رفتن به محتوای اصلی

روحانیت

نام‌های دیگر: روحانیون، روحانیان، روحانیت شیعه، روحانیت مبارز، روحانیت انقلابی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قشر عالمان دین و طلاب و نقش دینی، سیاسی و اجتماعی آنان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مسجد اعظم قم به‌مناسبت دومین سالگرد شهادت آیت‌الله سیدمصطفی خمینی— ۱۳۵۸/۰۷/۳۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۴۰۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

در پیکره‌ى جامعه که هر قشر حکمِ عضوى از اعضا را دارد و وظیفه‌اى بر دوشش است، روحانیان دو وظیفه و شأن دارند: یک شأن، شأنِ مغز است و شأنِ دیگر، شأنِ زبان. شأن همه‌ى متفکّران و فرزانگان و خردمندان و روشنفکران در یک جامعه، شأنِ مغز است. علماى دین هم، چنین شأنى دارند؛ یعنى باید بیندیشند و مردم را هدایت و راهنمایى کنند. اما علاوه براین، یک شأن دیگر هم براى علماى دین وجود دارد که همان شأنِ زبان است: «قوام الدّین باربعه: بعالم ناطقٍ مستعمل له.»[4] چقدر در قرآن با عباراتى همچون «لتبین للنّاس»، «هذا بیانٌ للنّاس»، بر بیان و تبیین تکیه شده است! این، شأن علماى دین است که باید تبیین و بیان کنند.
دوّم اینکه او روحانیّت شما را باور کند؛ روحانیّت هم به لباس نیست. اى‌بسا صاحب لباسى که روحانى حقیقى نیست! اى‌‌بسا غیر صاحب لباسى که حقیقتاً روحانى است. باید روحانى باشد، اهل معنا، اهل روح؛ با روح سروکار داشته باشد، با معنویّت سروکار داشته باشد؛ باید سخن او باطنى داشته باشد، از باطنى بربیاید. اگر سطحى و ظاهرى و زبانى و صورى بود، اثر نخواهد گذاشت. واقعاً «اِذا خَرَجَ مِنَ اللسانِ لَم یُجاوِزِ الآذان»؛[8] این‌جورى است؛ باید از قلب [برآید]؛ آن‌ هم متوقّف است بر ایمان و توجّه و معنویّت و روحانیّت، و این را میشود به وجود آورد و میشود تقویت کرد. هر وقتى ‌که کار در این زمینه‌ها سخت و سنگین میشود، میشود پناه برد به ذخیره‌ى فیّاض تمام‌نشدنى ذکرالله‌؛ به نماز، به نافله، به توجّه به خدا، به تضرّع؛ اینها انسان را فیضان[9] میبخشد. اگر بخواهیم که این باران طهورى که از سخن شما تراوش میکند و نازل میشود، حقیقتاً مطهِّر باشد، اَدناس[10] و اَرجاس[11] را از دلها و ذهنها بزداید، باید آن را تصفیه کنیم. همان‌طور که من مکرّر از قول مولوى[12] نقل کرده‌ام این مطلب را که میگوید این آبهاى عالم که همه‌ى پلیدی‌هاى عالم را از بین میبرند، همه‌ى کثافتها و دنسها[13] و نجاستها با [این] آب تطهیر میشود امّا خود آب متغیّر و کثیف میشود. بعد این آب، براى اینکه دوباره طهارت خودش را به دست بیاورد، عروج میکند؛ به شکل بخار بالا میرود و به شکل باران دوباره نازل میشود؛ «م‌اءً طَهورًا»[14] برمیگردد. یک معراجى لازم است، یک عروجى لازم است براى اینکه انسان بتواند آن طهارت را بازیافت کند و مطهِّر بشود و وارد فضاى ذهن و دل و فکر مخاطب بشود تا بتواند او را تطهیر بکند، وَالّا آب آلوده مطهِّر هم نیست. بنابراین پناه بردن به ذکرالله‌ و توجّه به خدا و عرض نیاز و هدایت خواستن و تضرّع کردن، [طهارت را] تأمین میکند، تضمین میکند. از این‌ جهت هیچ مشکلى انسان ندارد و همیشه این ذخیره‌ى فیّاض لطف و رحمت الهى دم دست انسان است؛ این دو خصوصیّت.
مرحوم شهید مدنی یک نمونه‌ی برجسته‌ای از یک روحانی فعّال و حائز جهات گوناگون هستند. چون روحانیّت را برخلاف مشاغل و حیثیّتهای دیگری که در جامعه وجود دارد نمیشود در یک بُعد خلاصه کرد؛ مثلاً بگوییم روحانی یعنی کسی که فقط علوم مربوط به امر دین را وارد است، یا روحانی یعنی آن کسی که فقط مشغول تبلیغ دین است، یا روحانی یعنی آن کسی که فقط در ارتباط با مردم است، یا روحانی یعنی کسی که به امور دینی و مسائل روحی و خودسازی و مانند اینها خیلی توجّه میکند. هر کدام از اینها به تنهایی معنای روحانی مطلوب نیست؛ روحانیّت دارای همه‌ی این جوانب است. و یک روحانی خوب، روحانی واقعی، آن کسی است که در همه‌ی این جوانب یا عمده‌ی این جوانب، انسان بتواند در او یک حرکتی و فعّالیّتی مشاهده کند. ایشان حقیقتاً یک مصداق بارزی از روحانی کامل بودند. اوّلاً ایشان ملّا بود، عالم بود، فقیه بود. در قم و نجف تحصیلات عالیه‌ی فقه و اصول، همچنین معقول کرده بودند و مرد عالمی بود. آگاهانه و از روی معرفت عمل میکرد، کار میکرد، اقدام میکرد. خاصیّت علم در انسان همین است که حرکات او و سکنات او عالمانه است، منطقی است؛ این خصوصیّت در ایشان بود.

