنجا را فتح کردند و بیت‌الله در اختیار اسلام و در اختیار مسلمین قرار گرفت؛ حکومت اسلامی را تثبیت کردند. این شورانگیزترین بخش نهضت اسلامی است. چطور آن کسانی که این تلاش را میکنند میخواهند …

جمع عبادت شبانه و حضور در میدان جنگ در زندگی پیامبر

یک جا خطاب به پیغمبر میفرماید که «قُمِ الَّیلَ اِلّا قَلیلًا، نِصفَه اَوِ انقُص مِنهُ قَلیـلًا، اَو زِد عَلَیهِ وَ رَتِّلِ القُرءانَ تَرتیلًا»،[6] یک جا هم باز خطاب به پیغمبر میفرماید که «فَقاتِل فى سَبیلِ اللهِ لا تُکَـلَّفُ اِلّا نَفسَکَ وَ حَرِّضِ المُـؤمِنین‌»؛[7] یعنی همه‌ی این عرصه‌های عظیم زندگی: از بیداری نیمه‌ی شب و تضرّع و توسّل و دعا و گریه و نماز، تا مقاتله و حضور در میدان جنگ، که زندگی پیغمبر هم همین را نشان میدهد.

فرمان صبر به پیامبر از آغاز بعثت در حدود بیست خطاب قرآنی

صبر در زندگی پیغمبر یک چیز برجسته‌ای است؛ البتّه درباره‌ی صبر، مفهوم صبر و وظیفه‌ی صبر در جاهای مختلف قرآن ده‌ها آیه هست امّا آن صبری هم که مربوط به پیغمبر است زیاد است؛ بیش از ده مورد ــ شاید حدود بیست مورد ــ خطاب به پیغمبر در مورد صبر هست. مهم این است که از اوّل بعثت، خدای متعال دستور صبر به پیغمبر داده است؛ در سوره‌ی مدّثّر: وَ لِرَبِّکَ فَاصبِر،[28] در سوره‌ی مزّمّل: وَاصبِر عَلیٰ ما یَقولون؛[29] ــ و سوره‌ی مدّثّر و مزّمّل جزو اوّلین سوره‌هایی است که بر پیغمبر نازل شده ــ از همان قدم اوّل، خدای متعال به پیغمبر میگوید باید صبر داشته باشی. بله، من اینجا یادداشت کرده‌ام که قریب به بیست جا خطاب به پیغمبر، امر به صبر شده: «فَاصبِر لِحُکمِ رَبِّک»[30] تا موارد متعدّد دیگر. صبر یعنی چه؟ صبر یعنی پایداری. معروف است، در روایاتِ متعدّد هم هست که صبر تقسیم میشود به صبر عن المعصیة، صبر علی الطّاعة و صبر در مقابل حوادث.[31] خب صبر یعنی پایداری؛ در مقابل میل به گناه، انسان پایداری کند؛ در مقابل بی‌حالی و بیکاری و تنبلی به انجام وظیفه، …

فراخواندن مردم به مسجد برای مشورت در جنگ و بسیج امکانات

بله، معبد در همه‌ی ادیان هست -که می‌نشینند در آنجا و عبادت میکنند- لکن مسجد با معابد مسیحی و یهودی و بودایی و بعضی جاهای دیگر که ما دیده‌ایم یا شنیده‌ایم متفاوت است. در مسجد، پیغمبر اکرم نمیرفت فقط نماز بخواند و بیرون بیاید؛ کاری که برای اجتماع پیش می‌آمد و مهم بود، صدا میزدند: اَلصلوٰةُ جامِعَة؛[2] بروید به سمت محل صلات؛ برای چه؟ برای اینکه راجع به مسئله‌ی جنگ مشورت کنیم یا خبر بدهیم یا همکاری کنیم یا بسیج کنیم امکانات را و بقیّه‌ی چیزها؛ و شما در تاریخ اسلام مشاهده میکنید که مساجد، مرکزی برای تعلیم بود؛ می‌شنویم و در روایات میخوانیم که در مسجدالحرام یا مسجدالنّبی حلقه‌ی درس زید و عمرو و بکر از نحله‌های مختلف فکری و مذهبی وجود داشت؛ معنای این خیلی متفاوت است با کلیسیا یا با کنیسه‌ی یهودی که …

