رفتن به محتوای اصلی

روحانیت

نام‌های دیگر: روحانیون، روحانیان، روحانیت شیعه، روحانیت مبارز، روحانیت انقلابی

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

قشر عالمان دین و طلاب و نقش دینی، سیاسی و اجتماعی آنان.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مسجد اعظم قم به‌مناسبت دومین سالگرد شهادت آیت‌الله سیدمصطفی خمینی— ۱۳۵۸/۰۷/۳۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۸ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۸۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

در پیکره‌ى جامعه که هر قشر حکمِ عضوى از اعضا را دارد و وظیفه‌اى بر دوشش است، روحانیان دو وظیفه و شأن دارند: یک شأن، شأنِ مغز است و شأنِ دیگر، شأنِ زبان. شأن همه‌ى متفکّران و فرزانگان و خردمندان و روشنفکران در یک جامعه، شأنِ مغز است. علماى دین هم، چنین شأنى دارند؛ یعنى باید بیندیشند و مردم را هدایت و راهنمایى کنند. اما علاوه براین، یک شأن دیگر هم براى علماى دین وجود دارد که همان شأنِ زبان است: «قوام الدّین باربعه: بعالم ناطقٍ مستعمل له.»[4] چقدر در قرآن با عباراتى همچون «لتبین للنّاس»، «هذا بیانٌ للنّاس»، بر بیان و تبیین تکیه شده است! این، شأن علماى دین است که باید تبیین و بیان کنند.
دوّم اینکه او روحانیّت شما را باور کند؛ روحانیّت هم به لباس نیست. اى‌بسا صاحب لباسى که روحانى حقیقى نیست! اى‌‌بسا غیر صاحب لباسى که حقیقتاً روحانى است. باید روحانى باشد، اهل معنا، اهل روح؛ با روح سروکار داشته باشد، با معنویّت سروکار داشته باشد؛ باید سخن او باطنى داشته باشد، از باطنى بربیاید. اگر سطحى و ظاهرى و زبانى و صورى بود، اثر نخواهد گذاشت. واقعاً «اِذا خَرَجَ مِنَ اللسانِ لَم یُجاوِزِ الآذان»؛[8] این‌جورى است؛ باید از قلب [برآید]؛ آن‌ هم متوقّف است بر ایمان و توجّه و معنویّت و روحانیّت، و این را میشود به وجود آورد و میشود تقویت کرد. هر وقتى ‌که کار در این زمینه‌ها سخت و سنگین میشود، میشود پناه برد به ذخیره‌ى فیّاض تمام‌نشدنى ذکرالله‌؛ به نماز، به نافله، به توجّه به خدا، به تضرّع؛ اینها انسان را فیضان[9] میبخشد. اگر بخواهیم که این باران طهورى که از سخن شما تراوش میکند و نازل میشود، حقیقتاً مطهِّر باشد، اَدناس[10] و اَرجاس[11] را از دلها و ذهنها بزداید، باید آن را تصفیه کنیم. همان‌طور که من مکرّر از قول مولوى[12] نقل کرده‌ام این مطلب را که میگوید این آبهاى عالم که همه‌ى پلیدی‌هاى عالم را از بین میبرند، همه‌ى کثافتها و دنسها[13] و نجاستها با [این] آب تطهیر میشود امّا خود آب متغیّر و کثیف میشود. بعد این آب، براى اینکه دوباره طهارت خودش را به دست بیاورد، عروج میکند؛ به شکل بخار بالا میرود و به شکل باران دوباره نازل میشود؛ «م‌اءً طَهورًا»[14] برمیگردد. یک معراجى لازم است، یک عروجى لازم است براى اینکه انسان بتواند آن طهارت را بازیافت کند و مطهِّر بشود و وارد فضاى ذهن و دل و فکر مخاطب بشود تا بتواند او را تطهیر بکند، وَالّا آب آلوده مطهِّر هم نیست. بنابراین پناه بردن به ذکرالله‌ و توجّه به خدا و عرض نیاز و هدایت خواستن و تضرّع کردن، [طهارت را] تأمین میکند، تضمین میکند. از این‌ جهت هیچ مشکلى انسان ندارد و همیشه این ذخیره‌ى فیّاض لطف و رحمت الهى دم دست انسان است؛ این دو خصوصیّت.
مرحوم شهید مدنی یک نمونه‌ی برجسته‌ای از یک روحانی فعّال و حائز جهات گوناگون هستند. چون روحانیّت را برخلاف مشاغل و حیثیّتهای دیگری که در جامعه وجود دارد نمیشود در یک بُعد خلاصه کرد؛ مثلاً بگوییم روحانی یعنی کسی که فقط علوم مربوط به امر دین را وارد است، یا روحانی یعنی آن کسی که فقط مشغول تبلیغ دین است، یا روحانی یعنی آن کسی که فقط در ارتباط با مردم است، یا روحانی یعنی کسی که به امور دینی و مسائل روحی و خودسازی و مانند اینها خیلی توجّه میکند. هر کدام از اینها به تنهایی معنای روحانی مطلوب نیست؛ روحانیّت دارای همه‌ی این جوانب است. و یک روحانی خوب، روحانی واقعی، آن کسی است که در همه‌ی این جوانب یا عمده‌ی این جوانب، انسان بتواند در او یک حرکتی و فعّالیّتی مشاهده کند. ایشان حقیقتاً یک مصداق بارزی از روحانی کامل بودند. اوّلاً ایشان ملّا بود، عالم بود، فقیه بود. در قم و نجف تحصیلات عالیه‌ی فقه و اصول، همچنین معقول کرده بودند و مرد عالمی بود. آگاهانه و از روی معرفت عمل میکرد، کار میکرد، اقدام میکرد. خاصیّت علم در انسان همین است که حرکات او و سکنات او عالمانه است، منطقی است؛ این خصوصیّت در ایشان بود.

