رفتن به محتوای اصلی

ایمان

نام‌های دیگر: ایمان به خدا، ایمان، عزم و جهاد

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

باور قلبی به خدا و دین، شرایط و آثار آن.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در نشست سه‌جانبه با شهید مطهری و دکتر شریعتی— ۱۳۵۵/۱۰/۱۰

سیر زمانی

از ۱۳۵۵ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۵۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

امروز مى‌بینید که دنیا در چه وضعى است؛ امپراتورى‌ها چطور دارند تجزیه میشوند؛[6] ملّتها چطور دارند سر بلند میکنند؛ اسلام چگونه دارد سیطره‌ى معنوى خودش را بر دلها آشکار میکند. پس ما باید درس بگیریم. هرجا هستیم، هر کار داریم، باید اوّل، نیّتمان کسب رضاى الهى باشد؛ اساسى‌ترین بخش قضیّه همین است. خدا را باید خشنود کرد با عمل صالح. عمل و صلاح، با هم. ما صلاح بدون عمل نداریم. در قرآن بعد از ایمان، عمل صالح است. اگرچه ایمان هم طبق بعضى از روایات، عمل است: اَلایمانُ هُوَ العَمَل؛ عملِ جوانحى است، عمل قلبى است؛ اراده‌اى است که انسان بر قلب خود و بر روح خود حاکم میکند و اراده ‌کردن گاهى، شاید هم همیشه، مشکل‌تر و سنگین‌تر است از عمل کردن به جوارح و به جسم؛ مشکل قضیّه‌ى ما گاهى آنجا است. عمل باشد و در خطّ صلاح باشد؛ و معیار و فارق صلاح و فساد این است که ما آن کار را براى رضاى خدا انجام میدهیم یا نه. بدیهى است که وقتى انسان میخواهد کارى را براى رضاى خدا انجام بدهد، وقتى این احساس از ما متمشّى[7] میشود که بررسى کرده باشیم و حُسن عمل را و مطلوبیّت عمل را فهمیده باشیم، بعد آن را براى رضاى خدا انجام بدهیم. پس در بطن کسب رضاى خدا، آگاهى و هوشیارى و توجّه همه‌جانبه و تدبیر الهى مؤمن و مانند اینها هست.
باید از تجهیزات و جنگنده‌ها و دیگر وسایل موجود - حتّی یک تفنگ معمولی - نگهداری کنیم. تفریط و اسراف در سرمایه‌های ارتش، ممنوع و حرام شرعی است. هیچ کس حق ندارد این تفریط را بکند؛ همچنان که تفریط نیروهای انسانی نیز همین گونه است. شما حق ندارید عناصر کارآمد را معطّل بگذارید. کار شایسته و خوب باید از انسانهای کارآمد دریافت شود. باید این گردونه به طور دائم حرکت کند. این چیزها را در نظر داشته باشید و مهمتر این که به پشتیبان و تضمین کننده موفقّیت همه اینها که روح ایمان است، توجّه کنید. یک موجود بیایمان، اگر در حدّ اعلای تخصّص هم باشد، به درد بخور نیست؛ باید ایمان داشته باشد. ایمان آن جایی است که دل انسان احساس استقرار میکند. آدم بیایمان، دمدمی مزاج، مذبذب و غیر قابل اعتماد است. ایمان را در خود و در بخشهای زیر مسؤولیتتان تقویت کنید. از این توصیه‌هاست که دشمن ناکام میشود و میترسد.
ایمان هم یعنی این که انسان واقعاً مؤمنانه وارد میدان شود. سعی کنید ایمانتان را قوی کنید. الحمدللَّه همه شما دلهایتان پاک و صاف است و ایمانها در دلهایتان میدرخشد - انسان میتواند این را حس کند - در عین حال بکوشید آن را عمیق کنید، تا با هر حادثه‌ای متزلزل نشود. با مطالعات خوب، با استفاده از انسانهای والا و استادهای خوب، آن را تقویت کنید.

شاهدها (۵۰۲ پاراگراف)

قوت ایمان مردم مانع تزلزل و پشت دروازه ماندن دشمن

… یک ضربه است براى این کشور؛ یک تکانى میدهد، یک مقدار تزلزل ایجاد میکند. در کشور ما این حادثه ‌-که در آن رئیس‌جمهور و نخست‌وزیر با هم در آتش بغض و کینه‌ی پلید دشمنان سیاه‌روى سوختند- نه‌فقط در مردم ضعف ایجاد نکرد، بلکه آنها را قوی‌تر کرد، آنها را مصمّم‌تر کرد. این، آن نقطه‌ی اصلى است: چون ایمان مردم قوى بود، تکان نخوردند؛ چون تکان نخوردند و ضعیف نشدند، توانستند راه را ادامه بدهند، متوقّف نشدند؛ چون راه را ادامه دادند و متوقّف نشدند، دشمن پشت در ماند و پشت دروازه باقى ماند. او منتظر بود که مردم دچار یک ضعفى و فتورى[5] بشوند؛ وارد بشود. وقتى دید مردم با قوّت دارند مبارزه را و حرکت را ‌-و آن روز، جنگ را و کارهاى سازندگى را- ادامه میدهند، دشمن متحیّر ماند، احساس شکست کرد.