لزوم عملی کردن اخلاق و رفتار سیاسی پیامبر در زندگی

… تقویت کند؛ این نقطه‌ی مشترک بین همه‌ی مسلمانان عالم است. آن کسانی که دلشان برای تشکیل امت اسلامی میتپد، باید بر روی این نقطه تکیه کنند: رابطه‌ی معنوی و عاطفی با وجود مقدس پیغمبر. یعنی در درجه‌ی اول و به طور جدی، تصمیم بر تبعیت از آن بزرگوار در همه‌ی امور. در آیات کریمه‌ی قرآن، درباره‌ی اخلاق پیامبر، درباره‌ی رفتار سیاسی پیغمبر، درباره‌ی نوع حاکمیت پیغمبر، درباره‌ی احساس پیامبر مکرم نسبت به مردم - چه نسبت به مسلمانها، چه نسبت به غیر مسلمانها - شرح داده شده است. تربیت صحابه‌ی بزرگوار پیامبر در زمان پیغمبر و رفتار آنها، نشان دهنده‌ی آن جهتی است که در تعلیم و تربیت امت اسلامی، مورد نظر اسلام و مورد نظر پیامبر است. باید اینها را در زندگىِ خودمان پیاده کنیم، باید اینها را عملیاتی کنیم؛ صِرف گفتن کفایت نمیکند.

گستردن سایهٔ رحمت و امنیت بر مسیحیان و یهودیان در مدینه

همچنین وقتی از اسلامگرائی در مصر یا تونس و لیبی سخن میرود، اسلام رسول‌اللّه (ص) است که در مدینه سایه‌ی رحمت و امنیت بر سر اهل ذمّه از مسیحی و یهودی گسترد. سخن از اسلام، به معنی دعوت به جنگ دینی میان خداپرستان و یا جنگ مذهبی و فرقه‌ای میان مسلمانان نیست. مصر، مصر مجمع تقریب مذاهب اسلامی و شیخ شلتوت است.

تفاوت درجات ایمان یاران پیامبر و ناممکن بودن خالص‌سازی با طرد

… و کشمکش و گریبان این و آن را گرفتن و با حرکت تند و فشارآلود به وجود بیاید؛ خلوص در یک مجموعه که اینجوری حاصل نمیشود؛ ما به این، مأمور هم نیستیم. در صدر اسلام، خوب، با پیغمبر اکرم یک عده بودند؛ سلمان بود، اباذر بود، ابىّ‌بن‌کعب بود، عمار بود، کی بود، کی بود؛ اینها درجه‌ی اول و خالص‌ترینها بودند؛ عده‌ای دیگر از اینها یک مقداری متوسطتر بودند؛ یک عده‌ای بودند که گاهی اوقات پیغمبر حتّی به اینها تشر هم میزد. اگر فرض کنید پیغمبر در همان جامعه‌ی چند هزار نفری - که کار خالص‌سازی خیلی آسانتر بود از یک جامعه‌ی هفتاد میلیونی کشور ما - میخواست خالص‌سازی کند، چه کار میکرد؟ چی برایش میماند؟ آن که یک گناهی کرده، باید میرفت؛ آن که یک تشری شنفته، باید میرفت؛ آن که در یک وقتی که نباید از پیغمبر اجازه‌ی مرخصی بگیرد، اجازه‌ی مرخصی گرفته، باید میرفت؛ آن که زکاتش را یک خرده دیر داده، باید میرفت؛ خوب، کسی نمی‌ماند. امروز هم همین جور است. …