شاهدها (۴۸۲ پاراگراف)

پیشینهٔ حضور علما در دفاع از منافع ملت و مسائل اجتماعی

… و بنیان‌گذار روشنفکرى در ایران دانسته‌اند ــ دلّال این کار هم بود، دلّال انحصارات خارجى هم بود. آنهایى که دم از روشنفکرى و دفاع از منافع ملّت میزدند، آن‌جور برخورد کردند و روحانیّت و در رأس آن، میرزاى بزرگ این‌جور قاطع و کوبنده با همه‌ى اینها مبارزه کرد. این یک پرچم پُرافتخارى است که میرزاى شیرازى بلند کرد و بعد از او، این پرچم نخوابید؛ اگرچه قبل از میرزا ــ زمان میرزاى قمى،[3] زمان کاشف‌الغطاء[4] و دیگران و دیگران ــ هم از این‌گونه مطالب بود در دفاع از منافع ملّت اسلامى و اسلام و مسلمین و ورود در مسائل اجتماعى لکن نمونه‌ى کامل آن، این حرکت بود و بعد از او، شاگردان میرزا و بزرگان حوزه‌ى علمیّه‌ى نجف و کربلا و سامرّا و قم و بقیّه‌ى مراکز اسلامى، هر جایى که جاى حضور یک رهبر اسلامى و جاى حضور قدرتمندانه‌ى اسلام بود، حضور داشتند و این یکى از عجایب تاریخ ایران است. و عجیب‌تر این است که این حادثه براى مردم ما دانسته نیست. مردم ما نمیدانند که وقتى ایتالیایى‌ها وارد لیبى شدند و لیبى را اشغال کردند، در آن سالها، مرحوم آسیّدمحمّدکاظم طباطبائى ــ صاحب عروه ــ و بعضى دیگر از مراجع قم، فتواى جهاد دادند به نفع مردم مسلمان لیبى …

پیشوایی علما در نهضت مردم علیه ظلم و استبداد

… عراق[6] ــ که یواش‌یواش دارد این حرفها و مسئله‌ى آن انتخابات، لابه‌لاى بعضى از کتابها درج میشود ــ [از این قبیل است.] آن روز مرحوم شریعت اصفهانى فتوا داد بر اینکه شرکت در این انتخابات، حرام است. کار سیاسى از این روشن‌تر، از این قوى‌تر، از این روشن‌بینانه‌تر؟ اینها سلف صالح شما هستند. این است معناى آن مطلبى که امام بزرگوار ما مکرّر میفرمودند که علما در طول سالیان متمادى پیشوایان نهضت مردم بوده‌اند علیه ظلم و استبداد. و اینها است که به شخصیّتى مثل سیّدحسن مدرّس و مرحوم آیت‌اللّه‌ کاشانى منتهى شد. اینها طلبه‌هاى همان مدرسه بودند؛ شاگردان همان اساتید بودند که این‌جور در ایران درخشیدند. گذشته این است.

وظیفهٔ مضاعف همهٔ سطوح علما در حمایت از حاکمیت اسلامی

… خَلَت لَها ما کَسَبَت؛[7] اجر آنها با خدا و نام نیک آنها در تاریخ و تأثیر سازنده‌ى جهاد آنها براى همیشه ان‌شاءاللّه‌ باقى است و باقى خواهد ماند. حالا نوبت من و شما است؛ «روزگار عشق را بازیگران دیگر شدند».[8] ما باید ببینیم امروز در این میدان چه خواهیم کرد. امروز تمام سطوح علماى اسلامى، از سطح یک طلبه‌ى کوچک یا یک منبرىِ تازه‌کار بگیرید، تا سطح علماى بزرگ و تراز اوّل حوزه‌ها، یک وظیفه‌ى مضاعف دارند و آن وظیفه عبارت است از حمایت از اسلام که امروز به شکل حاکمیّت اسلامى در این کشورِ مورد نظر ولىّ‌عصر (ارواحنا فداه) تحقّق پیدا کرده. این یک وظیفه‌ى عمومى است به عهده‌ى همه و استثنابردار هم نیست. قصد آن بزرگواران این بود که حرکت بکنند تا مردم را بیدار کنند. امروز مردم بیدار شده‌اند، قیام کرده‌اند، انقلاب کرده‌اند، حکومتى بر پایه‌ى اسلام تشکیل داده‌اند.

