رفتن به محتوای اصلی

ایمان

نام‌های دیگر: ایمان به خدا، ایمان، عزم و جهاد

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

باور قلبی به خدا و دین، شرایط و آثار آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۶۹همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

امروز مى‌بینید که دنیا در چه وضعى است؛ امپراتورى‌ها چطور دارند تجزیه میشوند؛[6] ملّتها چطور دارند سر بلند میکنند؛ اسلام چگونه دارد سیطره‌ى معنوى خودش را بر دلها آشکار میکند. پس ما باید درس بگیریم. هرجا هستیم، هر کار داریم، باید اوّل، نیّتمان کسب رضاى الهى باشد؛ اساسى‌ترین بخش قضیّه همین است. خدا را باید خشنود کرد با عمل صالح. عمل و صلاح، با هم. ما صلاح بدون عمل نداریم. در قرآن بعد از ایمان، عمل صالح است. اگرچه ایمان هم طبق بعضى از روایات، عمل است: اَلایمانُ هُوَ العَمَل؛ عملِ جوانحى است، عمل قلبى است؛ اراده‌اى است که انسان بر قلب خود و بر روح خود حاکم میکند و اراده ‌کردن گاهى، شاید هم همیشه، مشکل‌تر و سنگین‌تر است از عمل کردن به جوارح و به جسم؛ مشکل قضیّه‌ى ما گاهى آنجا است. عمل باشد و در خطّ صلاح باشد؛ و معیار و فارق صلاح و فساد این است که ما آن کار را براى رضاى خدا انجام میدهیم یا نه. بدیهى است که وقتى انسان میخواهد کارى را براى رضاى خدا انجام بدهد، وقتى این احساس از ما متمشّى[7] میشود که بررسى کرده باشیم و حُسن عمل را و مطلوبیّت عمل را فهمیده باشیم، بعد آن را براى رضاى خدا انجام بدهیم. پس در بطن کسب رضاى خدا، آگاهى و هوشیارى و توجّه همه‌جانبه و تدبیر الهى مؤمن و مانند اینها هست.
باید از تجهیزات و جنگنده‌ها و دیگر وسایل موجود - حتّی یک تفنگ معمولی - نگهداری کنیم. تفریط و اسراف در سرمایه‌های ارتش، ممنوع و حرام شرعی است. هیچ کس حق ندارد این تفریط را بکند؛ همچنان که تفریط نیروهای انسانی نیز همین گونه است. شما حق ندارید عناصر کارآمد را معطّل بگذارید. کار شایسته و خوب باید از انسانهای کارآمد دریافت شود. باید این گردونه به طور دائم حرکت کند. این چیزها را در نظر داشته باشید و مهمتر این که به پشتیبان و تضمین کننده موفقّیت همه اینها که روح ایمان است، توجّه کنید. یک موجود بیایمان، اگر در حدّ اعلای تخصّص هم باشد، به درد بخور نیست؛ باید ایمان داشته باشد. ایمان آن جایی است که دل انسان احساس استقرار میکند. آدم بیایمان، دمدمی مزاج، مذبذب و غیر قابل اعتماد است. ایمان را در خود و در بخشهای زیر مسؤولیتتان تقویت کنید. از این توصیه‌هاست که دشمن ناکام میشود و میترسد.
ایمان هم یعنی این که انسان واقعاً مؤمنانه وارد میدان شود. سعی کنید ایمانتان را قوی کنید. الحمدللَّه همه شما دلهایتان پاک و صاف است و ایمانها در دلهایتان میدرخشد - انسان میتواند این را حس کند - در عین حال بکوشید آن را عمیق کنید، تا با هر حادثه‌ای متزلزل نشود. با مطالعات خوب، با استفاده از انسانهای والا و استادهای خوب، آن را تقویت کنید.