بسیج آسیب‌دیدگان احد و غافلگیر کردن و شکست دشمن کمین‌کرده

کسانی که آن زخم را امروز خورده‌اند و ضربه‌ای را که دشمن وارد آورده، مایلند جبران کنند و ضربه‌ی متقابل بزنند، خودشان دستشان توی کار بوده، نه اینکه خبر را از دهن این و آن شنفته باشند، همین‌ها را پیغمبر به خط کرد، بسیج کرد و گفت شماها باید بروید. اینها یک عده‌ای بودند - خیلی هم نبودند - سوار شدند و راه افتادند طرف همان منطقه، و دشمنی را که کمین گرفته بود، غافلگیر کردند و به او ضربه زدند و تارومار کردند و برگشتند. آیه‌ی شریفه نازل شد: «الّذین قال لهم النّاس انّ النّاس قد جمعوا لکم فاخشوهم». مؤمنین آن کسانی هستند که وقتی شایعه‌پراکن‌ها آمدند گفتند علیه شما آنجا جمع شدند و بترسید، «فزادهم ایمانا»؛ اما این ترس که به وجود نیامد، انگیزه و ایمان آنها تقویت و بیشتر هم شد. «و …

حرکت به سوی قلهٔ سیرهٔ پیامبر به‌عنوان معیار و شاخص

… از قول ام‌المؤمنین عایشه نقل شده است که سؤال کردند راجع به پیغمبر - اخلاق پیغمبر، رفتار پیغمبر - گفت: «کان خلقه القرآن»؛[7] اخلاق او، رفتار او، زندگی او، تجسم قرآن بود. یعنی چیزی نبود که به او امر کند، خود او از آن غافل بماند. اینها همه‌اش برای ما درس است؛ اینها همه درس است. نه اینکه ما آن عظمت را با حقارتهای خودمان بخواهیم مقایسه کنیم، آنجا قله است، ما در دامنه‌ها داریم حرکت میکنیم؛ اما به سمت قله حرکت میکنیم؛ شاخص آنجاست، معیار آنجاست.

صدقه دادن درآمد تجارت و تأمل در آیات الهی در حرا پیش از بعثت

… نباشد، خداوند متعال این مأموریت عظیم و خطیر را به او نخواهد داد؛ لذا در اوائل بعثت، خداوند متعال خطاب به پیغمبر میفرماید: «انّک لعلی خلق عظیم». ساخته و پرداخته شدن پیغمبر، تا ظرفی بشود که خدای متعال آن ظرف را مناسب وحی خود بداند، مربوط به قبل از بعثت است؛ لذا وارد شده است که پیغمبر اکرم که در جوانی به تجارت اشتغال داشتند و درآمدهای هنگفتی از طریق تجارت به دست آورده بودند، همه را در راه خدا صدقه دادند؛ بین مستمندان تقسیم کردند. در این دوران که دوران اواخر تکامل پیغمبر و قبل از نزول وحی است - دورانی که هنوز ایشان پیغمبر هم نشده بود - پیغمبر از کوه حرا بالا میرفت و به آیات الهی نگاه میکرد؛ به آسمان، به ستارگان، به زمین، به این خلایقی که در روی زمین با احساسات مختلف و با روشهای گوناگون زندگی میکنند. او در همه‌ی اینها آیات الهی را میدید و روزبه‌روز خضوع او در مقابل حق، خشوع دل او در مقابل امر و نهی الهی و اراده‌ی الهی بیشتر میشد و جوانه‌های اخلاق …

همراهی عبادت با خدمت به خلق، جهاد با رحمت و عزت با فروتنی

… سر خودمان میبینیم، هزاران برابر بزرگترند. کهکشان یعنی: آن مجموعه‌ای که هزاران منظومه و هزاران خورشید در آن هست. پیامبر اعظم یک وجود کهکشان‌وار است و در او هزاران نقطه‌ی درخشنده‌ی فضیلت وجود دارد. در پیامبر اعظم، علم همراه اخلاق هست؛ حکومت همراه حکمت هست؛ عبادت خدا همراه با خدمت به خلق هست؛ جهاد همراه با رحمت هست؛ عشق به خدا همراه با عشق به مخلوقات خدا هست؛ عزت همراه با فروتنی و خاکساری هست؛ روزآمدی همراه با دوراندیشی هست؛ صداقت و راستی با مردم همراه با پیچیدگی سیاسی هست؛ غرقه بودن جان در یاد خدا همراه با پرداختن به صلح و سلامت جسم هست؛ در او دنیا و آخرت همراه است؛ هدفهای والای الهی با اهداف جذاب بشری همراه است. او نمونه‌ی کاملی است که خداوند در …