رفتن به محتوای اصلی

روحانیت

نام‌های دیگر: روحانیون، روحانیان، روحانیت شیعه، روحانیت مبارز، روحانیت انقلابی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قشر عالمان دین و طلاب و نقش دینی، سیاسی و اجتماعی آنان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مسجد اعظم قم به‌مناسبت دومین سالگرد شهادت آیت‌الله سیدمصطفی خمینی— ۱۳۵۸/۰۷/۳۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۸۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

در پیکره‌ى جامعه که هر قشر حکمِ عضوى از اعضا را دارد و وظیفه‌اى بر دوشش است، روحانیان دو وظیفه و شأن دارند: یک شأن، شأنِ مغز است و شأنِ دیگر، شأنِ زبان. شأن همه‌ى متفکّران و فرزانگان و خردمندان و روشنفکران در یک جامعه، شأنِ مغز است. علماى دین هم، چنین شأنى دارند؛ یعنى باید بیندیشند و مردم را هدایت و راهنمایى کنند. اما علاوه براین، یک شأن دیگر هم براى علماى دین وجود دارد که همان شأنِ زبان است: «قوام الدّین باربعه: بعالم ناطقٍ مستعمل له.»[4] چقدر در قرآن با عباراتى همچون «لتبین للنّاس»، «هذا بیانٌ للنّاس»، بر بیان و تبیین تکیه شده است! این، شأن علماى دین است که باید تبیین و بیان کنند.
دوّم اینکه او روحانیّت شما را باور کند؛ روحانیّت هم به لباس نیست. اى‌بسا صاحب لباسى که روحانى حقیقى نیست! اى‌‌بسا غیر صاحب لباسى که حقیقتاً روحانى است. باید روحانى باشد، اهل معنا، اهل روح؛ با روح سروکار داشته باشد، با معنویّت سروکار داشته باشد؛ باید سخن او باطنى داشته باشد، از باطنى بربیاید. اگر سطحى و ظاهرى و زبانى و صورى بود، اثر نخواهد گذاشت. واقعاً «اِذا خَرَجَ مِنَ اللسانِ لَم یُجاوِزِ الآذان»؛[8] این‌جورى است؛ باید از قلب [برآید]؛ آن‌ هم متوقّف است بر ایمان و توجّه و معنویّت و روحانیّت، و این را میشود به وجود آورد و میشود تقویت کرد. هر وقتى ‌که کار در این زمینه‌ها سخت و سنگین میشود، میشود پناه برد به ذخیره‌ى فیّاض تمام‌نشدنى ذکرالله‌؛ به نماز، به نافله، به توجّه به خدا، به تضرّع؛ اینها انسان را فیضان[9] میبخشد. اگر بخواهیم که این باران طهورى که از سخن شما تراوش میکند و نازل میشود، حقیقتاً مطهِّر باشد، اَدناس[10] و اَرجاس[11] را از دلها و ذهنها بزداید، باید آن را تصفیه کنیم. همان‌طور که من مکرّر از قول مولوى[12] نقل کرده‌ام این مطلب را که میگوید این آبهاى عالم که همه‌ى پلیدی‌هاى عالم را از بین میبرند، همه‌ى کثافتها و دنسها[13] و نجاستها با [این] آب تطهیر میشود امّا خود آب متغیّر و کثیف میشود. بعد این آب، براى اینکه دوباره طهارت خودش را به دست بیاورد، عروج میکند؛ به شکل بخار بالا میرود و به شکل باران دوباره نازل میشود؛ «م‌اءً طَهورًا»[14] برمیگردد. یک معراجى لازم است، یک عروجى لازم است براى اینکه انسان بتواند آن طهارت را بازیافت کند و مطهِّر بشود و وارد فضاى ذهن و دل و فکر مخاطب بشود تا بتواند او را تطهیر بکند، وَالّا آب آلوده مطهِّر هم نیست. بنابراین پناه بردن به ذکرالله‌ و توجّه به خدا و عرض نیاز و هدایت خواستن و تضرّع کردن، [طهارت را] تأمین میکند، تضمین میکند. از این‌ جهت هیچ مشکلى انسان ندارد و همیشه این ذخیره‌ى فیّاض لطف و رحمت الهى دم دست انسان است؛ این دو خصوصیّت.
مرحوم شهید مدنی یک نمونه‌ی برجسته‌ای از یک روحانی فعّال و حائز جهات گوناگون هستند. چون روحانیّت را برخلاف مشاغل و حیثیّتهای دیگری که در جامعه وجود دارد نمیشود در یک بُعد خلاصه کرد؛ مثلاً بگوییم روحانی یعنی کسی که فقط علوم مربوط به امر دین را وارد است، یا روحانی یعنی آن کسی که فقط مشغول تبلیغ دین است، یا روحانی یعنی آن کسی که فقط در ارتباط با مردم است، یا روحانی یعنی کسی که به امور دینی و مسائل روحی و خودسازی و مانند اینها خیلی توجّه میکند. هر کدام از اینها به تنهایی معنای روحانی مطلوب نیست؛ روحانیّت دارای همه‌ی این جوانب است. و یک روحانی خوب، روحانی واقعی، آن کسی است که در همه‌ی این جوانب یا عمده‌ی این جوانب، انسان بتواند در او یک حرکتی و فعّالیّتی مشاهده کند. ایشان حقیقتاً یک مصداق بارزی از روحانی کامل بودند. اوّلاً ایشان ملّا بود، عالم بود، فقیه بود. در قم و نجف تحصیلات عالیه‌ی فقه و اصول، همچنین معقول کرده بودند و مرد عالمی بود. آگاهانه و از روی معرفت عمل میکرد، کار میکرد، اقدام میکرد. خاصیّت علم در انسان همین است که حرکات او و سکنات او عالمانه است، منطقی است؛ این خصوصیّت در ایشان بود.

