رفتن به محتوای اصلی

روحانیت

نام‌های دیگر: روحانیون، روحانیان، روحانیت شیعه، روحانیت مبارز، روحانیت انقلابی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قشر عالمان دین و طلاب و نقش دینی، سیاسی و اجتماعی آنان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مسجد اعظم قم به‌مناسبت دومین سالگرد شهادت آیت‌الله سیدمصطفی خمینی— ۱۳۵۸/۰۷/۳۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۶همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

در پیکره‌ى جامعه که هر قشر حکمِ عضوى از اعضا را دارد و وظیفه‌اى بر دوشش است، روحانیان دو وظیفه و شأن دارند: یک شأن، شأنِ مغز است و شأنِ دیگر، شأنِ زبان. شأن همه‌ى متفکّران و فرزانگان و خردمندان و روشنفکران در یک جامعه، شأنِ مغز است. علماى دین هم، چنین شأنى دارند؛ یعنى باید بیندیشند و مردم را هدایت و راهنمایى کنند. اما علاوه براین، یک شأن دیگر هم براى علماى دین وجود دارد که همان شأنِ زبان است: «قوام الدّین باربعه: بعالم ناطقٍ مستعمل له.»[4] چقدر در قرآن با عباراتى همچون «لتبین للنّاس»، «هذا بیانٌ للنّاس»، بر بیان و تبیین تکیه شده است! این، شأن علماى دین است که باید تبیین و بیان کنند.
دوّم اینکه او روحانیّت شما را باور کند؛ روحانیّت هم به لباس نیست. اى‌بسا صاحب لباسى که روحانى حقیقى نیست! اى‌‌بسا غیر صاحب لباسى که حقیقتاً روحانى است. باید روحانى باشد، اهل معنا، اهل روح؛ با روح سروکار داشته باشد، با معنویّت سروکار داشته باشد؛ باید سخن او باطنى داشته باشد، از باطنى بربیاید. اگر سطحى و ظاهرى و زبانى و صورى بود، اثر نخواهد گذاشت. واقعاً «اِذا خَرَجَ مِنَ اللسانِ لَم یُجاوِزِ الآذان»؛[8] این‌جورى است؛ باید از قلب [برآید]؛ آن‌ هم متوقّف است بر ایمان و توجّه و معنویّت و روحانیّت، و این را میشود به وجود آورد و میشود تقویت کرد. هر وقتى ‌که کار در این زمینه‌ها سخت و سنگین میشود، میشود پناه برد به ذخیره‌ى فیّاض تمام‌نشدنى ذکرالله‌؛ به نماز، به نافله، به توجّه به خدا، به تضرّع؛ اینها انسان را فیضان[9] میبخشد. اگر بخواهیم که این باران طهورى که از سخن شما تراوش میکند و نازل میشود، حقیقتاً مطهِّر باشد، اَدناس[10] و اَرجاس[11] را از دلها و ذهنها بزداید، باید آن را تصفیه کنیم. همان‌طور که من مکرّر از قول مولوى[12] نقل کرده‌ام این مطلب را که میگوید این آبهاى عالم که همه‌ى پلیدی‌هاى عالم را از بین میبرند، همه‌ى کثافتها و دنسها[13] و نجاستها با [این] آب تطهیر میشود امّا خود آب متغیّر و کثیف میشود. بعد این آب، براى اینکه دوباره طهارت خودش را به دست بیاورد، عروج میکند؛ به شکل بخار بالا میرود و به شکل باران دوباره نازل میشود؛ «م‌اءً طَهورًا»[14] برمیگردد. یک معراجى لازم است، یک عروجى لازم است براى اینکه انسان بتواند آن طهارت را بازیافت کند و مطهِّر بشود و وارد فضاى ذهن و دل و فکر مخاطب بشود تا بتواند او را تطهیر بکند، وَالّا آب آلوده مطهِّر هم نیست. بنابراین پناه بردن به ذکرالله‌ و توجّه به خدا و عرض نیاز و هدایت خواستن و تضرّع کردن، [طهارت را] تأمین میکند، تضمین میکند. از این‌ جهت هیچ مشکلى انسان ندارد و همیشه این ذخیره‌ى فیّاض لطف و رحمت الهى دم دست انسان است؛ این دو خصوصیّت.
مرحوم شهید مدنی یک نمونه‌ی برجسته‌ای از یک روحانی فعّال و حائز جهات گوناگون هستند. چون روحانیّت را برخلاف مشاغل و حیثیّتهای دیگری که در جامعه وجود دارد نمیشود در یک بُعد خلاصه کرد؛ مثلاً بگوییم روحانی یعنی کسی که فقط علوم مربوط به امر دین را وارد است، یا روحانی یعنی آن کسی که فقط مشغول تبلیغ دین است، یا روحانی یعنی آن کسی که فقط در ارتباط با مردم است، یا روحانی یعنی کسی که به امور دینی و مسائل روحی و خودسازی و مانند اینها خیلی توجّه میکند. هر کدام از اینها به تنهایی معنای روحانی مطلوب نیست؛ روحانیّت دارای همه‌ی این جوانب است. و یک روحانی خوب، روحانی واقعی، آن کسی است که در همه‌ی این جوانب یا عمده‌ی این جوانب، انسان بتواند در او یک حرکتی و فعّالیّتی مشاهده کند. ایشان حقیقتاً یک مصداق بارزی از روحانی کامل بودند. اوّلاً ایشان ملّا بود، عالم بود، فقیه بود. در قم و نجف تحصیلات عالیه‌ی فقه و اصول، همچنین معقول کرده بودند و مرد عالمی بود. آگاهانه و از روی معرفت عمل میکرد، کار میکرد، اقدام میکرد. خاصیّت علم در انسان همین است که حرکات او و سکنات او عالمانه است، منطقی است؛ این خصوصیّت در ایشان بود.