شاهدها (۲۱ پاراگراف)

تقویت ایمان و پیوند دل‌ها با خدا، مایهٔ قدرت و صلابت ملت

عمده این است که ملّتها ایمانشان را قوى کنند، دلها را با خدا مرتبط کنند. شما ملّت بزرگ و شجاع و مبارز که بحمدالله‌‌ دشمنانتان از شما میترسند ــ ابرقدرت‌‌ها از شما ترسیدند و هنوز هم میترسند و باید هم بترسند ــ به برکت ایمان به خدا، چنین قدرت و صلابتى را پیدا کردید. این ایمان را تقویت کنید، اتّحادتان را تقویت کنید، زیر بار دشمن خدا به هیچ قیمتى نروید. اسلام، عزیز و عزّت‌‌بخش است؛ آن کسى که با اسلام آشنا شد، عزّت متعلّق به او است؛ آن کسانى هم که ذلیل شدند، به‌‌ خاطر این بود که از اسلام گسستند. اسلام خودتان را حفظ کنید، ایمان خودتان را تقویت کنید، ارزشهاى اسلامى را پاس بدارید و ملّتهاى دیگر را هم وادار کنید …

ایمان و آمادگی فداکاری رمز پیروزی ملت بر هر قدرت

ملّتى، مجموعه‌ى عظیم مردمى‌ای، اگر به خدا ایمان داشت و دل او با نور ایمان روشن بود و آماده‌ى فداکارى بود، بر هر قدرتى که بزرگ‌تر از آن نباشد، میتواند پیروز شود. این شد یک اصل؛ این اصل را ما تجربه ‌کردیم؛ ملّت ایران تجربه کرد. هم در دوران انقلاب این را تجربه کردید و دیدید که ملّت ایران با نهضتى که از قم شروع شد، در سایه‌ى ایمان و آمادگى‌اش براى فداکارى، چطور توانست نظامى را و رژیمى را که قدرتمندان درجه‌ى یک عالم، پشت سر او ایستاده بودند از بین ببرد و نظامى اسلامى که باز همه‌ى …

ایمان منشأ پیروزی ملت در انقلاب و جنگ و عزت جمهوری اسلامی

… قوّت و قدرت حقیقتاً بى‌نظیرند. این چه نیرویى است که یک زنى را که عاطفه و احساسات در او قوى است و فرزند خودش را عاشقانه دوست میدارد، آن‌چنان قوّتى میبخشد که در مقابل شهادت یک فرزند یا دو فرزند یا بیشتر چنین قدرت و قوّتى را از خود نشان میدهد؟ این از ایمان است. ایمان بود که مردم ما را در انقلاب پیروز کرد؛ ایمان بود که ملّت ما را در جنگ به پیروزى‌هاى درخشان رساند؛ ایمان مردم بود که اسلام را و قرآن را در دنیا سربلند کرد و جمهورى اسلامى را به این عزّت و عظمت رسانید؛ این ایمان است که به خانواده‌هاى شهدا صبر و قوّت و استقامت میدهد؛ این ایمان را قدر بدانید و حفظ کنید. این ایمان را حفظ کنید؛ این، آن چیزى است که هیچ سلاحى در مقابل آن کارگر نیست.

برتری ایمان، عزم و ایستادگی بر ابزار پیشرفتهٔ دشمن در درگیری‌ها

امروز اگر به اوضاع نظامى منطقه، به جغرافیاى منطقه یک نگاهى بیندازیم، خیلى زود میتوانیم تشخیص بدهیم که نیروهاى مسلّح جمهورى اسلامى باید توانایى دریایى خود را ارتقاء بدهند و افزایش بدهند. کسى نگوید ابزارهای دشمنان و تهدیدکنندگان از ما پیشرفته‌تر است، زیرا پاسخ این سخن آن است که ما در مقابل، ایمانمان، عزممان، ایستادگى‌مان از همه‌ى کسانى که با ما روبه‌رو هستند، بیشتر است و این تعیین‌کننده است؛ این است آن چیزى که حرف آخر را در درگیرى‌ها میزند؛ ]ما[ این را داریم و حفظ میکنیم. البتّه توانایى را هم تا آنجا که در قدرت و توان ما است، پُرحجم و پُرکیفیّت میکنیم؛ این تکلیف ما است.

