رفتن به محتوای اصلی

امیرالمؤمنین (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابی‌طالب (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱

سیر زمانی

از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۶۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۲همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته زمینه آماده شده بود، فکر می‌کرد که زمینه آماده خواهد شد، به‌حسب موازین ظاهری.

شاهدها (۲۰ پاراگراف)

اوصاف امیرالمؤمنین: متصل به ملکوت، مجاهد، زاهد و زمامدار درجهٔ یک

… آخر سعى میکند به بهترین و امین‌ترین اشخاص بیان کند. خب، امیرالمؤمنین اعجوبه‌ى خلقت است، مسلمانِ درجه‌ى اوّل است، تالى‌تِلو(۳) نبىّ اکرم است؛ مقامات او در آسمانها معروف‌تر است تا در زمین؛ مریدها و محبّین او در بین ملائکه‌ى آسمانها بیشترند تا در بین انسانها؛ این انسانِ متّصل به ملکوت، عارف به همه‌ى معارف عالیه و راقیه‌ى الهى؛ مجاهد درجه‌ى اوّل فى‌سبیل‌الله‌، که «جاهِد فِى اللهِ حَقَّ جِهادِه»؛ همان‌ جور که شایسته‌ى جهاد بود، آن بزرگوار جهاد کرد در همه‌ى مراحل زندگى؛ آن زاهد درجه‌ى یک، سیاستمدار درجه‌ى یک، زمامدار درجه‌ى یک؛ حالا یک انسانى با این خصوصیّات میخواهد از دنیا برود، وقت او تنگ است پیش از ضربت زدن هم آن بزرگوار میدانست؛ ضربت که زدند، معلوم شد ساعتهاى آخر عمر را میگذراند حالا میخواهد به فرزندانش، به اهل کوفه، به مسلمانان سرگشته‌ى آن روزگار و به همه‌ى تاریخ پیامى را خلاصه …

شکوهٔ امیرالمؤمنین از رنج‌ها و لجاجت امت نزد پیامبر در رؤیا

… در آغوش پیغمبر بزرگ شده است، پیغمبر پدر او بوده است در همه‌ى ادوار؛ حالا هم که پیرمرد شصت‌و‌سه ساله‌اى است، وقتى پیغمبر را در خواب میبیند، باز همان احساس کودکانه را در مقابل پیغمبر دارد؛ مثل بچّه‌اى که به پدرش شکایت کند، امیرالمؤمنین به پیغمبر شکایت میکند. فَقُلتُ یا رَسُولَ اللهِ ماذا لَقیتُ مِن اُمَّتِکَ مِنَ الاَوَدِ وَ اللَّدَد؛ عرض کردم یا رسول‌الله!‌ از دست امّت تو من چه کشیدم؛ چه دشمنى‌ها با من کردند، چه لجاجتها با من ورزیدند، سختى‌ها کشیدم از دست امّتت. در یک عبارت دیگر این‌‌جورى دارد که «اِنّى مَلِلتُهُم وَ مَلّونى»؛(۱۴) یعنى آنها هم از من خسته شدند، من هم دیگر از دست آنها خسته شدم. فَقالَ ادعُ عَلَیهِم؛ پیغمبر فرمود على جان نفرینشان کن. حالا امیرالمؤمنین میخواهد نفرین کند این امّتى را که این‌قدر او را …