تعمیق ایمان مردم با گفتار و عمل و تقوا و بی‌اعتنایی به دنیا

… مجموعاً قدرتشان از آمریکاى فعلى بمراتب بیشتر بود و هر دو علیه ما همدست و متّحد بودند؛ ما در مقابل آنها ایستادیم، باز هم مى‌ایستیم؛ و این ایستادگى احتیاج دارد به تلاش عمقى، احتیاج دارد به هر چه عمیق‌تر شدن و پُررونق ‌شدن ایمان مردم، و این از جمله دست شما است؛ دست علما است؛ با قول و با عمل. عمل هم در کنار قول است. با عملمان، با تقوایمان، با پارسایى‌مان، با پرهیزکارى‌مان، با بى‌اعتنائى‌مان به دنیا، با وابسته ‌نشدنمان به این زخارف[16] ظاهرى دنیوى که اهل دنیا را به خود مجذوب میکند و گول میزند، و با فکر کردنمان و با سخن ‌سنجیده ‌گفتنمان، و ارشاد و هدایت مردم، بایستى عمق بدهیم به این ایمان.

حضور اثربخش طلاب جوان در خطوط مقدم جبهه بی‌انتظار بودجه

اشاره کردند که شماها چقدر در میدان جنگ بوده‌‌اید. من گاهى میخوانم این خاطرات رزمندگان را ــ که خوشبختانه این روزها به همّت سازمان تبلیغات اسلامى و حوزه‌‌ى هنرى دارد اینها چاپ میشود ــ مىبینم وقتى که نقل میکنند خاطرات خودشان را، وجود یک روحانى، حضور یک طلبه‌‌ى جوان در مقدّم‌‌ترین خطوط، در خطرناک‌‌ترین سنگرها و کمینگاه‌‌ها، در دشوارترین مواقف، در لحظه‌‌هاى تعیین‌‌کننده و حسّاس، چقدر با‌‌برکت و پُرفایده و اثربخش بوده، در حالى که آن طلبه وقتى حرکت میکرد، نه بودجه‌‌اى برایش در نظر گرفته بودند، نه او یادش بود که بودجه‌‌ى ما کو و براى ما چه بودجه‌‌اى تصویب شده در مجلس یا تخصیص داده شده از طرف دولت و خزانه؛ اینها اصلاً یادشان هم نبود. میرفتید؛ و رفتید آنجا همین خدمات را انجام دادید و کمک کردید به این بناى عظیمى که نامش حماسه‌‌ى جهاد اسلامى است و در دورانى که از جهاد و از اسلام هیچ خبرى نبود، کاخى ساختید به عظمت تاریخ، سرچشمه‌‌اى جارى کردید ــ یعنى شما هم سهیم …

همدلی و یگانگی علمای حوزه با مسئولان نظام، بی‌سابقه در تاریخ

جلسه‌ى بسیار باعظمت و پُرمغز و استثنائى‌اى است. این هم از برکات انقلاب بزرگ اسلامى ما است که این فرصت را میبخشد که مسئولین کشور با ارکان حوزه‌ى علمیّه و فضلا و اساتید و شخصیّت‌هاى برجسته در زیر یک سقف، صمیمانه و با احساس همدلى گرد یکدیگر جمع بشوند و مسائلى را که مهم میدانند، با هم در میان بگذارند و این حقیقت، چیزى است که با این شکل در طول تاریخ مدوّنى که ما از آن مطّلع هستیم، سابقه ندارد. فرق است بین جمعى از روحانیّون و ملّاهاى وابسته‌ى به دستگاه‌هاى قدرت طاغوتى که براى کسب دنیایى و جلب حطام[3] بى‌ارزش دنیوى با سلاطین و متجبّرین و متکبّرین عالم گرد هم بیایند، برطبق میل و نظر آنها حرف بزنند و اینکه مجموعه‌ى علمى طراز اوّل یک کشورى با مسئولین طراز اوّل آن کشور، احساس خویشاوندى معنوى و اتّصال و ارتباط روحى و فکرى بلکه وحدت و یگانگى کنند؛ اینها دو چیز است. این شکل دوّم، آن چیزى است که در طول تاریخ گذشته‌ى معلوم و شناخته‌شده‌ى ما وجود خارجى نداشته است و الان هم در هیچ جاى دنیا چنین چیزى نیست. هم اولیاى دولت باید خدا را شکر کنند، هم اکابر روحانى و علمى خدا را باید شکر کنند. این فرصت بسیار مغتنمى است و شکر این نعمت، به این است که از این فرصت حدّاکثر استفاده بشود.