شاهدها (۱۵ پاراگراف)

مبارزهٔ حکومت‌ها با روحانیت از دوران قاجار به‌سبب مخالفت با امتیازات بیگانه

یک مشکلى که در تحلیل، انسان احساس میکند روحانیّون در نظام جمهورى اسلامى دارند البتّه ما مشکلات زیادى داریم این است که حکومت پهلوى پنجاه سال علیه روحانیّون در این مملکت تبلیغ کرد؛ البتّه مخصوص حکومت پهلوى هم نبود؛ اینها بدترینش را کردند، فظیع‌ترینش[12] را کردند، وَالّا کسى اگر به تاریخ این قرن اخیر و حول ‌و حوش قرن اخیر مراجعه کند، خواهد فهمید که مبارزه‌ى با روحانیّت از زمان ناصرالدّین شاه شروع شد، از دوران قاجار شروع شد. وقتى دیدند که روحانیّون با امتیازات مخالفت میکنند، با امتیاز رویتر[13] مخالفت میکنند، با امتیاز تنباکو[14] مخالفت میکنند، با فسق و فجور روزافزون و استبداد دستگاه قاجار بخصوص ناصرالدّین شاه مبارزه میکنند، با ورود بى قید و شرط اروپایى‌ها به کشور ایران مبارزه میکنند، هم خودشان فهمیدند و هم اروپایى‌ها به اینها فهماندند که اگر بخواهید راحت زندگى کنید، باید این طبقه را از میان بردارید. خب نمیشد که از میان بردارند، نمیشد که این‌همه نفوس را که روحانیّون و علما بودند قلع‌وقمع کنند. البتّه چرا، گاهى کم‌وبیش در گوشه‌ و کنار [کارهایى] میکردند؛ کمااینکه مرحوم نورى،[15] مرحوم سیّدعبدالله‌ بهبهانى و بسیارى از بزرگان دیگر را همین‌طور در گوشه ‌و کنار …