ناتوانی ذهن‌های مادی از درک شخصیت او و جمع صفات انبیا در او

… مسلمان و غیر مسلمان و هنوز هم مینویسند و میسرایند و میگویند لکن آنچه گفته شده است، کافى نیست که بتواند شخصیّت این اعجوبه‌ى عالم و نمونه‌ى قدرت کامله‌ى الهى و کلمه‌ى تامّه‌ى پروردگار را براى ما با همه‌ى ابعاد روشن کند. البتّه بیشتر این مشکل از ناحیه‌ى ما است؛ ما هستیم که با ذهنهاى کوچک و اُنس‌گرفته با مقیاسهاى مادّى و انسانهاى معمولى، قدرت آن را نداریم که شخصیّتى را با آن ابعاد عظیم معنوى و روحى تصوّر بکنیم. بارى، میتوان یک شبحى را از آن شخصیّت عظیمِ معنوى در ذهن تصویر کرد، به برکت گفته‌هاى آن کسانى که خودشان مثل امیرالمؤمنین یا بالاتر از امیرالمؤمنین بوده‌اند که او عبارت است از وجود مقدّس خاتم‌الانبیا حضرت محمّد مصطفىٰ (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم). در یک روایتى بنده دیدم که از طرق غیر شیعه نقل شده است این حدیث که پیغمبر اکرم فرمودند به جمعى از اصحابشان: مَن اَرَادَ اَن یَنظُرَ اِلىٰ آدَمَ فى عِلمِهِ ... وَ اِلىٰ اِبراهیمَ فى حِلمِهِ وَ اِلىٰ موسىٰ فى هَیبَتِهِ وَ اِلىٰ عیسىٰ فى عِبادَتِهِ فَلیَنظُر اِلىٰ عَلىِّ بنِ اَبى‌طالب؛[1] یعنى علم آدم که قرآن میگوید «وَ عَلَّمَ ءادَمَ الاَسماءَ کُلَّها»،[2] همه‌ى نشانه‌ها و نامها و معارف آفرینش را خداى متعال به حضرت آدم تعلیم داد، یا حلم ابراهیم که قرآن تعریف میکند: اِنَّ اِبرهیمَ لَحَلیمٌ اَواهٌ مُنیب،[3] یا هیبت موسىٰ که قدرت فرعون و عظمت فرعونى در مقابل آن هیچ‌ و پوچ بود، یا عبادت عیسىٰ که مظهر زهد و اخلاص و تعبّد در مقابل پروردگار بود و در بعضى از روایات دیگر که باز از طُرُق غیر شیعه است، چیزهایى هم به این اضافه شده است مثل زهد یحیى‌بن‌زکریّا، و از این قبیل نشانه‌هاى انبیا، همه‌ى اینها در این انسان بزرگ و والایى که ما خود را دنباله‌رو و شیعه‌ى او میدانیم، جمع شده است؛ این میتواند یک تصویرى از شخصیّت آن بزرگوار را تا حدودى براى ما روشن کند.

الگو بودن در رابطه با خدا، مردم، بیت‌المال، محرومان و دشمنان

… میکند، همان اندازه یا بیشتر با مَنِش خود و شخصیّت خود و رفتار خود انسانها را جهت میدهد و آنها را به راه راست هدایت میکند؛ این مسئله‌ى مهمّى است. خب، امیرالمؤمنین امام ما است؛ یعنى امام همه‌ى مسلمین است؛ همه او را به‌ عنوان امام قبول دارند. امام یعنى چه؟ یعنى ما باید ابعاد این شخصیّت را در نظر بگیریم مثل آن الگو و نمونه‌ى عالى که شما میگذارید جلوى خودتان، بعد تمرین میکنید که چیزى شبیه آن بسازید تمرین کنیم که شخصیّت خودمان را از لحاظ فردى‌مان، از لحاظ رفتارمان، از لحاظ علاقه و رابطه‌ى خودمان با خدا و کارى که روى شخص خودمان میکنیم، از لحاظ رفتارى که با مردم میکنیم مردم جامعه، مسلمانها، برادران از لحاظ رفتارى که با بیت‌المال میکنیم، این امکانى که در اختیار ما است، پولى که در اختیار ما است، ابزارى که در اختیار ما است، از لحاظ رفتارى که با مردم به ‌عنوان یک مجموعه‌ى بشرى که ما راعى[4] آنها هستیم و حاکم هستیم بر یک بخشى از زندگى آنها، از لحاظ دلسوزى‌اى که براى محرومین میکنیم چه فقرا، چه محرومین ذهنى، چه محرومین علمى و اعتقادى از لحاظ رفتارى که با دین خدا میکنیم که چگونه باید از آن دفاع کرد، چگونه باید نسبت به آن دقّت ورزید، از لحاظ رفتارى که با دشمنان میکنیم، در تمام اینها الگوى ما امیرالمؤمنین باشد و سعى کنیم خودمان را به آن بزرگوار شبیه کنیم.