تربیت انسان‌های متدین، کار روحانیت و تبلیغ دین نه کار دولت

… کنیم و هر چه قانون زاییده میشود، اسلامى است؛ ما توانسته‌ایم مجریان را از آدمهاى متدیّن انتخاب بکنیم و امروز هر چه مجرى در سطوح عالى گماشته میشود، متدیّنینند. بهتر آن‌ وقتى خواهد شد که تا سطوح پایین هم متدیّنین بشوند امّا این کارى است از آن کارهاى درازمدّت. چون این کار دیگر از آن کارهاى دولتى نیست؛ این کار، کار روحانیّت است، کار تبلیغ است، کار دین است که آدمها را درست بسازند؛ وَالّا اگر فرض کنیم که امروز جاهایى را که یُقال[6] اینکه آدمهاى غیر دینىِ غیر متصلّب در دین هستند، اگر بخواهیم خالى کنیم، معلوم نیست جاى آنها را از آن آدمهاى مورد نظر که آرمانى هستند و غایت مطلوب هستند، اصلاً بشود پُر کرد؛ باید آدم ساخت. آدم‌سازى مشکل است. …

نیاز سپاه، ارتش، دانشگاه و مراکز تربیت معلم به مربی روحانی

استقرار روحانیّون در مناطق گوناگون، تأمین مدارسى براى مراکز آموزش فرهنگى که مربّى تربیت کنند. الان در سطح کشور جاهایى هستند که مربّى‌هاى روحانى میخواهند؛ در سپاه میخواهند، در ارتش میخواهند، در دانشگاه میخواهند، در تربیت معلّم میخواهند، در تربیت مدرّس میخواهند؛ کسانى باشند. آنچه در همین مدرسه‌ى دارالشّفاء به یک شکلى دارد انجام میگیرد، یک بخشى از آن چیزى است که باید انجام بگیرد؛ شبیه این. این را همین معاونت آموزشى باید به عهده بگیرد: تأمین کادر مورد نیاز براى سیاسى ـ عقیدتى‌ها و این تشکیلات. این یک معاونت؛ کارهایش …

نقش روحانیت در نظام سیاسی به‌سبب دینی بودن نظام

مسئولیّت سوّم این است که امروز در نظام سیاسى کشور، روحانیّت نقش دارد، چون نظام، نظام دینى است. این نقش در شکلهاى مختلف مشاهده میشود؛ از حضور در یک دستگاهى براى بیان دین یا اقامه‌ى نماز جماعت یا بیان احکام بگیرید، تا زمامدارى جامعه؛ این عرض عریض با همه‌ى مشاغل و مسئولیّتهایى که در این طیف وسیع وجود دارد، متوجّه به ما معمّمین است. کارهاى دینى، مسئولیّتهایى که متوقّف به معرفت دینى است، حتّى خیلى از آنهایى که متوقّف به معرفت دینى هم نیست، به روحانیّون محوّل میشود؛ اینها مسئولیّتهاى شما است. شما اگر معمّم هم نبودید، البتّه مسئولیّت داشتید. اگر کسى عالِم دین باشد و معمّم نباشد، البتّه …

ناتوانی دشمن از تسخیر روحانیت با وجود فساد برخی از اهل آن

قدر این عمامه را هم بدانید. اگر ماها به لوازم این عمامه عمل بکنیم، بسیار چیز شریفى است. این لباس همان‌ جایى است که دشمن نتوانسته آن را فتح کند. کسانى از اهل این لباس فاسد شدند و فسادشان هم ضررهاى بسیار شدیدى و لطمه‌هاى بزرگى زده به اسلام و مسلمین در طول تاریخ، امّا دشمن نتوانسته این حصار منیع[7] را فتح کند؛ نتوانسته. خیلى هم مبارزه کردند؛ خیلى هم توى سرش زدند؛ خیلى هم بر راهش دام گستردند، در طول این سالهایى که ما یادمان است یا قریب به زمان ما بود ــ مثل زمان رضاخان که بنده یادم نیست، امّا قضایاى آن را اجمالاً شنیده‌ام؛ بعد هم زمانهاى بعد که خب ما خودمان دیدیم ــ جاهایى …