ایمان به خدا، خود، مسئولان، موفقیت و هدف عامل رفع مشکلات

… مردم، ستایش‌آمیزتر شد. فهمیدند که نه، این ملّت ملّت قوی‌اى است. قوّت شما به‌خاطر چیست؟ به‌خاطر ایمان و اتّحادتان؛ چون مؤمنید به خدا و چون اتّحاد کلمه دارید. این اتّحاد کلمه را حفظ کنید؛ این ایمان را روزبه‌روز در خودتان قوى کنید؛ این رازِ حلّ تمام مشکلات است. این ایمان در قلب شما اگر روزبه‌روز قوی‌تر شد، ایمان به خدا، ایمان به خودتان، ایمان به مسئولین، ایمان به موفّقیّت، ایمان به هدف ‌-اینها همه‌اش ایمان است- این ایمانها را اگر در خودتان روزبه‌روز تقویت بکنید، و این وحدت کلمه‌اى را هم که بحمدا‌لله‌ دارید حفظ کنید و نگذارید دشمن این را به هم بزند، تمام مشکلات ‌-چه مشکلاتى که امروز مردم ما به آنها توجّه دارند و چه مشکلاتى که به آنها توجّه هم ندارند؛ بعضى از مشکلات مثل کمبود یا گرانى یا نبودن فلان جنس را همه‌ی مردم میفهمند، بعضى از مشکلات هم هست که مردم توجّه ندارند یا همه توجّه ندارند که این مشکل وجود دارد، بعضى توجّه دارند بعضى ندارند: مثل مشکلات اخلاقى، مثل مشکلات فرهنگى، مثل مشکل بی‌سوادى، مثل خیلى از …

ایمان، اخلاص و عمل مخلصانه، عامل ثبات و قدرت ملت

… هم مسئولید، آحاد مردم [هم] مسئولند؛ مسئولیّت مخصوص یک فرد و یک جمع نیست: کُلُّکُم راع؛ (۷) نظام اسلامى این‌جورى است؛ بار، روى دوش همه است؛ حالا یکى بیشتر و سنگین‌تر، یکى کمتر، ولى همه مسئولند- باید با خودمان فکر کنیم بگوییم این ثبات و این قدرت از کجا آمد؟ ناشى از چه عاملى بود؟ آن عامل را محکم نگه داریم؛ در آینده هم آن را به کار بزنیم. من عرض میکنم [آن] عامل عبارت بود از ایمان، اخلاص و عمل مخلصانه.

ایمان به خدا و اسلام عامل اصلی پیوند مردم با انقلاب و امام

یک نکته‌ی اصلى در این قضایا، همیشه جلوى چشم ما است و آن این است که عامل اصلى، آن دست نیرومندى که دلهاى شما مردم را به انقلاب و به امام و به جمهورى اسلامى، با این استحکام متّصل کرده، آن نیروى عظیمى که ملّت ایران را مثل اقیانوسى موّاج در تمام مراحل انقلاب ‌-از جمله بعد از رحلت امام امّت- در مقابل چشم جهانیان قرار داده، عبارت است از: ایمان و اعتقاد شما به خدا و اسلام. قضیّه این است؛ این را دستِ‌کم نباید گرفت.اگر ایمان مردم ما به اسلام نبود، انقلاب هم به پیروزى نمیرسید. اگر امام عزیزمان در دلهاى یکایک مردم ‌-چه در داخل کشور و چه در اقطار[2] عالم- آن‌طور عمیق نفوذ داشت که اشاره‌ی او، سخن او، رفتار او براى مردم، حتّى براى …

ایمان عامل اصلی پیشرفت‌ها و دشمنی‌ها مانند صدر اسلام

… قلدرهاى دنیا، یعنى صاحبان زوروزَر، یعنى مرتجعین وابسته و مزدور- این رازى را که ما کشف کردیم او هم کشف کرده؛ او هم فهمیده که راز اصلى عظمت ملّت ایران و پیروزى او، ایمان او است؛ [لذا] با تمام قوّت و قدرت، براى کوبیدن این ایمان، بسیج شده. این نکته‌ی اصلى است. یعنى درست مثل صدر اسلام و دوران پیغمبر اکرم (صلّى ا‌لله‌ علیه و آله و سلّم) عامل عمده‌ی دشمنی‌ها ایمان است. چرا؟ چون عامل عمده‌ی پیشرفتها ایمان است؛ چون دشمن فهمیده است که این ملّت به برکت ایمان است که متّحد شدند، به برکت ایمان است که رهبرى پیدا کردند، به برکت ایمان است که از قدرتهاى بزرگ دنیا نترسیدند. فهمیدند که همه‌ی موفّقیّتهاى ما به برکت ایمان است؛ لذا با ایمان ما، با اسلام ما دشمن شدند؛ با روشهاى تبلیغاتى، سیاسى، با گذاشتن اسمهایى که از نظر آنها دشنام و از نظر ما تعریف است، به ما میگویند بنیادگرا ! ما افتخار میکنیم که به اصول اسلامى و بنیادهاى اسلامى برگشته‌ایم. این راز قوّت و قدرت ما است. تمام تبلیغات …