ارتباط دائمی با خدا و عبادت در همهٔ احوال

چطور میشود کسى خود را شیعه‌ى علىّ‌بن‌ابى‌طالب بداند و ادّعا کند که او امام من است، در حالى که به کمترین چیزى که میپردازد در زندگى، رابطه‌ى قلبى خودش است با خدا؟ مگر میشود؟ او امام چنین آدمى است؟ میشود قبول کرد؟ آن بزرگوار همه‌ى عمرش را به عبادت خدا گذراند. از اوّلى که در وجود آن بزرگوار، نقطه‌ى نورى از هدایت الهى به ‌وسیله‌ی پیغمبر اکرم به ‌وجود آمد تا لحظه‌اى که با شمشیر دشمنان خدا به لقاءالله‌ شتافت، یک‌ جا شما آن بزرگوار را پیدا کنید که از عبادت خدا و از توجّه به خدا و از رابطه گرفتن با خدا غفلت کرده باشد؟ در شادى، در عزا، در جنگ، در صلح؛ در شب یک‌ جور، در روز یک ‌جور، در مسجد یک‌ جور، در میدان جنگ یک ‌جور، در مسند حکومت یک‌ جور، در جایگاه قضاوت و داورى یک ‌جور؛ دائم در حال ارتباط با خدا و تعبّد پیش پروردگار و کار براى خدا. آن انسانى که در تمام آنات قدرت و حکومت و سلطه‌اى که خداى متعال در اختیار او گذاشت، به فکر ضعیف‌ترین افراد جامعه بود؛ هم خودش به فکر بود، هم به کسانى که به جاهاى مختلف به ‌عنوان حکومت و استاندارى و سفارت و غیره میفرستاد، سفارش میکرد. ایشان به مالک اشتر …

حضور در کنار پیامبر در سخت‌ترین صحنه‌های جنگ و مبارزه با دشمنان قدرتمند دین

… و کار براى خدا و مبارزه‌ى با دشمنان خدا، شب و روز نمى‌شناخت؛ در همه‌ى جنگهایى که پیغمبر رفتند جز در موارد خیلى معدودى که ظاهراً جنگ تبوک بود که پیغمبر فرمود یا على! تو بمان مدینه را حفظ کن؛ چون مدینه از یک طرف دیگر تهدید میشد، پیغمبر ایشان را گذاشت مدینه؛ در بقیّه‌ى جنگها یا در اکثر بقیّه‌ى جنگها، نزدیک به همه در کنار پیغمبر بود، آن وقتى که همه نبودند، او بود؛ آن وقتى که کار از همیشه سخت‌تر بود، او آنجا حضور داشت، در نزدیک‌ترین جاى خطر. [اینکه] کسى ادّعا کند که او امام من است، در حالى‌ که حاضر نباشد در راه خدا و دین خدا یک سیلى به بناگوش او بزنند؛ این میشود؟ حاضر نباشد که به دشمن خدا، به دشمنان دین، به دشمنان اسلام به‌ خاطر قدرتشان، گردن‌کلفتى‌شان بگوید بالاى چشمت ابرو است. آنهایى که …

لزوم حرکت به سوی قلهٔ او هرچند رسیدن به او ممکن نیست

… مثل امیرالمؤمنین [باشیم]؛[7] بعداً یک نفرى نامه نوشت که بله، شما خوب خودتان را راحت کردید؛ میگویید ما نمیتوانیم مثل امیرالمؤمنین [باشیم]. نه، بحث راحت کردن نیست؛ امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) خودش هم فرمود که شما نمیتوانید.[8] او در قلّه است؛ یک قلّه‌ى مرتفعى را در نظر بگیرید، ما باید به ‌سمت قلّه راه بیفتیم، ولو در این دامنه‌ها [باشیم]؛ عمده این است، مهم این است، شاخص این است؛ باید حرکت کنیم، نباید بگوییم که آقا ما که نمیرسیم به آنجا، پس کجا برویم؛ نه آقا، باید حرکت کرد.