بدبین شدن قشری از مردم به روحانیون در اثر تبلیغات دوران پهلوی

خیال نکنید اینها موفّق نشدند. خیلى کار کردند؛ در پنجاه سالِ دوران پهلوى [هر] دو پهلوى؛ چه رضاخان و چه پسر رضاخان تبلیغات فراوانى علیه روحانیّون کردند؛ نتیجه چه شد؟ نتیجه این شد که توانستند یک قشرى را البتّه توده‌ى مردم، عامّه‌ى مردم و اکثریّت مردم، باز هم نسبت به علما علاقه دارند، ارادت دارند، جامعه‌ى علمىِ مذهبى را از اعماق قلب دوست دارند و به آنها عاطفاً و فکراً وابستگى دارند نسبت به روحانیّون بدبین کنند. علماى دینى و طلّابى که همه‌ى عمرشان را در علم گذرانده‌اند و جز به علم دین به چیز دیگرى فکر نکرده‌اند، واقعاً شاید این را باور نکنند که تبلیغات در بین عدّه‌اى از قشرهاى متجدّد در دوران رژیم پهلوى این بود که روحانیّون اصلاً سواد ندارند! اینها اصلاً اهل علم …

لزوم مراقبت روحانیون بر گفتار و کردار و خانواده زیر نگاه بدبین دشمن

… این‌ جهت به شما آقایان علما عرض میکنم که این جزو مشکلات کار شما است؛ در راه خدا باید این مشکل را تحمّل کنید. حالا همه یا اکثر شما آقایان صرفاً به کارهاى روحانى مشغول هستید، عالِم دینى هستید، امام جماعت هستید، مدرّس هستید، واعظ هستید، مشغول تبلیغ دین هستید؛ کارى به کار اداره‌ى کشور هم ندارید امّا در عین‌ حال روحانى هستید و زیر ذرّه‌بین چشم بدبینِ دشمن و دل بدخواه دشمن هستید. با توجّه به این، روحانیّت بایستى اعمال خودش را مورد مراقبت شدید قرار بدهد؛ در گفتار، در کردار، در مشى شخصى، در مشى خانوادگى، فرزندان، کسان؛ البتّه آن مقدارى که تحت اراده و اقتدار انسان است؛ لایُکَلِّفُ اللهُ نَفسًا اِلّا وُسعَها.[22] ممکن است کسى با کسى نسبت داشته باشد، خود را به او منسوب هم بکند، تحت نفوذ او هم نباشد، ...... براى او مایه‌ى دردسر هم بشود. اینکه دست کسى نیست؛ [امّا] در آن حدّ …

فراتر رفتن دامنهٔ نفوذ مجموعهٔ روحانیت در دوران کنونی

امروز چه؟ آنچه ما باید از آن درس بگیریم، گذشتگان را خداى متعال عبرت قرار داده است براى آیندگان. امروز دامنه‌ى نفوذ روحانیّت و شعاع وجود روحانیّت فراتر از این چیزها است. کارى به یکایک آحاد روحانى نداریم؛ مجموعه‌ى دستگاه روحانیّت، امروز یک داستان دیگرى است. امروز به پایمردى و همّت یک مرجع تقلید و عالم بزرگ در طول چند سال، البتّه با کمک دیگران ــ لکن محور یک نفر بود ــ یک نظام اسلامى به ‌وجود آمده است. من گاهى این شک در ذهنم به ‌وجود مى‌آید که بعضى از ما معمّمین عمق عظمت این جمله را درست متوجّه نشویم: تشکیل یک …