ناکارآمدی تجهیزات دشمن در برابر نیروی ایمان و ارادهٔ مردم

… که متّکى بود به آحاد مردم و همیشه هم متّکى خواهد بود. علّت اینکه استکبار جهانى نتوانسته است و به فضل الهى هیچ ‌وقت نخواهد توانست این انقلاب را شکست بدهد، همین است: با توده‌ى مردم، با مردم مؤمن و مخلص، دشمن چه ‌کار میتواند بکند؟ ابزارهاى دشمن مگر چه هستند؟ ابزار دشمن عبارت است از تجهیزات؛ تجهیزات در مقابل نیروى ایمان کارایى ندارد، تجهیزات در مقابل شور و عشق و اراده‌ى مردم کارایى ندارد. تجهیزات کسانى را میترساند که بخواهند فقط با اتّکاء به تجهیزات خودشان بجنگند و مبارزه کنند. این‌جور آدمها اگر در مقابل خودشان تجهیزاتى را ببینند که از تجهیزات خودشان مدرن‌تر و بالاتر است، ممکن است احساس رعب کنند امّا در مقابل مردم باایمان و بااخلاص، کارى از تجهیزات مدرن دشمن ساخته نیست. مدرن‌ترین تجهیزات در مقابل یک نیروى مقاومِ ایستاده‌ى شهادت‌طلب از کار بازمیماند. مگر هیچ دشمنى میتواند میلیون‌ها انسان از آحاد یک ملّت را عقب بنشاند؟ همین توده‌ى مردم حزب‌الله‌ بودند که در خیابانهاى سرتاسر این کشور در مقابل تجهیزاتِ مدرنِ از دشمن گرفته‌ى رژیم …

برتری بر پیشرفته‌ترین ابزار دشمن به پشتوانهٔ ایمان

… با ابزار مدرن و پیشرفته، تقویت با نگهدارى و خودکفائى، تقویت با سازندگى‌‌ها در درون نیروهاى نظامى و سازمان صنایع دفاع، تقویت با دانش ــ کارى که شما اینجا میکنید ــ تقویت با تجربه، آزمایش و تمرین دائمى و مستمر، تقویت با ایمان که پشتوانه‌‌ى همه‌‌ى آنها است؛ ایمانتان را حفظ کنید، ایمانتان را تقویت کنید، تعهّد اسلامى و تعبّد اسلامى‌‌تان را روزبه‌‌روز بیشتر کنید؛ این شما را پیروز خواهد کرد. این براى شما آن وسیله‌‌اى خواهد شد که بر دشمن فائق خواهید بود. ابزار پیشرفته‌‌ى شما از دشمنتان پیشرفته‌‌تر نیست امّا این ایمان شما موجب خواهد شد که بر پیشرفته‌‌ترین ابزارها فائق بیایید؛ این را در خودتان تقویت کنید.

آسیب‌ناپذیری و پیروزی قدرت انسانی متکی به ایمان

این قدرتها آسیب‌پذیرند؛ قدرت انسانى که متّکى به ایمان است، آسیب‌پذیر نیست؛ و بالاخره پیروز خواهد شد؛ همچنان‌ که امروز مشاهده میکنید ملّت ایران بعد از تحمّل مشقّات و ایستادگى و صبر بر مشقّات پیروز شد. امروز همه‌ى دنیا شهادت میدهند که ایران پیروز شده. هر دو ابرقدرت در مقابل ما ایستادند؛ پشت سر آنها همه‌ى اروپا و ناتو[8] و پیمان ورشو[9] و ارتجاع عرب ایستادند در …

لزوم ایمان قوی در برابر تهاجمات پیچیده‌تر آینده

ممکن است تهاجمات دنیا در آینده این‌جور صریح و روباز و سهل‌الدّفع نباشد؛ ممکن است پیچیده‌تر باشد؛ پیچیدگى لازم است، ایمان قوى لازم است. من عرض میکنم دفاع از اسلام در دوران نبىّ‌ اکرم (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) آسان‌تر بود از دفاع از اسلام در دوران امیرالمؤمنین (علیه‌ السّلام)؛ اینجا قضیّه پیچیده‌تر بود. استکبار جهانى ابزارهاى گوناگون در اختیارش هست؛ شما چه میدانید که چه پیش خواهد آمد؟

ایمان ملت، سرمایه‌ای ناخریدنی و لزوم حراست از آن

… ساعات عمر و سنوات عمرشان را در این محنت گذراندند، [و حالا] تر و تازه، شاداب، برگشته‌اند گویى که روى اینها هیچ تبلیغى انجام نگرفته، گویى که به اینها هیچ شکنجه‌اى نشده، گویى که اینها طعم و مرارت و محنت مجاهدت در راه خدا را نچشیده‌اند؛ این‌‌جور اینها برگشتند. این به خاطر ایمان است؛ با هیچ سرمایه‌اى این را نمیشود خرید، جز سرمایه‌ى ایمان که بحمدالله‌ ملّت ما داشتند. ما این سرمایه‌ى عظیم را داریم؛ این را باید خیلى مغتنم بشمریم، این را باید خیلى حفظ کنیم، و براى نگهدارى و حراست از آن باید خیلى سرمایه‌گذارى کنیم.