ایمان و روحیهٔ مردم به‌عنوان نگه‌دارندهٔ حصار نظام

… آنات، پشت سر مسئولین کشور بوده. و این مردم هم ضمن اینکه ایمانشان خیلى بالا است، امّا در مواردى ممکن است روحیه‌شان به‌خاطر کمبودها، به‌خاطر کسری‌ها، به‌خاطر بعضى از واردات ذهنى که به‌وسیله‌ی دشمن یا حتّى گاهى دوست به ذهن مردم وارد میشود، آسیب‌پذیر هم باشد. درحقیقت آنچه که الان این حصار را نگه داشته، ایمان و روحیه‌ی مردم است.

عمیق‌تر شدن ایمان مردم و اطمینان به راه با حوادث تلخ

آن طرف قضیّه که اهمّیّت آن کمتر از افشاى دشمن هم نیست، بُروز ایمان و اخلاص و استقامت و عمق ایمان مردم ما است. این حوادثى که پیش آمد، دل مردم را نلرزاند، در مردم تردید ایجاد نکرد، مردم را نسبت به صحّت هدفهایشان دچار تزلزل نکرد؛ بلکه بعکس، هر حادثه‌اى که اتّفاق افتاد، ایمان مردم را روشن‌تر کرد، هدفهاى آنها را واضح‌تر کرد، آنها را نسبت به صحّت راهى که دنبال میکردند مطمئن‌تر کرد و این یکى از نشانه‌هاى مؤمنین واقعى است. قرآن کریم درباره‌ی مؤمنین واقعى همین سکینه و آرامش و اطمینان قلب را بارها و بارها تکرار کرده که وقتى مؤمنین می‌بینند حوادث تلخ را، می‌بینند فشار دشمن را، می‌شناسند چهره‌ی پلید مخالفین را، ایمانشان عمیق‌تر میشود، به خدا مطمئن‌تر میشوند؛ قالوا هذا ما وَعَدَنَا …

لزوم حفظ ایمان و شوق همراه با عمل و اقدام

ما این دو عامل یعنى ایمان عمیق و اقدام و عمل و نیّت قاطع بر پیمودن این راه را ‌-که تا حالا داشته‌ایم و توانسته‌ایم بحمدا‌لله‌ جلو بیاییم- بایستى حفظ کنیم. این آن چیزى است که یک‌یک مردم، زن و مرد، قشرهاى مختلف و در هر نقطه‌ی کشور باید به یاد داشته باشند: حفظ ایمان و شوق، و حفظ عمل و اقدام و حرکت. بحمدا‌لله‌ وحدت و یکپارچگى بر ملّت ما حاکم است؛ این را بایستى حفظ کنید. مخصوصاً آن کسانى که زبان گویا و مؤثّرى در میان مردم دارند و آن کسانى که میتوانند بر ذهنها و دلها و روحهاى مردم اثر بگذارند، آنها براى تقویت ایمان و تشویق به عمل و حفظ یکپارچگى و پیوند …

ایمان به خدا و نیروی ملت، عامل غفلت‌شده در محاسبات ابرقدرت‌ها

دروازه‌ی فتوحات جهانی اسلام، عراق است. معبر سیل خروشانی که باید به سوی کاخهای ستم روانه شود عراق است. ما این مبارزه‌طلب دیوانه را در اینجا به سزای خود خواهیم رسانید با دو نیرو؛ اول نیروی ایمان به خدا و دوم نیروی انسانی یک ملت بزرگ و استوار. این دو عامل را ابرقدرتها در محاسبات خود به حساب نیاوردند. آنها روی تانک حساب کردند، روی هواپیما حساب کردند، روی سرباز لباس‌پوشیده‌ی پادگانهای عراق حساب کردند، اما روی ملتها حساب نکردند. چیزی که ما را با همه‌ی حکومتهای طاغوتی متمایز میکند همین است. ملت ما چیزی دارد که صدام حسین ندارد. او ایمان و اشتراک همگانی ملت در میدان مبارزه است. وقتی امام اشاره‌ای میکند که من تکلیف مردم را تعیین خواهم کرد، سیل تقاضا از سراسر اقطار کشور برای رفتن به …