شاهدها (۱۶ پاراگراف)

روحانیت حقیقی در معنویت و اهل روح بودن است نه در لباس

دوّم اینکه او روحانیّت شما را باور کند؛ روحانیّت هم به لباس نیست. اى‌بسا صاحب لباسى که روحانى حقیقى نیست! اى‌‌بسا غیر صاحب لباسى که حقیقتاً روحانى است. باید روحانى باشد، اهل معنا، اهل روح؛ با روح سروکار داشته باشد، با معنویّت سروکار داشته باشد؛ باید سخن او باطنى داشته باشد، از باطنى بربیاید. اگر سطحى و ظاهرى و زبانى و صورى بود، اثر نخواهد گذاشت. واقعاً «اِذا خَرَجَ مِنَ اللسانِ لَم یُجاوِزِ الآذان»؛[8] این‌جورى است؛ باید از قلب [برآید]؛ آن‌ هم …

نیاز بیشتر روحانیان به ذخیرهٔ تقوا و تزکیه در ماه رمضان

علاوه‌ى بر اینکه هر فرد مسلمانى احتیاج دارد به اینکه در این ماه، ذخیره‌ى تقوا و پرهیزکارى و تهذیب و تزکیه را براى خود فراهم بکند، ما مُنسَلِکین[3] در سلک روحانیّت بیشتر از دیگران به این معنا احتیاج داریم. به قول آن عارف معروف[4] که میگوید: آب ــ که از برکات الهى است ــ همه‌ى پلیدی‌ها و ناپاکى‌ها را از بین میبرد؛ هر جسمى با آب تماس میگیرد، پاک میشود ولى خود آب، تحت ‌تأثیر تماس با ناپاک‌ها و ناپاکى‌ها به تصفیه احتیاج پیدا میکند. و خداى متعال در یک گردش طبیعى، آب …

اثرگذاری سخن روحانیان در متن مردم و سرکوب آنان از سوی رژیم

… حرفى میزد، وقتى یک روحانى موجّه یک حرفى میزد، ممکن بود سر آن روحانى بلاى بزرگى بیاورند امّا چون با مردم مواجه بود، موج برمیداشت. لذا رژیم پهلوى از خیلى از روشنفکران آن زمان اصلاً نمیترسید؛ هیچ اهمّیّتى نمیداد؛ میگفت هر چه میخواهند، بگویند؛ [چون] اثرى نداشت؛ امّا یک روحانى که میرفت روى منبر و در یک جلسه‌اى یک مطلبى را میگفت که ولو با چند واسطه به سیاستهاى آن رژیم ارتباط داشت، فوراً او را دستگیر میکردند، فشار مى‌آوردند، زندان میکردند، ممنوع‌المنبر میکردند؛ چون در متن مردم بود، موج برمیداشت. در دنیا این‌جور است؛ روشنفکرهایى که یک چیز‌هایى هم میخواهند بگویند و میگویند، اگر هم تهدید نشوند و تطمیع نشوند و بگویند، موجى برنمیدارد. این هم ملّتها.