ایمان دینی مردم و رهبری مذهبی، عامل موفقیت انقلاب ایران

… چه طرف میگوید، آن طرف هم میگوید بله، درست است، و باز حرف خودش را میزند ــ در یک مذاکره‌ى دوستانه‌ى دونفره و طرفینى، کاملاً تصدیق کرد، گفت من صد درصد قبول دارم این حرف را و تجربه‌ى انقلاب شما تجربه‌ى موفّقى است؛ منتها آفریقاى جنوبى نمیتواند این‌جورى عمل بکند؛ علّت آن، این است که شماها مذهب داشتید، ایمان به دین داشتید، یک رهبر مذهبى هم پیدا شد که با شجاعت و قدرت از این عامل ایمان مردم استفاده کرد، این حرکت [انجام] شد؛ در آفریقاى جنوبى جاى این خالى است. حرف بسیار درستى هم بود. گفت آنجا مردم اعتقاد آن‌چنانى ندارند، عامل ایمان در آنها وجود ندارد؛ آن ‌جور رهبرى هم مثل رهبر شما پیدا نمیکنند؛ که حرف کاملاً درست بود.

مردم مؤمن وسیلهٔ پیشبرد حرکت انقلاب تا اهداف نهایی

اگر مردم متحوّل شدند، دنیا متحوّل خواهد شد؛ اگر مردم از تحوّل عمیق برخوردار شدند، این حرکت تا ابد ادامه پیدا خواهد کرد؛ اگر اخلاق مردم، اخلاق اسلامى و قرآنى شد، تمام وعده‌هاى قرآن درباره‌ى این ملّت تحقّق پیدا خواهد کرد. ما میخواهیم این راه ادامه پیدا کند. ما میخواهیم این حرکت تا اهداف نهایى و غایى پیش برود؛ با چه وسیله‌اى؟ با مردم مؤمن.

نقش ایمان اسلامی و عمل صالح در سوق دادن زندگی بشر به صلاح

چهره‌‌ى دنیاى امروز، بوضوح با آنچه در روزگار پیش از ظهور دولت اسلامى بود، متفاوت است و جهان، دورانى حسّاس و در حال تبدیل از دوره‌‌اى به دوره‌‌اى دیگر را میگذراند. شک نیست که ایمان اسلامى و عمل صالح بر اساس آن، میتواند نقش بزرگى در این تغییر و تبدیل ایفا کند و ساختار زندگى بشر را به سمت صلاح و کمال سوق دهد و بنابراین چشم جهانى به سوى جمهورى اسلامى است که پرچم معزّز اسلام را با دستهاى نیرومند این ملّت بزرگ و بى‌‌نظیر و با فداکارى‌‌هاى بسیار و با خون شهداى بى‌‌شمار، برافراشته نگاه داشته و اقتدار ایمان و عجز جهان‌‌دارانِ دنیاطلب را به همه نشان داده است. وظیفه‌‌ى ما آن است که با پایدارى خود در مقابله با تهدید و تطمیع سلطه‌‌گران، این پرچم را همچنان برافراشته نگه داشته، از هیچ فداکارى‌‌اى دریغ نکنیم تا بتوانیم نقش و مسئولیّت تاریخى‌‌اى را که بر عهده‌‌ى ما در این بُرهه از زمان گذارده شده است، به بهترین وجه ایفا …

ایمان، سرمایهٔ عظیم ملت الجزایر و لزوم تلاش برای تقویت آن

با توجّه به تجربیّات انقلاب اسلامی ایران در پیشبرد اهداف اسلام، ما از پیروزی نهضت اسلامی در الجزایر بسیار خوشحالیم و حاکمیّت کامل اسلام در آن کشور را آرزو می‌کنیم. ایمان سرمایه‌ی عظیم ملّت الجزایر است و باید در جهت تقویت آن تلاش شود.