تسلیم قلبی در برابر حکم پیامبر (ص) به‌عنوان شرط ایمان

فَلا وَ رَبِّکَ لا‌یُؤمِنونَ حَتّی یُحَکِّموکَ فیما شَجَرَ بَینَهُم ثُمَّ لایَجِدوا فیِّ اَنفُسِهِم حَرَجًا مِمّا قَضَیتَ وَ یُسَلِّموا تَسلیمًا ؛[8] این، شرط ایمان است. در مقابل پیغمبر باید همه‌ى اختلافها را آن ‌چنان بر طرف کرد تا هنگامى که او «لا» و «نعم» گفت، بى‌دغدغه پذیرفت؛ و نه فقط در عمل پذیرفت، بلکه با جان و دل پذیرفت. از تسلیم امیرالمؤمنین در مقابل پیغمبر، داستانها شنیده‌اید؛ روایتها براى شما از تسلیم امیرالمؤمنین در مقابل پیغمبر خوانده شده است. آن‌ وقتى که پیغمبر به او وصیّت میکند که چنین عمل کن، میکند؛ آن‌ وقتى که به او میگوید آن‌ چنان در میدان جنگ حرکت کن، بدون ذرّه‌اى …

ایمان برخاسته از دل و فکر مردم، موتور پیش‌برندهٔ نظام نبوی

اول، شاخصِ ایمان و معنویت. انگیزۀ حقیقی، موتور پیش‌بَرندۀ حقیقی در نظام نبوی، آن ایمانی است که از سرچشمۀ دل مردم و فکر مردم می‌جوشد و دست و بازو و پا و وجود آنها را در جهت صحیح به حرکت درمی‌آورد. پس شاخص اول، شاخص تقویت ایمان، دمیدن روح ایمان و معنویت و دادن اعتقاد درست و اندیشۀ درست به افراد است، که این را از مکه پیغمبر شروع کرد، در مدینه پرچمش را با قدرت بالا برد.

عمق ایمانی غیر از عمق فکری و استدلالی و لزوم پرورش آن

… نه‌اینکه هیچ تصور نشود و محال باشد، اما خیلی بعید است از ذهن که یک سیبی را بگذارند جلوی آدم، بگویند آقا این سیب، نصفِ چپش حرام است، نصفِ راستش حلال. گفت به امام صادق، که اگر شما این‌طور بگویید، من قبول می‌کنم و باور می‌کنم.[19] هرکسی نمی‌تواند این‌طوری باشد. این، عمق می‌خواهد، یک عمق ایمانی. این عمق غیر از عمق فکری است، غیر از عمق معرفتی است، یا این‌طوری بگوییم؛ غیر از عمق استدلالی است، عمق ایمانی است، این عمق ایمانی باید داده بشود. (64/7/28)

تهی شدن هدف از جاذبه در دل، علت بازگشت از راه هدف‌های شریف

… تدریس خوش می‌کند؟ آیا امام صادق، درِ خانه را می‌بندد و داخل خانه می‌رود؟ نه! این کار را نکرد امام صادق. بلکه مبارزه کرد؛ اولاً آن ایدۀ مبارزی را حفظ کرد. آنچه را که تا آن روز برای او زنده بود و حرکت و تلاش می‌کرد، این را در روح خود و مغز خود زنده نگه داشت. آن‌کسانی‌که از راه‌های عزیز، از راه هدف‌های شریف برمی‌گردند، علت اساسی‌اش این است که آن هدف در روح خود آنها، در دل خود آنها، در باطن خود آنها، از جاذبه تهی و خالی می‌شود، اول خودشان بی‌ایمان می‌شوند؛ اثر بی‌ایمانی است که در کارشان و در راهشان ظاهر می‌شود. امام صادق این ایمان را به‌نحو عجیبی در خود حفظ کرد. (53/8/19)

ایمان راستین مستلزم عمل بر طبق آن و پایبندی به لوازمش

مسئلۀ ایمان، این گِرَوِش قلبی، وابستگی فکری و اعتقادی و روانی به یک مطلب، به یک شخص، به یک قطب و به یک مرکز، که نامش ایمان است، تنها به همین خلاصه نمی‌شود که در قلب، انسان این گروش و گرایش و گرویدگی را داشته باشد. آن‌وقتی ایمان به‌صورت راستین در کسی وجود دارد که برطبقِ آن ایمان عمل کند. آن‌وقتی کسی می‌تواند ادعا کند مؤمن واقعی‌ست، که به لوازم ایمان و تعهدات ایمان پایبند باشد. آن‌وقتی کسی می‌تواند بگوید من به خدا مؤمن و معتقدم، که زندگی او و متنِ واقعیتِ وجود او، با آن‌کسی‌که منکر خداست، تفاوتی داشته باشد. آن‌کسی‌که امروز منکر خداست، عملش با عمل آن‌کسانی‌که مدعی خدایند چه تفاوتی دارد؟ هر دو ظلم می‌کنند. هر دو در مادیات تا خرخره غرق شدند. هر دو برای این چند صباح زندگی، چند روز دیگر بیشتر نفس‌زدن و دو لقمه‌ای خوردن و فضا را متعفّن کردن، برای دو صباح بیشتر راحت …