برآورده نشدن توقع از حضور روحانیون در دانشگاه

ما میگفتیم روحانیون به دانشگاه بروند؛ حالا روحانیون هم رفته‌اند. البته روحانیون وجود مبارکی هستند؛ اما نه آن مقداری که توقع بوده است. الان روحانیونی که در دانشگاه هستند، آیا واقعاً همان شبحی را تداعی میکنند که دانشجویان با دیدن مرحوم شهید مطهری از روحانیت به چشم میآوردند؟ این سیلی که از دانشگاه به طرف حوزه‌ی قم راه افتاد و مرتب آمدند طلبه شدند، به‌خاطر چه بود؟ چون شبحی که از روحانیت در …

کارایی بیشتر عمل از زبان و لزوم اصلاح عمل روحانیون

البتّه آقایان روحانیّون عزیز ما میدانند و دائماً توجّه باید داشته باشند که عمل بیش از زبان کارایى دارد. بهترین گویندگان و شیرین‌زبان‌ترین معلّمان و واعظان و بیان‌کنندگان، اگر عملشان بلنگد، همه‌ى این شیرین‌زبانى‌ها نقش ‌بر آب خواهد شد. باید ما عملمان را درست کنیم؛ همان بلندنظرى و طهارت و بى‌اعتنائى بما فى‌ ایدى ‌النّاس[5] و بى‌اعتنائى به زخارف[6] دنیوى و به بیش از آنچه به ما تعلّق میگیرد بر حسب قواعد اجتماعى؛ صلابت در بیان حقایق و اجراى حقایق و سست نشدن و نلرزیدن دست و پا؛ اینها آن معیارها است.

لزوم صرف همهٔ همت روحانیون در تبیین دین و تربیت دینی مردم با آغاز از تعلیم خود

… زمینه‌اى براى نفوذ پیدا میکند و چون مردم این شهر و این استان متدیّنند و انقلابى‌اند و در خدمت هدفهاى دینند، پس میشود بروشنى فهمید که تبلیغ دین و [پرورش] عالِم دین و [ترویج] دانش دین در این استان، علىٰ‌وجهه[3] انجام گرفته است. بنده این را به شما تبریک میگویم. این حالت را مغتنم بشمارید، آن را تقویت کنید و هر کسى از روحانیّون در هر مرکزى که پست او است و جاى او است، همه‌ى وجود خود را و همه‌ى همّت خود را بگذارد در تبیین دین و در تربیت دینى مردم، و البتّه «فَلیَبدَأ بِتَعلیمِ نَفسِهِ قَبلَ تَعلیمِ غَیرِه».[4] این، آن مطلبى که ابتدائاً لازم بود که به مناسبت برداشت خودم از قضایاى این استان عرض کنم.

مسئولیت همیشگی عالم دینی فراتر از مسئولیت مردم عادی

برادران عزیز و آقایانِ علماى محترم! به طور کلّى این لباس ما و شأن ما همیشه داراى مسئولیّت بوده است. نه اینکه ما فرض کنیم که زمانى را میشود پیدا کرد که در آن، عالِم دینى خالى بوده است و فارغ بوده است از مسئولیّتهاى خطیرى که فوق مسئولیّتهاى مردم معمولى بوده؛ نه، همیشه این‌جور بوده. و این به خاطر طبیعت علم است که: صِنفانِ مِن اُمَّتى اِذا صَلَحا صَلَحَتِ الاُمَّةُ وَ اِذا فَسَدا فَسَدَتِ الاُمَّة؛[5] که اوّلش علما است؛ بعد هم اُمرا است که خب حالا تلفیق این دو هم در زمان ما اتّفاق افتاده است که واویلا است! پس مسئولیّت سنگین بر دوش کسانى …

مجاهدت برای مردم، تکلیف همیشگی روحانیان مستقل از پیروزی انقلاب

تکلیف دوّم که باز ما با علماى دورانهاى قبل در آن شریک هستیم، تکلیف مجاهدت براى مردم است. اگر انقلاب پیروز هم نشده بود، این تکلیف بود. همیشه علماى ما براى مردم کار میکردند، تلاش میکردند، زحمت میکشیدند، فقرا را پاسدارى میکردند، به آنها رسیدگى میکردند؛ دأب[11] و دَیدن[12] علما این بود. نمیخواهیم بگوییم که این از آن عامهایى است که تخصیص نخورده و استثنا ندارد؛ چرا، [امّا] دأب اصلى بر این بود که …

لزوم توجه علما به موقعیت جمهوری اسلامی و مقاصد دشمن

و وظیفه‌ى مهمّ دیگرى که امروز بر عهده‌ى علما است، این [است] که به موقعیّت جمهورى اسلامى و آنچه دشمن درصدد آن است توجّه کنند. دشمن یک لحظه حاضر نیست اسلام را و جمهورى اسلامى را تحمّل کند؛[حتّی] یک لحظه.