دوبرابر شمرده شدن خطا و پاداش معممین به سبب آثار بیرونی آن

… وَ رَسُولِهِ وَ تعمَل صالِحاً نُؤتِها اَجرَها مَرَّتَین‌»؛[6] اگر کار خوب هم بکنید دو برابر به شما پاداش میدهیم. شما سپاهی‌ها هم همین‌جور هستید؛ اگر چنانچه شما هم کار خوب بکنید دو برابر پاداش میگیرید؛ یکی پاداش خود آن کار خوب، یکی پاداش الگو شدن برای دیگران. ما معمّمین هم همین‌جور هستیم: دو برابر. از آن طرف اگر چنانچه خطائی از ما سر بزند هم همین‌جور: یک گناه، خود گناه و یک گناه [هم] برای آثار بیرونی‌ای که این گناه ما دارد؛ به این باید توجّه کرد.

لزوم حضور روحانیت در وسط میدان جهاد و مأیوس نشدن

… مِنه» یعنی ضربه زدن؛ «نالَ» به دو معنا استفاده میشود، امّا وقتی با «مِن» باشد، لا یَنالونَ مِن عَدُوٍّ نَیلا، معنایش این است که ضربه‌ای به او نمیزند، اِلّا کُتِبَ لَهُم بِهِ عَمَلٌ صالِح، [مگر اینکه برای او] عمل صالح مینویسند؛ خب، این بهترین جهاد است دیگر. روحانیّت باید وسط میدان باشد، باید مأیوس نشود؛ خاصیّت عمل جهادی این است. در حاشیه نشستن و گاهی مثلاً یک اشاره‌ای کردن، یک نصیحتی کردن، یک پیامی دادن، مثل روحانیّت مسیحی، کافی نیست. حالا البتّه روحانیّت مسیحی چند جور هستند؛ بعضی‌شان در کلیساها محبوس بودند، [یعنی] خودشان را محبوس کردند، بعضی بعکس، پیش‌قراول استعمار شدند. در آمریکای لاتین و در آفریقا و مانند اینها قبل از اینکه استعمارگرها پا بگذارند و نیروهای نظامی بروند جلو، کشیش‌ها …

خانه‌نشینی علما، برداشتن عمامه‌ها و تعطیلی حوزه‌ها در دوران رضاشاه

… کردند؛ آن‌جوری که پدرمادرهای ما و بزرگ‌ترهای ما برای ما نقل کردند، در زمان رضاشاه کسی جرئت نَفَس ‌کشیدن نداشت؛ در اتاق خلوت هم کسی جرئت نداشت از رضاشاه انتقاد کند؛ در اتاق خلوت، بین دو سه نفر افراد خانواده هم کسی جرئت نداشت! این‌قدر ملّت را مرعوب کرده بود. علما را خانه‌نشین کرد، عمامه‌ها را از سرهایشان برداشت، حوزه‌های علمیّه را تعطیل کرد، با احکام دینی مثل حجاب هم علناً مخالفت کرد و آن کاری را که انگلیس‌ها مایل بودند در ایران انجام بگیرد، یعنی تصرّف منابع مالی و اقتصادی، همه را انجام داد؛ هر کار آنها میخواستند انجام داد. البتّه اینجا من اشاره کنم که یک عدّه روشنفکران غرب‌زده یا وابسته‌ی به غرب ــ همه وابسته نبودند؛ یک عدّه‌ای‌شان هم وابسته نبودند، لکن غرب‌زده بودند، مبهوت غرب بودند ــ در رنگ و روغن زدن به حکومت رضاخان نقش داشتند؛ آنها هم پیش …

روحانیت مبارز و روشنفکر در تهران پیش از انقلاب

چطور نشد؟ بله، مظاهر غلط غربی در یک جاهایی در تهران رواج پیدا کرد ــ ما از نزدیک دیده بودیم، وضع تهران را میدانستیم ــ امّا متقابلاً کارهایی که در جهت فکر اسلامی و معنوی و مذهبی در تهران انجام گرفت، در هیچ شهری از شهرهای کشور انجام نگرفت؛ جریانِ فعّالِ مذهبیِ روشن‌بین و روشنفکر و دارای حرف نو، در تهران بیش از همه‌جای کشور رواج پیدا کرد و پیشرفت پیدا کرد: مساجدِ آباد، روحانیّتِ مبارز و روشنفکر، مجالس دینیِ پُرجمعیّت ــ البتّه «پُرجمعیّت» نسبت به آن روزها، نه نسبت به امروز که جمعیّت ده‌ها برابر بیشتر از آن وقتها در مجالس اجتماع میکنند؛ امّا نسبت به آن روزها، مجالس تهران جزو پُرجمعیّت‌ترین مجالس بود؛ هم مجالس عزاداری‌اش، هم مجالس گوناگون مذهبی‌اش ــ گفتارهای مذهبیِ تحوّل‌آفرین در بخشهای مختلف تهران؛ اسلام سیاسی‌ای که در سخنرانی‌ها و در منابر گوناگون در تهران، در مساجد مختلف یا در هیئتهای …