ایمان قلبی بی‌انعکاس در عمل از منظر قرآن ایمان نیست

… چیست؟ هرچه هست، بدیهی است که خدا در مورد مالِ آدمی، در مورد جانِ آدمی، در مورد عمر آدمی، در مورد روابط انسان با سایر انسان‌ها، در مورد روابط انسان با خدا، در مورد روابط انسان با حیوانات و حتی با گیاهان، تعهدها، مسئولیت‌ها، تکلیف‌ها، وظیفه‌هایی معین کرده است. در این‌هم اگر خدا را اطاعت کردید، می‌توانید بگویید ما مؤمنیم، واِلّ ایمان به‌صرف اینکه قلب انسان و دل انسان به یک قطبی وابسته است، اما شعاع این وابستگی در عمل، در دست، در زبان، در پا و در اعضا و جوارح دیگر منعکس نیست، به درد نمی‌خورد؛ بلکه اصلاً نام ایمان از نظر اسلام برای او صدق نمی‌کند، این منطق قرآن است. ﴿فَاتَّقُوا اللهَ﴾ پس از خدا پروا کنید، ﴿وَ اَصلِحوا ذاتَ بَينِكُم﴾ فی‌م‌ابین خود را اصلاح کنید، ﴿وَ اَطيعُوا اللهَ وَ رَسولَهُ﴾ خدا و رسولش را اطاعت کنید، ﴿اِن كُنتُم مُؤمِنيَ﴾ اگر شما مؤمنید.

پنج خصلت مؤمن راستین در آیات سورهٔ انفال

… سخن می‌دهد: ﴿اِنَّمَا المُؤمِنونَ الَّذينَ اِذا ذُكِرَ اللهُ وَجِلَت قُلوبُهُم وَ اِذا تُلِيَت عَلَيهِم آياتُهُ زادَهتُم ايماناً وَعَلىٰ رَبِّهِم يَتَوَكَّلونَ الَّذيَ يُقيمونَ الصَّلاةَ وَ مِمّا رَزَقناهُم يُنفِقون اُولئِكَ هُمُ المُؤمِنونَ حَقّاً﴾[6]؛ برای مؤمنِ راستین، پنج خصلت در اینجا معین شده. ممکن است این پنج خصلت در گوینده و شنونده نباشد، اما اگر کسی در راه ایجاد این پنج خصلت در خود، تلاشی و فعالیتی بکند، باز در راه ایمان، در راه هدفِ ایمان و شایستۀ نامِ مؤمن هست. مؤمن راستین آن کسی‌ست که این پنج صفت در او باشد.

رشد ایمان مؤمن با شنیدن آیات خدا تا ریشه‌کن‌ناشدنی شدن

﴿وَ اِذا تُلِيَت عَلَيهِم آياتُهُ زادَهتُم ايماناً﴾. نشانۀ دیگر مؤمن این است که وقتی آیات خدا بر آنان فروخوانده می‌شود، یا خودشان می‌خوانند یا کس دیگری برای آنها این آیات را فرومی‌خواند، ایمانشان افزون می‌گردد، ﴿زادَهتُم ایماناً﴾. این ایمان مانند بذری در دل او، در روح او رُشد می‌کند، بزرگ می‌شود، مانند گیاهی بالا می‌آید، مانند درختی ساقه و ریشه‌اش ستبر[11] می‌شود، آن‌چنانی‌که امکان ریشه‌کن کردن آن از میان می‌رود. ایمان به‌صورت یک آب راکد، در وجود یک مؤمن، معنی ندارد. آن‌کسانی‌که یک کلمه‌ای را در کودکی فراگرفته‌اند، بر اثر شکِ دوران بلوغ، آن یک کلمه از آن صلابت و از آن عظمت در روح اینها افتاد، کوچک شد، ناقص شد، ناچیز شد، یک نیمه‌ایمانی، یک نیمه‌حقیقتی در روحشان باقی …

خصلت برجستهٔ پیامبران و مؤمنان؛ باور به رسالت خود

با توجه به چند آیه‌ای که امروز ما تلاوت می‌کنیم و در آن ورقه نوشته شده است، دو، سه حقیقت دیگر در زمینۀ ایمان به‌دست می‌آید. اولاً ایمان یک خصلت برجستۀ پیامبران خدا و مؤمنان و دنباله‌روان آنهاست؛ ایمان داشتن، باور‌داشتنِ به رسالت خود. فرق میان رهبران الهی و رهبران سیاستمدار جهانی در همین‌جاست. رهبر الهی مانند راه‌روِ این راه، به آنچه می‌گوید، به گامی که برمی‌دارد، به راهی که می‌پیماید، با همۀ وجودش صمیمانه مؤمن است. درحالی‌که سیاستمداران عالم، احیاناً سخنان زیبایی و بیانات دلکش و شیوایی …

