اولاً عقیدهی قلبی چیزی که بتوان آن را مورد فشار و زور قرار داد، نیست. آنچه که میتواند مورد زور و فشار و تحمیل قرار بگیرد، او عمل انسانی است، منش انسانی است، نه عقیدهی قلبی. لذا شما میبینید سختگیریهائی که در قرون وسطی در اروپا نسبت به عقاید مذهبی و سیاسی و اجتماعی و علمی انجام گرفت و به کشته شدن و زنده در آتش افکنده شدن هزاران نفر انجامید، نتوانست آن عقاید را از بین ببرد و منسوخ کند و آن عقاید مثل دیگر عقایدی که در طول تاریخ مورد فشار قرار گرفتند، در جامعه ماند. عقیده زور بردار نیست. عقیده را با ابزار خاص خودش میشود تغییر داد یا در کسی ایجاد کرد. ما میتوانیم در یک جمله بگوئیم عقیده در اسلام آزاد است، منتهی این آزادی عقیده را باید باز کنیم و معنا کنیم. یعنی چه آزاد است؟ آزادی عقیده به این معنا نیست که اسلام اجازه میدهد و جایز میشمارد و روا …
تمثیل عقیدهای که هیچ اثر و تعهدی در زندگی ایجاد نمیکند
… اینهم یک مطلبیست دیگر. بعضیها همین را نمیدانند، بعضیها به عکس این معتقدند. جنابعالی هم، یا درست یا نادرست معتقد شدید که این گُل، عطرش شامّهنوازتر و بهتر است از آن گُل. خب، حالا این شهادت را که شما دادید، ثُمَّ ماذا، بهقول ما طلبهها، بعدش چه؟ هیچ. میبینید که اگر چنانچه آدم شهادت بدهد و قبول کند که این گُل از آن گُل بهتر است، یا بهعکس قبول کند که آن گُل از این گُل بهتر است، هیچ اثری در زندگی ما ندارد، هیچ تعهدی در زندگی ما ایجاد نمیکند.