لزوم شتاب‌بخشیدن روحانیان به تبلیغ دین، کار صحیح و حفظ وحدت

بنابراین امروز بحمدالله‌ از لحاظ استحکام میتوان گفت که دشمن کمترین امیدى ندارد؛ نظام بحمدالله‌ مستحکم، برنامه‌ریزى خوب، دولت قوى. ما معمّمین در هرجا که هستیم، بایستى حرکت خودمان را به تناسب نیاز موقعیّت شتاب بدهیم؛ تبلیغ دین، کار صحیح، حفظ وحدت؛ همین چیزى که در اوّلِ عرایضم عرض کردم؛ همین وحدت و یکپارچگى، که در روحیه‌ى مردم اثر مستقیم میگذارد. در بعضى از شهرها دیده میشود که گاهى یک اختلافاتى بین بعضى از مسئولین یا بعضى از اهل علم یا اصحاب شئون مختلف وجود دارد، مردم اصلاً دل‌مرده‌اند؛ نه در نماز جمعه، …

نقد حذف شخصیت و ارزش علمی و معنوی روحانیت در محیط سیاسی و دانشگاهی

این معنا در دانشگاه هم صدق میکند؛ گاهى هم متأسّفانه به وسیله‌ى خودى‌ها این کار انجام میگیرد. یعنى ما مى‌بینیم مثلاً فرض بفرمایید یک سلسله کار شروع میشود بر مبناى حذف شخصیّت و ارزش روحانیّت در محیط سیاسى یا در محیط دانشگاهى. این کار، یک کار ساده‌اى نیست؛ این کار، یک کار صنفى فقط نیست؛ اینکه مثلاً فرض بفرمایید ما بساط حوزه‌ى علمیّه را که بر مبناى تحقیق و بر مبناى دقّت نظر و بر مبناى مبناسازى و مبناویران‌سازى و نوآورى و تجدید نظر و ابتکار است ــ که این روشن است؛ سبک و شیوه‌ى آموزش و تعلیم و تعلّم در حوزه‌هاى علمیّه از اوّل بر مبناى تحقیق …

زیر سؤال بردن حیثیت روحانیت و فقاهت آب به آسیاب دشمن

… هیچ اشاره و قیدى ــ مثل ضمیر که مرجع خودش را پیدا کند، برمیگشت به روحانیّون! این تبلیغاتى بود که انجام شده بود. این تبلیغات براى چه بود؟ هدف از این تبلیغات چه بود؟ هدف از این تبلیغات، روحانیّت نبود، روحانیّت که خصوصیّتى نداشت؛ هدف از این تبلیغات، دین بود. اگر ما بیاییم، حیثیّت روحانیّت را و حیثیّت فقاهت را و رتبه‌ى علمى فقاهت را و تأثیرش را در حرکت کلّى یک کشور منکر بشویم یا زیر سؤال ببریم یا دچار خدشه بکنیم، در حقیقت به گرایش دینىِ یک طبقه‌ى کارآمد و عظیمى لطمه زده‌ایم و این همان کارى است که آنها میخواهند و آبى است به آسیاب دشمن ریختن. لذاست که در محیط دانشگاه بایستى خیلى به این نکته توجّه کرد.

متهم شدن روحانیون مبارز به بی‌سوادی در دوران اختناق با وجود باسوادی

در دوران مبارزات طولانی در آن سالهای اختناق - که شماها در دنیای مخصوص آخوندی و طلبگی ماها نبودید - یکی از کارهایی که معمول بود، این بود که روحانیون مبارز را به بیسوادی رمی کنند؛ در صورتی که اینها از خیلی از آنها باسوادتر بودند! ما در مشهد مسجدی به نام مسجد کرامت داشتیم، که اجتماع عظیمی از جوانان و نوجوانان در آن‌جا گرد میآمدند. من یک وقت در آن‌جا در خلال صحبت، به یکی از این حرفهایی که درباره‌ی ما گفته شده بود، اشاره میکردم، این شعر - که ظاهراً متعلق به میرزا حبیب[3] است - به زبانم …

لزوم یافتن جایگاه روحانیت در روند انقلاب چون هنر تاریخی آن

آنچه براى ما روحانیّون مهم است، این است که جایگاه خودمان را در روند انقلاب پیدا کنیم. به نظر من هنر روحانیّت در طول تاریخ این بوده که جاى خودش را پیدا کرده؛ بخصوص آقایان جوان، برادران پُرنشاط باید به این نکته توجّه کنند براى آینده‌ها و واقعاً این بینش، افق دید روحانیّت را مشخّص میکند. روحانیّت شیعه، هزار سال است که باقى است به صورت یک صنف، یک قشر. خب، از این هزار سال حدود چهارصد سالش دوران عدم تقیّه است ــ که خب بودند؛ کشور، کشور شیعه بود و روحانیّت هم روحانیّت شیعه ــ امّا ششصد سال از این هزار سال، دورانى است که روحانیت در تقیّه، در خفا، …