ایمان کورکورانه و بی‌پشتوانه، یکی از بدبختی‌های امروز جامعه

… آن نسل بی‌ایمان، نسل جوان است؛ برای خاطر اینکه باز اگر شکوفه‌های ایمان را ما داریم از گوشه‌و‌کنار، به‌صورت جلوه‌ای، برقی مشاهده می‌کنیم، در نسل جوان داریم مشاهده می‌کنیم، باز مرحبا به نسل جوان که دنبال ایمان غیر تقلیدی و غیر متعصبانه و از روی آگاهی هستند. نه‌خیر، بنده نسل قبل از جوان را می‌خواهم بگویم، این نسل قبل از جوانِ اجتماع ما، اینهایی که به یک چیزهایی، به‌صورت یک ایمان‌های کوری عقیده دارند؛ البته که به مجلس روضه‌خوانی می‌رود، البته که به نماز جماعت، اگر پا بدهد می‌رود، اما چون از روی منطق نیست، چون از روی آگاهی و شعور و درک نیست، خیلی آسان حاضر است مسجد را هم به آتش بکشد، امام حسین را هم پامال کند و برای آن چیزی که برایش ارزش واقعی دارد، همۀ اینها را فدا کند، کمااینکه می‌کنند، کمااینکه می‌بینیم می‌کنند. و ما امروز یکی از بدبختی‌هایمان، مواجهۀ با نسل قبل از جوان است. آنهایی که از آگاهی‌ها و روشن‌بینی‌های خاصّ نسل جوان امروزِ مسلمان محروم ماندند، از آن ایمان عمیق راسخِ مصون‌مانده از آسیبِ زمانِ دو نسل قبل هم، متأسفانه محروم ماندند. نه آن درک و شعور و آگاهی هست که بتواند در سایۀ آن درک، یک ایمان مستقری در خود به‌وجود بیاورد و قید پول و مقام و شهرت و محبوبیت و رفاه و آسودگی را بزند و نه یک صندوقچۀ محکم و حصار قویِ مستحکمی‌، مثل دو قرن پیش و یک قرن پیش در اطرافش هست که ایمانش را در …

بی‌فایده بودن ایمان بی‌تعهد در دنیا و آخرت به منطق قرآن

بنا کردم ﴿اِنَّ الَّذينَ آمَنوا و عَمِلُوا الصّالِحات﴾ها را در قرآن شمردن. دیدم با همین تعبیر، ده‌ها مورد، ایمان همراه با عمل صالح آمده است. ایمانِ تنها، ایمانِ بی‌تعهد، ایمانی که همراه آن احساس مسئولیتی نباشد، نه به درد دنیا می‌خورد، نه به درد عُقبی می‌خورد، این منطق قرآن است. (تالوت فردای ما هم تقریبا ًدر همین زمینه است، آیاتی هم فردا تالوت می‌کنیم و در آن می‌اندیشیم ان‌شاءالله با تدبرّ، که آن هم همین معنا را به‌صراحت، با کمال روشنی اعالم می‌کند، هیچ جای حرفی باقی نیست.) آن‌کسانی‌که فرض می‌کردند ایمان یک چیزی است برای منطقۀ قلب …

عمل به تعهدات ایمانی نشانهٔ مؤمن بودن فرد و جامعه

اگر تعهدی احساس نکردی، در مؤمن بودنِ خودت شک کن. جامعه‌ای که به تعهدات ایمانی عمل نمی‌کند، نام خود را جامعۀ مؤمن نگذارد. آن‌کسانی‌که از قرآن شنیده‌اند: ﴿وَ لا تَهِنوا وَ لا تَحزَنوا وَ اَنتُمُ الاَعلَونَ اِن كُنتُم مُؤمِنيَ﴾[2] سست نشوید، غمگین نشوید، اگر مؤمن باشید از همه برترید؛ آن‌کسانی‌که این صلای عجیب را از قرآن شنیدند، بعد به واقعیت‌ها نگاه می‌کنند، می‌بینند مؤمنینِ به …

کافی نبودن تصدیق قلبی بدون تعهدهای متناسب برای مؤمن بودن

… چه می‌گوید، عیب‌هایش را بگیریم. بعد که می‌رفتند می‌نشستند، فردا شب می‌آمدند، می‌گفتند نه، این کلام بشر نیست، این سخن خدای بشر است. پس قبول می‌کردند، تصدیق می‌کردند که او از سوی خدا سخن می‌گوید. اما جنابعالی بعد از چهارده قرن از آن تاریخ، او را مؤمن نمی‌دانی. من می‌گویم اگر او مؤمن نیست؛ به دلیل اینکه این ایمانش، این قبولش، این تصدیقش با تعهدهای متناسب همراه نبوده، آیا ما مؤمنیم؟ درحالی‌که تصدیق ما هم با تعهدهای متناسب همراه نیست. چه می‌فرمایید شما؟