رساندن رسالت الهی به مخاطب، فلسفهٔ وجودی روحانیت

به شما برادران عزیز هم بعد از خسته‌نباشید، عرض میکنم که حضور در دانشگاه‌ها خیلى مهم است. چون ما روحانیّون در پى این هستیم که مخاطبى پیدا کنیم و آنچه را از رسالت الهى بر دوش ما است، به آن مخاطب برسانیم؛ اگر این نباشد، خب روحانیّت معنایى ندارد. بالاخره این فکر «اَلعُلَماءُ وَرَثَةُ الاَنبیاء»[3] یک فکر رایج و قطعى در همه‌ى مفاهیم دینى است. بخش عمده‌ی تحریض[4] به علم، براى این است که انسان آن علم را برساند به مخاطبینى که به آن احتیاج دارند. این هم بدیهى است که در معارف اسلامى آنجایى که روى علم تکیه …

روحانیت و دین و حضور دین در کشور، هدف اصلی مبارزهٔ دقیق دشمنان

خب این براى کسانى که اینجا محلّ تاخت‌وتاز بى‌ملاحظه‌ى آنها بوده، خیلى سخت است، [لذا] سعى میکنند با آن مبارزه کنند. با آن چیزى هم مبارزه میکنند که احساس میکنند مانع اصلى، آن است؛ با روحانیّت مبارزه میکنند، با دین مبارزه میکنند، با حضور دین در جریان کلّ کشور مبارزه میکنند؛ این نقاط اصلى را انتخاب میکنند، با آنها بنا میکنند مبارزه‌هاى دقیق کردن؛ مبارزه‌هاى علمى. البتّه یکى از میدانهاى مبارزه هم کجا است؟ دانشگاه؛ اینجایى که شما آنجا حضور دارید. این را از این ‌جهت میگویم که توجّه کنید چقدر حضور هوشمندانه و خردمندانه و دقیق و محاسبه‌شده‌ى شما نقش دارد.

شأن روحانی: دلسوزی، همدلی و راهنمایی، نه پرداختن به گرفتاری‌های فرعی

… که با روحانیّون ارتباط داشته باشند؛ ارتباط صمیمانه، دوستانه، نه ارتباطات شبیه پشتیبانىِ کمیته‌ى امدادى؛ آنها مسائل فرعى است. بعضى خیال میکنند که پشتیبانى از اینها این است که بیایند گرفتاری‌هایشان را مطرح کنند که «ما این‌قدر قرض داریم، ما این‌قدر فلان داریم»؛ نه، اینها نیست، اینها کارهاى فرعى است؛ مشغول شدن به این کارها مطلقاً انحراف از آن خطّ اصلى است؛ [بلکه] حالت دلسوزى، مهربانى، غمگسارى، همدردى، همدلى و مانند اینها است و در موضع استادى و آگاهى دادن و راهنمایى کردن و رهبرى کردن؛ این، آن شأن روحانى است در هر جا که باشد، از جمله در دانشگاه‌ها.

وظیفهٔ روحانیون در کمک به انتخاب درست مردم و نقد بی‌تفاوتی در این امر

… مهمّ است؛ چون اداره امور اجرایی کشور در یک دوره نسبتاً طولانی - یعنی چهار سال - است. باید مردم بگردند و بهترین را گزینش کنند. مردم به شما اعتماد دارند. مردم به علما اعتماد دارند و حرف و تشخیص آنان را، تشخیص قابل احتجاجِ عنداللَّه میدانند. این، خیلی مهمّ است. لذا باید مردم را در انتخابِ درست کمک کنید. مبادا کسی از روحانیون احساس کند که در این مسائل، وظیفه و تکلیفی ندارد و بگوید مردم خودشان بروند هر کاری که میخواهند، بکنند! البته راجع به همه روحانیون نمیخواهیم بگوییم. کسان خاصّی هستند که به طور استثنایی از این موضوع خارجند؛ اما شما علما میتوانید به مردم کمک کنید. مردم هم در این قضایا، بیش از همه به علما اعتماد میکنند؛ حتّی کسانی که ممکن است سرو کاری هم با علما نداشته باشند. …