تناسب ایمان حقیقی با سطح مسئولیت، نه تظاهر ایمانی

… در درجه‌ى اوّل، ایمان است. آقایان! فرمانده‌ بى‌ایمان به درد فرماندهى نمیخورد؛ ظرفیّت ایمانى به قدر ثقل کارى که به او محوّل میکنید، باید داشته باشد؛ اگر نداشت، فایده‌اى ندارد. بارها ما این را تکرار کرده‌ایم و ضربه‌اش را هم خورده‌ایم؛ خورده‌اید و دیده‌اید. هرچه سطح کار بالاتر مى‌آید، بایستى ایمان بیشتر باشد. منظورمان از ایمان، برخى از تظاهرات ایمانى[4] نیست؛ [باید] به اسلام، به این نظام، به این حرکت حقیقتاً مؤمن باشد و باور آورده باشد.

ایمان به خدا و تمسک به اسلام و قرآن مایهٔ پیمودن راه‌های دشوار

توصیه‌‌ى همیشگى ما هوشیارى است. مردم باید بیدار باشند، هوشیار باشند؛ تلاش انقلابى را از دست ندهند؛ حضور در صحنه‌‌هاى انقلاب را مهم بشمارند، وحدتشان را حفظ کنند. در سایه‌‌ى ایمان به خدا و تمسّک به اسلام و قرآن و آنچه عرض شد، تا کنون بحمدالله‌‌ ملّت ما راه‌‌هاى دشوارى را پیموده‌اند، باز هم در آینده همین‌جور خواهد بود. هر چه اتّفاق بیفتد، اگر مردم ما این خصوصیّات را که عرض کردیم داشته باشند، مطمئنّاً ضرر نخواهند کرد و سود خواهند برد.

هنر ایمان اسلامی در جذب دل‌ها و به کار انداختن نیروهای مردم

… توضیح میدهم تا معلوم بشود که مسئله، مسئله‌ى شعار و احساسات نیست؛ یک واقعیّتى است و بر اساس این واقعیّت همه باید حرکت کنند، برنامه‌ریزى کنند، پشتیبانى کنند، اقدام کنند. آن دو کلمه‌اى که در توضیح آن مطلب عرض میکنم، این است که انقلاب اسلامى یک انقلاب مردمى است. اساساً هنر ایمان اسلامى در همین است که دلهاى مردم را آن‌چنان مجذوب میکند، آن‌چنان نیروهاى مردم را در خدمت هدفهاى عالى و والا به کار مى‌اندازد که خود این، انقلاب را و حرکت اسلامى را بیمه میکند و نصرت الهى را به دنبال مى‌آورد. صدر اسلام هم عیناً همین‌جور بود؛ صدر اسلام هم حضور توده‌ى مردم و آحاد مردم و ایمان مخلصانه‌ى آنها موجب نصرت شد. این، صریح قرآن است. آیه‌ى قرآن میفرماید: هُوَ الَّذیٓ اَیَّدَکَ بِنَصرِه؛ وَ بِالمُؤمِنین؛[4] یعنى خداى متعال پیغمبر را با نصرت خود و به‌ وسیله‌ى …

مصونیت مؤمنان آگاه از تبلیغات دشمن

… گرفته‌اند ــ حرف دشمن اینها است ــ تبلیغ کنند که دولت ضعیف است، نمیتواند کار کند؛ سعى کنند احساسات قشرى و صنفى را در افراد زنده کنند تا چوب لاى چرخ دولت و مسئولین و کارگزاران کشور بگذارند؛ دشمن این کارها را میتواند بکند و کار دیگرى از دست دشمن ساخته نیست. این کارها بر روى ذهن و دل آدمهاى مؤمن، انسانهاى حزب‌الله‌ چه اثرى دارد؟ این کسانى که در داخل کشور دارند مى‌بینند که چگونه شور و شوق این ملّت نسبت به اسلام روزبه‌روز رو به افزایش است، این ملّتى که میفهمند هدفهاى پلید و خباثت‌آمیز استکبار را، در اینها تبلیغات دشمن اثرى ندارد.

دل‌بستن مردم افغانستان تنها به ایمان

… شما وقتى در شهرها میتوانند کار کنند که مردم با آنها باشند، در روستاها همین‌‌‌‌طور. ان‌‌‌‌شاءالله‌‌‌‌ فردا که شما پیروز شدید و حکومت تشکیل دادید، اوّلِ دردسرِ شما است؛ آن‌‌‌‌ وقت در حالى میتوانید مقابله کنید با دشمنى‌‌‌‌هاى دشمنانتان که مردم با شما باشند. مردم شما هم جز به ایمان به چیز دیگرى و به جاى دیگرى دل نخواهند داد؛ اصل قضیّه این است. باید اسلام را، آن اسلام همه‌‌‌‌جانبه را، آن ایمان خالص را، آن اخلاص لله‌‌‌‌ را در کسانى که با شما همکارى میکنند، همفکرى میکنند، کمک میکنند، تقویت بکنید. رفتارها، گفتارها، اظهارها، منطبق باشد با خطّ اسلامى؛ در این صورت البتّه مردم [با شما] …