مؤمن کسی است که متعهدانه در راه خدا تلاش و کار کند

به‌هرصورت سالیانی است، و سالیان دراز، روی مغز‌ها دارند کار می‌کنند تا بگویند اسلامِ منهای عمل، ایمان بدون عمل، در دل محبت و ایمان و باور و نه در عمل، حرکت و تلاش و اثر، سال‌هاست به ما این را می‌خواهند بباورانند. و قرآن همچنان ندایش بلند و زنده و شاداب است که ﴿وَ ما اُولٰٓئِكَ بِالمُؤمِنينَ﴾[15]، آن‌کسانی‌که این کار‌ها را ندارند، (که تالوتش را یا امروز یا فردا خواهیم دید) مؤمن نیستند، ایمان ندارند. آن کسانی مؤمنند، آن کسانی با شمایند، آن کسانی مشمول لطف خدا و برادری و مسلمانی هستند که در راه خدا، طبق ایمان، متعهدانه حرکت کنند، تلاش کنند، کار کنند. این منطق قرآن است.

بی‌اثر بودن ایمان خشک و خالی در دنیا و جامعهٔ اسلامی و آخرت

… ایمانی عمل نکردند، اینها چطورند؟ اینها را می‌فرماید که ﴿ما لَكُم مِن وَلايَتِهِم مِن شَيءٍ حَتّى يُهاجِروا﴾ اینها به شما پیوسته نیستند، جزوِ شما نیستند، میان شما و آنها ولایت و به‌هم‌پیوستگی نیست، تا کِی؟ ﴿حَتّى يُهاجِروا﴾ تا وقتی‌که به تعهد ایمانی عمل کنند. ایمان خشک و خالی در دنیا هم اثر نمی‌دهد برادر، در جامعۀ اسلامی هم منشأ اثر قرار نمی‌گیرد، در آخرت که جای خود دارد. ﴿ما لَكُم مِن وَلايَتِهِم مِن شَيءٍ حَتّى يُهاجِروا﴾.

مؤمنان راستین اهل هجرت و جهاد و یاری‌اند و دیگران مؤمن دروغین

… چون امروز، اآلن بین دو نماز، وقتی‌که نگاه می‌کردم به قرآن، دیدم که بعد از این آیه، دو، سه آیه که می‌گذرد) باز در آنجا یک جمله‌ای هست که آن جمله به درد ما خیلی بیشتر می‌خورد. آن جمله برای استشهاد مطلب ما خیلی جالب است، حالا همان جمله را برایتان می‌خوانم. یکی، دو، سه آیۀ بعد می‌فرماید که ﴿و الَّذينَ آمَنوا وَ هاجَروا﴾[28]، که من ننوشتم در این ورقه ﴿وَ جاهَدوا في سَبيلِ اللهِ﴾ آن‌کسانی‌که ایمان آوردند، هجرت کردند، مجاهدت کردند در راه خدا، ﴿وَ الَّذينَ آوَوا و نَصَروا﴾ آنهایی‌که پناه دادند و یاری کردند، ﴿اُولٰٓئِكَ هُمُ المُؤمِنونَ حَقّاً﴾ مؤمن راستین اینها هستند، غیر اینها چه کسانی‌اند؟ مؤمن دروغین. مفاد آیه این است. (بنابراین چون این آیات جالب است، همین آیات را بعدا ًتالوت خواهند کرد.)

تعهدات مؤمن همیشگی است نه گاه‌گاهی و دلبخواهی

این مسئله هم در زمینۀ بحثِ دربارۀ ایمان، مسئله‌ای است مهم، که تعهدات یک فرد مؤمن، گاه‌گاهی و دل‌بخواهی نیست. این‌جور نیست آن‌کسی‌که می‌خواهد خود را مؤمن قلمداد بکند، هرجا که نفع و سود و بهرۀ شخصیِ تجاوزکارانۀ خودش ایجاب کرد، مؤمن باشد؛ هرجا به نام ایمان و به تظاهرِ به عمل، توانست بر خَرِ مراد سوار شود،[1] اسم از ایمان و عمل بیاورد، اما در آن مواردی که ایمان و عمل برای او سود شخصی، سودِ متجاوزانه و متعدیانه تولید نمی‌کند، از نام اسلام و نام ایمان و از عمل به تعهدهای ایمانی روگردان باشد. اینجا ما این صفت را ـ که در قرآن به‌صورت‌های گوناگونی مورد تعرّض قرار گرفته است ـ به نفع‌طلبان نسبت دادیم، گفتیم نفع‌طلبان این‌جورند. همۀ مردم دنیا نفع‌طلبند، چه کسی است که طالب زیان خود باشد؟ منظور ما از نفع‌طلبان، آن کسانی هستند که برای نفع شخص خود، حاضرند …