لزوم دقت و داشتن حجت نزد خدا در معرفی نامزد؛ خطر عدم دخالت و دخالت بی‌حجت

البته شما هم آن وقت که میخواهید مردم را راهنمایی کنید، باید حدّاکثر دقّت را در گزینش بکنید. باید چیزی بگویید که فردا بتوانید پیش خدای متعال جوابش را بدهید. کسی را باید به مردم معرفی کنید که بتوانید پایش بایستید و به خدای متعال بگویید که حجّت من این بود. عدم دخالت خطرناک است؛ دخالتِ بدون حجّت هم خطرناک است. پیش خودتان و خدا، حجّت پیدا کنید. مردم را در این امر آگاه کنید. مردم هم به شما اعتماد میکنند، باید هم اعتماد بکنند؛ امین مردم هستید و باشید. کاری کنید که مردم بتوانند با رأی بالایی، یک شخص لایق و مدیر و متعبّد و متدیّن و مجرّب در امور اداره کشور انتخاب کنند. …

صرف عمر و جوانی در تبلیغ دین و بی‌نظیر بودن روحانیت ایران

براى بنده توفیق بزرگى است که در آستانه‌ى ماه مبارک با جمع عزیزانى مانند شما ملاقاتى بکنم. خصوصیّت این جمع همین است که عمرشان، جوانی‌شان، نیروهایشان به ‌جاى صَرف در منافع شخصى، مصالح شخصى و جمع کردن و گرد آوردن متاع دنیوى براى خود، صَرف اهداف والاى دین و تبلیغ دین و تحکیم مبانى ایمان دینى در دلها میشود. این شرف بزرگى است براى ملّت ایران که روحانیّت اسلام در این کشور یک خصوصیّاتى دارد و حاوى یک مجموعه‌اى است که حقّاً و انصافاً در مجموعه‌ى همه‌ى جمعها و سازمانهاى روحانى در میان ادیان و مذاهب عالم، بى‌نظیر است.

لزوم پاسداشت سبک تبلیغ چهره‌به‌چهره از سوی روحانیت و حوزه‌ها

… و با روشهایى که باید مورد توجّه قرار بگیرد ــ معارف الهى را بیان کند، نصیحت کند، اخلاق فاضله را براى او بشکافد، صراط مستقیم را در مقابل او قرار بدهد و براى او تبیین کند، نفَسها و نگاه‌ها و دلها میان گوینده و مخاطب در هم گره بخورد، چیز بسیار بااهمّیّتى است؛ این را به هیچ ‌قیمت جامعه‌ى روحانیّت و حوزه‌هاى مبارکه‌ى علمیّه نباید از دست بدهند. البتّه خوشبختانه همین‌جور هم هست؛ هم طلّاب و فضلا و عاملین تبلیغ در این راه، هم بزرگان تا سطح عالىِ مراجع معظّم، قدر این تبلیغ را میدانند و به این سبْک تبلیغ اهمّیّت میدهند، و باید هم اهمّیّت بدهند، چون واقعاً بسیار حائز اهمّیّت است.

مسئولیت مضاعف روحانیون و روشنفکران مؤمن در پاسداری از اسلام

البتّه بعضى از قشرها وظیفه‌ی سنگین‌ترى دارند؛ روحانیّون محترم، روشنفکران مؤمن، در این زمینه‌ها مسئولیّتهاى مضاعفى دارند. در شهرى مثل شهر کرج، با این جمعیّت زیاد، با این‌همه جوان، باید مراکز تبلیغىِ دینى به شکل مدرن، به شکل پُرجاذبه، به ‌صورت متعدّد وجود داشته باشد تا جوانهاى مؤمن و علاقه‌مند و نوجوانان بتوانند بر طبق آن کشش و جاذبه‌اى که به‌ طور طبیعى به سمت ارزشهاى معنوى در …

لزوم پدید آوردن خصوصیاتی ویژه در روحانی حاضر در دانشگاه

و روحانى‌اى که باید برود در این دانشگاه‌ها، باید حتماً خصوصیّاتى را در خود به وجود بیاورد. خب بحمدالله‌ این خصوصیّات را شماها دارید؛ حالا بعضى کمتر، بعضى بیشتر.