بی‌ارزشی حکومت نزد ایشان جز برای اقامهٔ حق

اصلاً معناى حکومت چیست؟ معناى حکومت این است که انسان حقّى را احقاق کند؛ عدلى را برپا بدارد. امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) در آن صحبتى که معروف است و همه شنیده‌اید، فرمودند که این حکومت، به ‌قدر این کفش یا بندِ این کفش براى من ارزش ندارد؛ بعد فرمودند «اِلّا اَن اُقیمَ حَقّاً»؛[4] مگر اینکه من حقّى را اقامه کنم. در این راه، انسان هر چه بکشد و هر چه زحمت تحمّل بکند و هر چه اضافه کار کند و هر چه شب‌ بى‌خوابى بکشد و هر چه محرومیّت از آن چیزهایى که به‌ طور معمول افراد جامعه دارند، تحمّل بکند، حقّش است؛ جا دارد؛ یعنى در این صورت، انسان ضرر نکرده. باز از امیرالمؤمنین (علیه …

الگوی ممتاز در ولایت بر نفس و در حکومت اسلامی

آن نکته‌اى که بالخصوص در این روز وجود دارد، این است که آن کسى که در این روز مطرح شده است، یعنى وجود مقدّس امیرالمؤمنین، مولاى متّقیان (سلام الله‌ علیه)، در هر دو منطقه‌ى ولایت، یک الگوى ممتاز و یک شخصیّت ممتاز است؛ هم در ولایت بر نفْس خود و به مهار کشیدن نفْس خود که عرض کردیم این، آن بخش اصلى است و هم در الگویى که براى حکومت اسلامى و ولایت الهى، او از خود نشان داد؛ تثبیت کرد یک نمونه‌اى را در تاریخ که هر کسى که میخواهد ولایت الهى را بشناسد، نمونه‌ى اَتَمّش و الگویش آنجا است.

رها کردن و پذیرش خلافت بر اساس احساس تکلیف نه هوای نفس

[اگر] شما بخواهید صفحه‌ى روشن این تجربه‌ى عظیم و درخشان را نگاه کنید، [آن صفحه‌ی روشن،] زندگى امیرالمؤمنین است؛ خلافتِ با آن عظمت را آن روزى که بایستى رها کند و مثل هسته‌ى خرمایى از دهان بیرون بیاورد و بیندازد، این کار را کرد؛ و آن‌ وقتى که احساس تکلیف بود براى تکلیف، نه براى چیز دیگرى رفت به سراغش و آن را قبول کرد؛ احساس تکلیف. و براى حفظ آن و براى مقابله‌ى با دشمنانِ آن، [تمام] عمر خلافتش را تقریباً به جنگ گذراند. اگر مسئله‌ى هواى نفْس و ملاحظات نفْسانى بود، جور دیگرى عمل میکرد [امّا] ملاحظات نفْسانى نبود. آن‌ وقتى هم که جان خودش را در راه این هدف و این مقصود میخواست فدا کند، باز …

بی‌اعتنایی به دنیا با وجود حکومت بر کشوری پهناور، سرمشق جهت‌دهنده

البتّه [اگر] کسى قوى باشد، به دام نخواهد افتاد. و آنهایى که قوى هستند به دام قوى‌ترها نمى‌افتند؛ به هیچ کیفیّتى به دام دنیا نمی‌افتند. کسى مثل امیرالمؤمنین در رأس یک کشور پهناور عظیمى با قدرت بى‌نهایت ــ که آن کشورى که امیرالمؤمنین بر آن فرمان میراند، امروز چند کشور بزرگ است در منطقه‌ى ما با حکومتهاى جداگانه ــ و آن مردمى که این‌همه منابع ثروت در میان آنها در آن روزگار و در آن بُرهه‌ى از زمان فراوان بود، اندکى خودش را به دنیاى انسان معمولى هم آلوده نمیکند، و میفرماید: غُرّى غَیرى؛[7] اى دنیاى رنگین! برو سراغ دیگران و برو سراغ ضعیفها که دست تو به مثل امیرالمؤمنینى نمیرسد که نمیرسد. خب، آن مرتبه‌ى اعلىٰ است. آن مرتبه البتّه براى ما فقط به ‌صورت یک سمبل مطرح است، به ‌صورت یک سرمشق فوق حدود تصوّر مطرح است، براى اینکه جهت معلوم باشد؛ براى اینکه بدانیم راه این است. از آن پایین‌تر و نزدیک به زندگى ما، زندگى امام بزرگوار ما بود؛ به دنیا اعتنائى نداشت؛ ارزشى براى او نداشت؛ لذّتهاى مادّى براى او اهمّیّتى نداشت که به آنها اندک ‌توجّهى بکند. آن مقام با آن عظمت و آن قدرت خیره‌کننده‌ى جهانى ــ که …