ماندن علمای شیعه در کنار مردم مظلوم در دوران اختناق پیش از صفویه

… اینها؛ بعد که ایشان را آواره کردند، آمد نجف و در نجف بساط تدریس را و علم را گسترد. این علماى بزرگى که شما مى‌شناسید: شهیدین،[3] محقّق کَرَکى، دیگران، دیگران ــ این سلسله‌ى عظیم علما ــ قبل از صفویّه زندگى کردند. آن دوران، دوران اختناق بوده، دوران شدّت بوده؛ [با این‌همه] در آن دوران توانسته‌اند اینها خودشان را حفظ کنند، یعنى جاى خودشان را پیدا کردند. جایشان کجا است؟ جایشان در کنار مردم مظلوم شیعه [است]. یعنى اینها میتوانستند براى خودشان جدا از حساب مردم حسابى باز کنند ــ ممکن بود ــ امّا هیچ‌ وقت این کار را نکردند، در کنار مردم باقى ماندند. بعد ناگهان یک تحوّلى انجام گرفت و صفویّه‌اى روى کار آمدند و علما شدند آزاد؛ یعنى علماى شیعه در یک فضاى واسعى قرار گرفتند.

زندگی علمای بزرگ دوران صفویه در کنار مردم با وجود توجه دربار

خب شما ملاحظه کنید؛ بین علماى دوران صفویّه، شیخ‌الاسلام هست، عالِم معروفِ مورد توجّه شاه هست، میرداماد هست، شیخ بهائى هست، ملّامحمّدباقر سبزوارى هست؛ اینها همه شیخ‌الاسلام‌ها و علماى بزرگ بودند، مورد توجّه دربارها بودند، امّا زندگى اینها را که نگاه میکنید، مى‌بینید مثل یک عالِم غیر وابسته‌ى به دستگاه‌ها زندگى کردند؛ یعنى درست در کنار مردم، با مردم، در خدمت مردم، براى مردم؛ زندگى اینها خیلى چیز عجیبى است.

استقلال علمای امامیه از سلاطین، ویژگی بی‌مانند آنان در میان فرق اسلامی

… به خاطر اقبال سلاطین به آنها ــ چون سلاطین احتیاج به آنها داشتند، مدام طرفشان میرفتند و به آنها توجّه میکردند ــ یک مقدارى ارتباط داشتند. بعد این دوران که تمام شد، شما مى‌بینید علما شدند یک سلسله‌ى جداگانه‌اى، باز در خدمت دین، در خدمت معارف، در خدمت مردم؛ هیچ‌کس نتوانست از اینها استفاده کند. این را مقایسه کنید با روحانیّت بقیّه‌ى فِرَق اسلامى؛ از سنّى‌هاــ فِرَق گوناگون سنّى ــ و فِرَق مثل اباضیّه و زیدیّه و مانند اینها ــ که حالا سنّى به آن معنا هم نیستند؛ بعضى خوارجند، بعضى [گروه‌هاى دیگر] ــ هیچ‌کدام اینها این خصوصیّت علماى امامیّه (رضوان ‌الله‌ علیهم) را نداشتند. این به نظر من موهبت الهى است؛ یعنى ناشى است از یک عقل الهى که خداى متعال به اینها الهام کرد که جایگاه را پیدا کردند.

لزوم قرار گرفتن روحانیت در موضع حراست و دفاع از نظام در هر شرایط

… بفرمایید در این کشور بودند. صفویّه با قاجاریّه از لحاظ محتواى کار و سلطنت و بقیّه‌ى شرایط حکومت تفاوتى که نداشتند؛ فقط وابستگىِ شیعى داشتند. امروز مسئله چیز دیگرى است. من این را میخواهم عرض بکنم که امروز موضع روحانیّت چه باشد؛ روحانیّت کجا باید قرار بگیرد؟ این مسئله است و حقیقت این است و باید این را هرگز فراموش نکرد، این است که روحانیّت باید در جهات مختلف در موضع حراست از نظام و دفاع از نظام قرار بگیرد. هیچ عاملى نباید بتواند روحانیّت شیعه را امروز، از دفاع از نظام جمهورى اسلامى منفک کند. هر شرایطى پیش بیاید، این‌جور است.