لزوم مواضع صریح، مستدل و هوشیارانهٔ روحانیون دانشگاه در مسائل دینی و سیاسی

… و در آن نفوذ شده. خود توده‌ى دانشجو ــ این دیگر کار شما نیست، این کار خود دانشجوها است ــ اینها را شناسایى خواهند کرد و انجمنها را خالص خواهند کرد. چون بالاخره فرد نفوذى، مجموعه‌ى نفوذى نمیتواند خیلى پرده‌ى پوشش را براى طولانى‌مدّت بر روى خودش نگه دارد. آنچه شما باید به آن توجّه داشته باشید، داشتن مواضع صریح و شفّافِ عالمانه و خردمندانه و هوشیارانه است؛ مواضع کاملاً روشن و مستدل و قوى، چه در مسائل دینى، و چه در مسائل سیاسى‌ای که احیاناً ممکن است مطرح بشود؛ و این احتیاج دارد به کار کردن و ملاحظه کردن به بازیافت دائمىِ آنچه در ذهن ما و انبانه‌ى ذهنى ما وجود دارد و اینها را باب دانشگاه‌ها آماده کردن.

اعتماد ملت ایران به روحانیت متعهد

… اکثریتی قاطع بر دوش مردی روحانی و کارآزموده و انقلابی و اهل دانش و معرفت قرار یافته و یکی از تربیت‌شدگان حوزه‌ی معرفت دینی قدرت اجرایی را در کشوری به دست گرفته است که به برکت ایمان و دین‌باوری عمیق مردمش، پرچمدار نظام دینی و مفتخر به اجرای احکام اسلامی است. این رویکرد، همچنان که نشان اعتماد ملت ایران به روحانیت متعهد است، مژده رسان این نیز هست که در حرکت سازندگی ملت ایران - که بحمداللَّه سالهاست با همکاری ملت و مسؤولان برجسته آغاز گشته است - همواره توجه به ارزشهای اصیل معنوی و پایبندی به دین و اخلاق و معنویت، رکن اساسی بوده و خواهد بود.

مسئولیت مضاعف مبلغان دین در نظام مبتنی بر دین

… نمیدانند که جبهه خودی کجاست، جبهه دشمن کجاست. کافی نیست که ما چهارتا مسأله یاد بگیریم و بخواهیم آنها را بگوییم. گاهی بیان یک مسأله، شیوه خاصی دارد که اگر آن شیوه رعایت نشود، ممکن است ضربه وارد بیاید. باید هوشیار بود. این، خصوصیّت فضای اقامه دولت حقّ است. در فضایی که دولت حق قائم است، همه اهل حق، مسؤولیتشان مضاعف میشود. وقتی که دولت و نظام اجتماعی بر اساس دین است، مسؤولیت مبلّغان دین مضاعف میشود. اساس همه اینها هم - همان طور که عرض کردیم - این است که دین و سیاست از هم منفک نیستند.

قرار داشتن روحانیت و بزرگان حوزه در جلوی صفوف

… کوتاهى‌اى وجود ندارد. همه هم در یک جهت حرکت میکنند؛ دشمن به اختلاف سلیقه درباره‌ى فلان مسئله‌ى سیاسى نگاه نکند که خیال کند بین اینها اختلاف هست؛ نه، درباره‌ى مسائل اصلى جامعه، درباره‌ى ناموس انقلاب و مسائل اساسى اسلام هیچ اختلافى بین اینها نیست؛ یکپارچه‌اند. و روحانیّت معظّم و بزرگان حوزه‌هاى علمیّه هم که مثل همیشه در جلوى صفوف قرار دارند و حرکت میکنند.