گستردگی یاد امیرالمؤمنین بر همه‌چیز و همه‌جا

… خود را دعوت میکنم و توصیه میکنم به رعایت تقوا و اهمّیّت ‌دادن به اوامر الهى و دقّت در کارهاى خود، گفتار خود، کردار خود و در دست گرفتن زمام این نفْسى که ما را به هلاکت میکشاند. امروز روز بیست‌‌ویکم ماه رمضان و روز امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) است. اگرچه در دنیاى اسلام و در تاریخ اسلام که با چشم انصاف نگاه کنیم، همه‌ى روزها متعلّق است به علىّ‌بن‌ابى‌طالب (علیه‌ السّلام)، لکن شیعه‌ى آن حضرت امروز حال و هواى دیگرى دارد. یاد امیرالمؤمنین بر همه‌چیز و همه‌جا گسترده است.

سیرهٔ امیرالمؤمنین چراغ راه مسلمانان

… نحو الفساد والغرق فى المادّیّات، فانّ على المسلمین أن یصونوا أنفسهم، عبر التّحلّى بالتّقوى والاعتصام بحبل الله‌، من الانجراف مع هذا السّیل العرم، ویقیموا صرح الامّة الاسلامیّة على قاعدة صلبة من نفوس قویّةٍ بذکر الله‌، وارادةٍ مطمئنّة بالوعد الالهی. خصوصاً ونحن نعیش ذکرى استشهاد مولى المتّقین وامیرالمؤمنین علىّ ‌بن ابى‌طالب (علیه ‌السّلام). فلنجعل اذاً سیرة هذا الرّجل العظیم نبراساً ینیر لنا دربنا اللّاحب.

سیرهٔ امیرالمؤمنین چراغ راه آیندهٔ مسلمانان

… بکشانند، مسلمانان باید با برخوردارى از تقوا و چنگ زدن به ریسمان خدا، خود را از افتادن در کام این سیل بى‌امان محفوظ و مصون بدارند و کاخ رفیع امّت اسلامى را بر شالوده‌اى محکم از نفوسى که با یاد خدا قوى است و اراده‌اى که به وعده‌ى الهى مطمئن است، بر پا دارند؛ بویژه که ما در ایّام شهادت مولاى متّقیان، امیرالمؤمنین علىّ‌بن‌ابى‌طالب (علیه ‌السّلام) به سر میبریم، بنابراین باید سیره‌ى این بزرگ‌مرد را چراغ راه آینده‌ى خود بسازیم.

سفارش به کارگزار که مسئولیت طعمهٔ او نباشد

پس، نکته‌ی سوم خدمت به نفس این سِمَت است. نه این‌که این سمَت را در خدمت خودمان قرار دهیم. ما باید خادم این سمَت باشیم؛ این سمت، خادمِ ما نباشد. همان‌طور که امیرالمؤمنین علیه‌الصّلاةوالسّلام در نامه به عامل خود فرمودند: «باید عمل برای ما طعمه نباشد». این عمل، این کار، این شغل، این مسؤولیت، طعمه‌ای برای ما نباشد.

متهم شدن امیرالمؤمنین (ع) در زمان خود به نماز نخواندن

دشمن البتّه تبلیغات میکند، دشمن سعى میکند همه‌ى کمبودها و کسرى‌ها را بشکند به گردن روحانیّون، که اینها موجب هستند. خب بالاخره وقتى یک کار به این عظمت کسى میخواهد انجام بدهد، این چیزها هم در آن هست؛ ما که نباید تعجّب کنیم. یادمان بیاید که شخصیّتى مثل امیرالمؤمنین در زمان خودش متّهم شد به اینکه نماز نمیخواند؛ ما چه توقّعى داریم؟ البتّه زمان ما از زمان امیرالمؤمنین خیلى بهتر است. ایمان مردم ما از ایمان سربازان امیرالمؤمنین بمراتب بالاتر است.