سه وظیفهٔ علم، تقوا و هوشیاری سیاسی برای معممین در شرایط کنونی

آن طرف قضیّه، ما هستیم که جمهورى اسلامى را هم قبول داریم، به آن علاقه داریم امّا سؤال این است که آیا میدانیم امروز چه وظایفى بر عهده‌ى ما معمّمین است یا نه؟ این خیلى مسئله‌ى مهمّى است. با این شعاع وسیع، با این اهمّیّتى که این کسوت و این زى[25] امروز در دنیا پیدا کرده است، وظیفه‌ى ما چیست؟ همان سه وظیفه‌ى معروفى که براى اهل علم ذکر شده است؛ اوّل، وظیفه علمى، عالم شدن، عَن علمٍ[26] حرف زدن؛ چون این لباس، لباس علم است. دوّم، وظیفه‌ى تقوایى؛ یعنى حقیقتاً در جادّه‌ى تقوا قدم نهادن و بناى قطعى و واقعى بر صحّت عمل داشتن. و سوّم، هوشیارى سیاسى؛ زیرا که اشتباه من و شما، اشتباه یک نفر نیست، اشتباه یک جمعى است که به ما نگاه میکنند. امروز چشم نیروهاى …

سربلندی روحانیت شیعه در امتحان سخت نهضت ملت ایران

و ما باید خدا را شکر کنیم که در یک بُرهه‌ى حسّاسى، روحانیّت شیعه را از یک امتحان سختى سربلند بیرون آورد؛ بسیار سربلند؛ و آن امتحان سخت، همین امتحان نهضت ملّت ایران بود؛ خیلى‌ها در این نهضت رفوزه شدند. خیلى‌ها بودند که مدّعى بودند که براى مردم حرف میزنند یا قلم میزنند یا فکر میکنند امّا از راه مردم کناره گرفتند. درباره‌ى آنها در تاریخ ما و در تاریخ انقلاب هم ــ در آینده هم همین ‌جور است ــ قضاوت خوبى نخواهد شد. روحانیّت به …

لزوم انجام درست کار از سوی هر روحانی در هر جایگاه

من در پایان سخن میخواهم عرض کنم ــ بحمدالله‌ حوزه‌ى علمیّه‌ى تبریز هست و جناب آقاى ملکوتى تعداد مدارس و طلّاب و فضلا در سرتاسر آذربایجان و آن دو استان[29] دیگر را ذکر کردند ــ که آنچه مهم است، این است که هر کسى از آقایان معمّمین (حفظهم الله‌ و اعلى الله‌ ذکرهم) هر جا که هست، کار را در آنجا خوب و درست انجام بدهد؛ آن‌ که طلبه است، درست درس بخواند، سعى کند باسواد و ملّا بشود؛ آن‌ که مدرّس است، سعى کند با دل‌ و جان تدریس بکند؛ آن‌ که شغلى از مشاغل روحانى دارد، سعى کند بى‌غرضىِ خود و بى‌نظرى خود و بى‌اعتنائى خود به زخارف دنیا را عملاً نشان بدهد.

مسئولیت روحانیان در پر کردن خلأ فکری و پاسخ به پرسش جوانان

… تا یک جوانى یک سؤالى کرد، بگوییم آقا ساکت، ساکت! گویا دارد کفر میگوید. خب جوان است؛ ذهن جوان، ذهن سیّال است. افکار غلط و استدلالهاى نادرست، در همه‌جاى دنیا امروز با این روابط صوتى و بصرى‌اى که وجود دارد گسترده است؛ خب برای این جوان ما سؤال به ‌وجود مى‌آید؛ چه کسى باید این را برطرف کند؟ من و شما باید برطرف کنیم. اگر شما نروید آن خلأ فکرى را، آن سؤال را، به شکل درست پُر نکنید و اشکال را برطرف نکنید، یک کس دیگرى میرود به شکل غلط، آن را جواب میگوید؛ نمیگوییم هم حالا حتماً عمداً غلط [میگوید]؛ نه، نمیخواهد حرف غلط بزند امّا بیش از این درک و سواد و فهم ندارد؛ اطّلاع ندارد.