ایمان به خدا عامل تاب‌آوری ملت در جنگ و محاصره

این نکته را همه‌ى ما ــ چه مسئولین، چه آحاد مردم ــ باید به یاد داشته باشند که تنها تکیه‌گاه یک ملّت بزرگ و مبارز و موحّد، یاد خدا و توکّل به خدا و اعتماد به خدا است؛ این ما را پیش برد، این ما را پیروز کرد، این ما را به اینجا رساند. اگر ملّت دیگرى را فرض کنید به جاى ما بود، با همه‌ى شرایط و خصوصیّات ما ــ با این همه دشمن، با آن محاصره، با تحمیل جنگى هشت‌ساله، با ایجاد گرفتارى‌هاى مختلف از داخل و خارج، با تهاجم تبلیغاتى، تهاجم فرهنگى، تهاجم مالى، تهاجم پولى، تهاجم نظامى و غیره، و با سابقه‌ى فساد چندده‌‌ساله بلکه چندصدساله‌اى که بر او تحمیل کرده بودند ــ منتها منهاى ایمان، منهاى خدا، یقیناً آن ملّت طاقت نمى‌آورد، به اینجا نمیرسید، در نیمه‌راه به زانو درمى‌آمد؛ نمیتوانست پرچم پیروزى را مثل ما که امروز بر بام عالم، این پرچم را برافراشته‌ایم و داریم افتخار میکنیم، بیفرازد.

ایمان به غیب، مرز میان اهل ایمان و دیگر انسان‌ها

بنده در این جمع صمیمى و دیدار صمیمانه مقدّمتاً یک مطلبى را عرض کنم؛ و آن، این است که حدّ فاصل ادیان الهى و مؤمنین عالم ــ این خیل عظیم اهل ایمان از زمان حضرت آدم تا امروز، که هر یکى از اینها یک عالمى بودند ــ با بقیّه‌ى مردم و انسانها عبارت است از ایمان به غیب؛ یعنى ماوراى دنیاى احساسات ما و معادلات و محاسبات بشرىِ مبتنى بر این حواس، یک دستگاهى، یک عالمى هست؛ حدّ فاصل و نقطه‌ى اصلى، ایمان به غیب است. در اوّل سوره‌ى بقره آمده: اَلَّذینَ یُؤمِنونَ بِالغَیب.[3] ایمان به غیب اوّلاً به معناى بى‌اعتنائى به دنیاى شهادت، یعنى همین دنیاى ارتباطاتِ مشهود و مفهومِ همه نیست؛ نه، به اینها که نباید بى‌اعتنائى کرد. چشم میبیند، حواس هر کدام احساس میکنند، عقل ادراک میکند، …

نشانه‌های ایمان: پرهیز از گناه، خوش‌رفتاری با مؤمنان و سرسختی با دشمنان

باید خدا را از خودمان راضى کنیم. همه‌ هم باید این کار را بکنیم. هیچ‌ کس نگوید که اوّل، فلان‌کس‌ها خدا را از خودشان راضى کنند؛ اوّل و دوّم ندارد؛ همه باید تلاش کنیم در راه کسب و تحصیل رضاى الهى؛ رضاى خدا با تقواى من و شما است. گناه نکردن، از خدا ترسیدن، با بندگان خدا خوب بودن، با دشمنان خدا خصم و سرسخت بودن، در میان برادران از اختلافهاى کوچک، راحت صرف‌نظر کردن، با دشمنان ذرّه‌ذرّه را به حساب آوردن، از علائم ایمان است. اَذِلَّةٍ عَلَی المُؤمِنین؛[9] در مقابل مؤمنین فروتن باشید، خودتان را ذلیل بگیرید؛ این با شاخ و شانه کشیدن برای همدیگر نمیسازد؛ این با محبّت، با گذشت، با مدارا [ایجاد میشود]؛ تقوا اینها است؛ تقوا در مسائل مالى، تقوا در مسائل ناموسى، تقوا در مسائل شخصى، تقوا …