سخن و رفتار امیرالمؤمنین درس در دو قلمرو ولایت

آنچه امروز براى ما به ‌عنوان درس باید مطرح بشود بخصوص که جلسه‌ى ما عمدتاً متشکّل است از کسانى که به ‌نحوى در نظام ولایت اسلامى مسئولیّتى دارند، دخالتى دارند، شأنى دارند این است که ما در این دو منطقه‌ی ولایت، که مولاى ما و محبوب ما علىّ‌بن‌ابى‌طالب (علیه الصّلاة و السّلام) در این دو منطقه درخشیده است و کلمه‌کلمه سخن او و قدم‌قدم حرکات او میتواند براى هر کسى درس باشد، حقیقتاً مشغول تلاش و مجاهدت بشویم. یک مسئله، مسئله‌ى استقرار ولایت‌‌الله‌ در جامعه است که البتّه این در دنیا امروز دشمنان زیادى دارد که صریحاً با آن دشمنى میکنند؛ از روز اوّل هم [دشمنانى] داشت و مخصوص امروز نیست. علّت هم معلوم است که چرا دنیا با یک جامعه‌اى که میخواهد بر اساس قیمومت الهى و …

عبودیت کامل و اخلاص امیرالمؤمنین به‌عنوان درس

… در دوران پنج‌ساله‌ى حکومت امیرالمؤمنین، ما به طور قطع و یقین میتوانیم بگوییم این‌جورى است. ما نسبت به دورانهاى دیگر نمیخواهیم قضاوت داشته باشیم. در دوران حکومت امیرالمؤمنین که حاکمیّت حقیقى الهى است، بلاشک این‌جورى است که ارزشها روزبه‌روز پُر‌رنگ‌تر میشود؛ آن‌ وقت آن چیزى که پشتوانه‌ى این است، همان معنایى است که گفتیم در امیرالمؤمنین از همه آشکارتر است و آن، استقرار ولایت الهى است در نفْس آن بزرگوار؛ عبودیّت کامل امیرالمؤمنین است در مقابل خدا؛ خلوص امیرالمؤمنین است در تمام تلاشها و کارهایش براى خدا؛ این، آن چیزى است که ما بایستى از امیرالمؤمنین درس بگیریم.

انجام کارهای واجب در ساعات میان ضربت تا شهادت

و من وَصیّة له علیه السّلام للحسن و الحسین (علیهما السّلام) لمّا ضربه ابن ملجم لعنه الله. این وصیّت را به امام حسن و امام حسین کرد، آنها را خواست، با آنها حرف زد و این کلمات را گفت، بعد از ضربت. مجروح است، مریض است، تنش تب‌دار شده است بر اثر زهر؛ باشد، اینها مانع آدمهاى معمولى است، نه مانع کسى مثل علىّ‌بن‌ابى طالب (علیه السّلام)؛ باید در همین ساعات کوتاه بین ضربت‌ خوردن تا شهادت که کمتر از ۴۸ ساعت است، همه‌ى کارهاى واجب و لازم و درجه‌ى یک را انجام بدهد و انجام داد، که یکى‌اش همین بود. این‌‌جور شروع میشود: اوصیکُما بِتَقوَى الله. بى‌مقدّمه، اوّلین کلمه تقوا است. در آن هفته که اینجا آمدیم،(۴) اجمالاً راجع به تقوا عرض کردم؛ تقوا یعنى همه‌چیز یک انسان؛ دنیا و آخرت یک ملّت. زاد و توشه‌ى حقیقى در این راه طولانى که بشر مجبور است آن را بپیماید، …

زندگی امیرالمؤمنین آینهٔ تمام‌نمای وصیت او

… برده‌اید؛ که میشود آخرت. تجارت هم اگر چنانچه براى رونق دادن به زندگى مردم باشد و نه پول ریختن داخل کیسه‌ى خود، میشود آخرت. و همه‌ى کارهاى دیگر دنیا از همین قبیل. خب، پس نکته‌ى دوّم این است که دنبال دنیا ندوید و در طلب دنیا روانه نشوید؛ همین معنایى که عرض شد. ضمناً آنچه امیرالمؤمنین در این وصیّت فرموده است، خود آن بزرگوار آئینه‌ى تمام‌نماى آن بوده است. زندگى او را که نگاه کنید، همین حرفهایى است که حالا یکى پس از دیگرى مشاهده خواهید کرد.