لزوم تجهز روحانی به اندیشهٔ ناب و مستدل اسلامی

روحانى باید مجهّز به اندیشه‌ى ناب اسلامى باشد، [آن هم] از بهترینش، مستدل‌ترینش و قوى‌ترینش؛ و ما داریم این‌جور حرفهایى. یک نفر مثل شهید مطهّرى (رضوان الله‌ تعالى علیه) یک جامعه‌ى دانشگاهى را در مقابل خود به قبول و اذعان و تسلیم وا‌میداشت. در همان دانشکده‌اى که آن بزرگوار تدریس میکرد، کسانى بودند که درست ضدّ دین به ‌طور صریح تبلیغات میکردند و درس میگفتند. آن بزرگوار نرفت با …

وظیفهٔ علما و خطبا در واردکردن مخاطبان به میدان ضیافت الهی

… کرد، مفتوح خواهد کرد. تقوا هم به همین است. از بزرگ‌ترین اهداف یا شاید بشود به یک معنا گفت تمام‌الهدف روزه‌ى ماه رمضان تقوا است؛ لَعَلَّکُم تَتَّقُون؛[9] و این دست ما است. هر کدام از مردم دیگر، خودشان باید خودشان را اصلاح کنند، و البتّه اگر بتوانند دیگران را؛ این مخصوص معمّمین نیست لکن علما و روحانیّون و خطبا و وعّاظ و مانند اینها آمادگى دارند؛ خداى متعال به آنها این بیان را، این امکان را و این ذهن را [داده است]، این موقعیّت اجتماعى را [هم] این لباس داده است به ما؛ بایستى از این استفاده کنیم. این، ماهِ رمضان است. و از جمله‌ى چیزهایى که در این ماه رمضان عادّى است، این عبارت صریح خداى متعال است که «لَیلَةُ القَدرِ خَیرٌ مِن اَلفِ شَهرٍ * تَنَزَّلُ المَلئِکَةُ وَ الرّوحُ فیها بِاِذنِ رَبِّهِم مِن کُلِّ اَمر * سَلمٌ هِیَ حَتّی مَطلَعِ الفَجر»؛[10] یک …

نیاز اقشار مردم به هدایت معنوی و نصیحت روحانیون

… دیگر است؟ توقّعات، هم کیفاً فرق میکند و هم کمّاً بسیار تفاوت میکند؛ جوانها توقّع دارند، دانشگاه‌ها توقّع دارند، اقشار گوناگون مردم توقّع دارند، روستاها و شهرها در اقصىٰ‌نقاط کشور توقّع دارند، کارگرها در کارخانه‌ها توقّع دارند، کارمندان در ادارات توقّع دارند. همه براى اینکه خوب کار بکنند، احتیاج به هدایت معنوى دارند؛ احتیاج به نیروى فکرى دارند؛ احتیاج به نصیحتگر دارند. هر کدام [از اینها]، روحانیّون مناسبِ این کار را و کارهایى که پشتوانه‌ى این روحانیّون است، ایجاب میکند. علاوه‌ى بر اینها، در سطح جهان، دانشمندان دنیا استفسار میکنند؛ سیاسیّون دنیا سؤال میکنند؛ جوانهاى دنیا که با احساسات گوناگون هستند ــ مسلمانشان یک ‌جور، غیر مسلمانشان یک‌ جور ــ سؤال میکنند؛ بعضى سؤال امتحانى است، بعضى سؤال استرشادى[17] است، بعضى سؤال براى …

ارزش بودن پذیرش مسئولیت روحانیون در دستگاه‌های نظام

و شما آقایانى که در تهران هستید و همه‌ى کسانى که در خارج از حوزه‌هاى بزرگ هستند که معمولاً به یک کار جنبى هم اشتغال دارند، یا در یک دستگاهى، در یک ارگانى، در یک بخشى از نظام جمهورى اسلامى، یک وظیفه‌اى را بر عهده گرفته‌اید ــ که این بسیار هم خوب است و این یک ارزش است؛ این را نبادا کسانى ضدّ ارزش به‌ حساب بیاورند؛ و ما امیدواریم که امثال شماها که در دستگاه‌ها مسئولیّتهایى را بر عهده گرفته‌اند، باز هم افراد تازه‌نفسى از حوزه باشند و مسئولیّتهایى را بر عهده بگیرند ــ شما آقایان کار علمى‌تان را تمام‌شده ندانید؛ اگر چنانچه هر کدام از شما مجتهد هم بودید، باز بایستى کار میکردید. هر کدامى در هر سطحى هستند، آقایان علمائى که در بخشهاى مختلف دستگاه اجرائى کشور ــ اجرائى به ‌معناى عام؛ چه دستگاه‌هاى قضائى، چه دستگاه‌هاى تبلیغى، چه دستگاه‌هاى مطبوعاتى و فرهنگى، چه در داخل …