ایمان مجرد و ذهنی بدون تعهد و عمل صالح ایمان نیست

سیرۀ آنها این است که ایمان و عمل را تا آنجا می‌خواهند و دوست می‌دارند که به سود شخص آنهاست و با نام ایمان و تظاهر به عمل می‌توانند بهره‌ای، کامی ببرند. این‌گونه افراد از‌نظر اسلام مؤمن نیستند، آیۀ قرآن صریحاً اعلام می‌کند که اینها ایمان ندارند. بنابراین ما در بحثِ در زمینۀ ایمان ـ که یکی از اوّلی‌ترین مباحثی است که در سلسلۀ شناخت فکری اسلام باید مطرح می‌شد و شد ـ به این نتیجه هم رسیدیم که اگر ایمان همراه با تعهد است، اگر ایمانِ بدون تعهد، بدون احساس مسئولیت، بدون انجام‌دادن تعهد‌ها و به تعبیر قرآن، بدون عمل صالح، ایمان نیست و نتایج ایمان بر ایمانِ مجرد و خشک و ذهنی مترتب نمی‌گردد؛ علاوه‌براین، این حقیقت دیگر هم باید مورد نظر باشد که تعهد، همیشگی و همگانی است.

رد مؤمن‌دانستن پذیرندهٔ بخشی از دین با نمونهٔ معاویه

می‌خواهم بگویم اگر قرار است ما یک مقدار از دین را متعهدانه بپذیریم، یک مقدارِ دیگرش را نپذیریم و خودمان را مؤمن بدانیم، اگر یک‌چنین بنایی‌ست، بگذارید اول معاویه را مؤمن بدانیم؛ چون معاویه هم همین‌جور بود. نسبت به یک مقداری از دین به شدت اظهار پایبندی می‌کرد. مگر مکرر در بحث‌ها نگفتم که معاویه نماز می‌خواند، به جماعت می‌خواند، اول وقت هم می‌خواند، امام جماعت هم می‌شد. که فضیلت نماز جماعت برای امام جماعت بیشتر است تا برای مأمومین. آن مقدار اجری که پیش خدا امام جماعت دارد، بیشتر است از آن مقدار اجری که مأمومین …

ایمان معتبر اسلامی، ایمان استوار و متعهد در همه‌جا و همه‌زمان

… معاویه، فرقی نمی‌کند در هر طبقه‌ای، در مقام قضاوت نسبت به این انسان چگونه باید قضاوت کنیم؟ بعضی از ج‌اها دین را، ایمان را، متعهدانه قبول کرده، یک جاهایی هم از دین و ایمان نشانی و اثری و خبری در زندگی خود باقی نگذاشته. چه بگوییم ما به این آدم؟ مؤمنش بدانیم؟ قرآن صریحاً می‌فرماید این‌گونه آدمی‌مؤمن نیست. پس ایمانی که در طرز فکر اسلامی معتبر است، ایمان این‌جور آدم‌ها ـ که نظیرشان در روزگار ما الی‌ماشاءالله زیاد است ـ نمی‌باشد، بلکه ایمان استوار آن مردانی است که همه‌جا، با همه‌کس، در همه‌زمان، به‌هرصورت محفوظ است، با تعهدش، با عملش، ﴿اِنَّ الَّذينَ آمَنوا وَ عَمِلُوا الصّالِحات﴾ تا آخر.

نفی ایمان مؤمنان معمولی که پس از ادعای ایمان روی برمی‌گردانند

﴿وَ يَقولونَ آمَنّا بِاللهِ وَ بِالرَّسولِ﴾ می‌گویند ایمان آورده‌ایم به خدا و به پیامبر، ﴿وَ اَطَعنا﴾ و فرمان برده‌ایم. این ادع‌اها را می‌کنند، که ادعا کردنش آسان است، اما ﴿ثُمَّ يَتَوَلّىٰ فَريقٌ مِنهُم مِن بَعدِ ذلِكَ﴾ پس از این ادعا، گروهی از آنان رو برمی‌گردانند، وقتی‌که رو برگرداندند، ـ صحبت از کفار نیست‌، صحبت از مرتدین نیست که یکهو قهر می‌کنند، از عالم اسلام خارج می‌شوند، می‌روند؛ نه، صحبت از همین مؤمنین معمولی داخل جامعه‌هاست، جامعه‌های اسلامی ـ بعد دربارۀ اینها می‌فرماید: ﴿وَ ما اُولٰٓئِكَ بِالمُؤمِنينَ﴾ نیستند اینان مؤمنان، مؤمن نیستند. حالا روشن‌تر از این، ﴿وَ اِذا دُعوا اِلَى اللهِ وَ رَسولِهِ لِيَحكُمَ بَينَهُم﴾ چون فرا خوانده شوند به‌سوی خدا و رسولش تا پیامبر حکم کند و قضاوت کند میان آنان، ﴿اِذا فَريقٌ مِنهُم مُعرِضونَ﴾ ناگهان می‌بینی که گروهی از آنان روی گردانند. حاضر نیستند بروند از …