وظیفهٔ روحانیت در تفهیم جدایی مشکلات از کلیت نظام به مردم

… این دو دسته هستند. یک دسته هم البتّه هستند که ولو دردشان هم مى‌آید، صبر مى‌کنند ببینند حالا چه خواهد شد. در اینجا روحانیّت کجا قرار میگیرد؟ این را توجّه کنید. روحانیّت جزو دسته‌ى اوّل نباید باشد؛ جزو دسته‌ى دوّم هم نباید باشد؛ جزو دسته‌ى سوّم هم نباید باشد. روحانیّت باید در موضع کسى [قرار بگیرد] که به مردم تفهیم میکند که این قضیّه ربطى به کلّیّت نظام ندارد. بله، ممکن است فلان مشکل هم وجود دارد، امّا مسئولین هستند و ان‌شاءالله‌ درست خواهند کرد.

پرهیز از توجیه دائمی خطای مسئولان و جدا کردن آن از کلیت نظام

توصیه نمیکنم که دائماً در موضع توجیه قرار بگیرید، [که مثلاً] هر شهردارى هرجا یک غلطى کرد، فوراً بایستى امام جمعه یا عالِم محل از کار آن شهردار حتّى دفاع کند؛ نه، این را توصیه نمیکنیم؛ میخواهیم بگوییم این را از کلّیّت نظام جدا کنید در ذهن مردم. گفته بشود بله، نظام جمهورى اسلامى است، دشمن هم زیاد دارد، مشکل هم زیاد دارد، مسئولین خوب و دلسوزى هم دارد؛ باید ان‌شاءالله‌ حل بشود. امّا قداست و استحکام نظام اسلامى بایستى در همه حال محفوظ بماند؛ روحانیّت در این موضع بایست قرار بگیرد.

کمتر دخالت کردن در اختلافات سیاسی خطی و حفظ جنبهٔ پدری برای همهٔ مردم

و براى اینکه این کار بتواند بخوبى انجام بگیرد، اعتقاد بنده این است که در اختلافات سیاسىِ موجود خطّى، باید کمتر دخالت کرد؛ یعنى به یک معنا اصلاً نباید دخالت کرد. منتها از باب اینکه بالاخره اگر فضا، فضاى صد درصد سالمى نباشد، هر نفس کشیدنى هم یک جورى و به یک معنائى تعبیر خواهد شد، در یک چنین فضائى کوشش کنند که هر چه بیشتر خود را دور نگه دارند از درگیرى‌ها؛ یعنى آن جنبه‌ى پدرى، جنبه‌ى عمومى، براى همه‌ى مردم بودن، هر دو قشر متعارض با یکدیگر را فرزندان خود و احیاناً داراى اشتباهاتى دانستن را بایستى رعایت کرد تا روحانیّت همواره بالاتر از اختلافات بماند.

ارزش تشکل روحانیون برای هم‌فکری، رفع اشتباهات و تکمیل کار یکدیگر

البتّه این تشکّل روحانیّون[5] بسیار کار خوبى است، یعنى هر تشکّلى براى روحانیّون چیز خوبى است. روحانیّون بایستى دُور هم باشند، هم‌فکرى کنند، اشتباهات یکدیگر را رفع کنند، کارهاى یکدیگر را کامل کنند. ما یک مجموعه‌اى هستیم، کارهاى همسانى داریم در رابطه‌ى با مردم. ممکن است همه ظرفیّت لازم را به قدر کافى نداشته باشیم؛ از یکدیگر استفاده کنیم، از تجربیّات یکدیگر، از حرفهاى یکدیگر؛ این به نظر ما کار بسیار خوبى است و این در تشکّلهاى روحانى انجام میگیرد. این …

مسئولیت روحانیت در توجیه افکار با وجود نامطلوب بودن رسانه‌ها

… یک مسئله این است که ضدّتبلیغ‌هایى که از ناحیه‌ى غیر ما است، چیست؛ آنها را باید علاج کنیم؛ در این شکّى نیست و دستى و تدبیرى و اقدامى و کارى البتّه دنبال آن باید برود و امیدواریم ان‌شاءالله آنها اصلاح بشود؛ و عرض میکنم که نسبت به آن مسائل، دنبال‌گیرى هم هست. و یک مسئله این است که حالا با توجّه به همین وضعیّت، با توجّه به اینکه رادیو و تلویزیون ما، رادیو و تلویزیونِ مطلوبِ حدّ اعلای لازم براى محیط اسلامى نیست، باید چه کار کرد؟ آیا این، تکلیف را از گردن ما برمیدارد؟ آیا محیط روحانىِ ما میتواند ادّعا بکند که همه‌ى تلاش و کار لازم را در جهت توجیه افکار جوانان و نوجوانان و زنان و مردان در این جامعه انجام میدهد؟ این، آن سؤالى است که باید ما به آن جواب بدهیم. بنده خودم را هم مثل شما مسئول میدانم در این بخش قضیّه به عنوان یک روحانى. البتّه وظایف دیگرى هست که در جاى خودش باید عمل بشود و امیدواریم عمل بشود.