پر کردن صحنهٔ مبارزه به دست روحانیون مبارز و آگاه

… مردم دادند امّا شکست را دستگاه طاغوت خورد؛ چرا؟ چون مردم در میدان از هیچ مشکلى ملاحظه نکردند و نترسیدند؛ هدف براى آنها از جانشان و خطراتى که آنها را تهدید میکرد بزرگ‌تر بود. نتیجه این شد که حادثه‌ى قم ایران را تکان داد و دیوار ترس را در دلهاى آحاد مردم شکست. در دنباله‌ى این حادثه، در تبریز و در شهرهاى دیگر [هم اعتراض شد و] رهبرىِ هوشمندانه‌ى امام هم از بیرون همه‌چیز را هدایت میکرد و روحانیّون فعّال و مبارز و آگاه هم همه‌جاى صحنه را پُر کردند؛ نتیجه این شد که یک انقلاب عظیمى به ‌وجود آمد. از همین حادثه، از همین آغاز، آن‌‌چنان انقلابى پدید آمد که نه‌فقط رژیم سلطنت را در ایران بلکه آمریکا را در منطقه و استکبار را در دنیا و همه‌ى رژیم‌هاى مرتجع را در کشورهاى خودشان به لرزه درآورد و همه را وادار کرد که …

نقش عالم دین در خدمت به مردم و انجام تکلیف نسبت به اسلام ناب

این روحانى آگاه و روشن‌بین چه در سنگر محراب و مسجد، و چه در صحنه‌ى مجلس شوراى اسلامى ــ که سالها در آن به خدمت اشتغال داشت ــ نمایشگر نقش مهمّ عالِم دین در روزگار فرصت براى خدمت به مردم و انجام تکلیف نسبت به اسلام ناب محمّدى (صلّى الله‌ علیه و آله) بود؛ بویژه در دوران کوتاه ولى پُربرکت امامت جمعه‌ى اراک، چنان‌ که شایسته است، محور تلاش آگاهانه و مرکز هدایت دینى و انقلابى مردم مؤمن و فداکار آن سامان به حساب مى‌آمد. ارتحال این سلاله‌ى دودمان نبوّت و امامت و شاگرد مکتب دین و قرآن، ضایعه و خسارتى براى حوزه‌ى جهاد …

منبر رفتن مبلغان گذشته با تنگناها و سختی‌ها

… باید طلبگى کار کنیم، فقیرانه باید کار کنیم؛ نه‌اینکه پول نخواهید، نه‌اینکه امکانات نخواهید، نه‌‌اینکه دنبالش هم نروید؛ چرا، بروید، امّا اگر نشد، «ره چنان رو که رهروان رفتند»؛[9] با همان کمبود و فقر [کار کنید]. البتّه در آن جلسه به‌ نظرم مثالهایى هم زدم؛ [مثلاً] سابقها که منبر میرفتیم، چه ‌جورى منبر میرفتیم، بى‌دعوت منبر میرفتیم، با سختى منبر میرفتیم، امّا منبر میرفتیم، امّا میگفتیم. «میگفتیم» که میگویم، خودم را عرض نمیکنم، بنده که هیچم؛ همانهایى که در این کارها بودند، در این خط‌هاى تبلیغ اسلام بودند؛ با چه تنگناهایى، با چه سختى‌هایى، [حتّى] از یک مسجد کوچک.