رفتن به محتوای اصلی

امیرالمؤمنین (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابی‌طالب (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱

سیر زمانی

از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۶۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

تعریف در کلام رهبر

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته زمینه آماده شده بود، فکر می‌کرد که زمینه آماده خواهد شد، به‌حسب موازین ظاهری.

شاهدها (۳۸ پاراگراف)

ناتوانی انسان‌ها از درک و سنجش کنه مقام او

درباره‌ى مقام امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) زبانهاى نوع بشر و قدرت تصویر و ترسیم انسانها عاجز از ارائه‌ى کُنه و حقیقت مطلبند، بلکه عاجز از تصوّر آن مقام شامخ و کُنه عظمت آن بزرگوارند. ما با قیاسِ به معلومات خودمان میتوانیم چیزى را بشناسیم و بفهمیم. امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) از مقیاسهاى ما خارج است. او را با ذرع و پیمانه‌اى که در اختیار ما است براى سنجیدن انسانها و فضیلت‌ها و محسّنات و زیبایى‌ها، نمیشود سنجید و اندازه گرفت؛ او بالاتر از این حرفها است. آنچه ما مى‌بینیم، درخشش آن بزرگوار است که به چشم هر انسانى مى‌آید؛ حتّى دشمنان، حتّى مخالفان؛ چه برسد به دوستداران و یا شیعیان. همچنان ‌که از رسول خدا (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) در کتب اهل سنّت و از روات اهل سنّت روایت شده است …

رابطهٔ عاشقانهٔ ملت ایران با او فراتر از اعتقاد به امامت

رابطه‌ى ملّت ما با امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة ‌و السّلام) یک رابطه‌ى عاشقانه است؛ مسئله بالاتر از اعتقاد به ولایت و امامت آن بزرگوار است. این اعتقاد هست، جزو جان ما است، جزو اوّلین آموخته‌هاى ما در گاهواره است و تا گور ان‌شاءالله‌ با ما همراه خواهد بود امّا یک چیز دیگر، یک عنصر دیگر در رابطه‌ى ملّت ما و امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) رابطه‌ى محبّت است، عشق است.

برگزیدن راه خدا در همهٔ عمر حتی با مخالفت همهٔ انسان‌ها

حالا یک صفت از صفات آن بزرگوار را من عرض میکنم؛ آن صفت این است که امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) از اوّل زندگى تا آخر عمر به خداى متعال فکر کرد و راه خدا را ولو مورد مخالفت همه‌ى انسانها هم بود، بر راه غیر خدا و ضدّ خدا انتخاب کرد؛ این یک صفت. امیرالمؤمنین از قبیل این صفت، ده‌ها خصلت برجسته دارد و این یکى از آنها است.

نخستین مؤمن به پیامبر (ص) بی‌اعتنا به کفر و عناد جامعه

آن وقتى که میخواست ایمان بیاورد ــ که اوّل‌مؤمن به نبىّ اکرم، امیرالمؤمنین بود ــ در آن لحظه‌اى که ایمان مى‌آورد، همه‌ى کسانى که در آن جامعه بودند، به این حقیقت کافر بودند؛ او به کفر آنها و به انکار آنها و به عناد آنها اعتنائى نکرد. در واقعه‌ى یوم‌الدّار که پیغمبر بزرگوار بزرگان عرب در مکّه را جمع کردند و اسلام را عرضه کردند بر آنها و فرمودند که هر کسى که امروز اوّل‌نفر ایمان را بپذیرد، او وصىّ من خواهد بود و امیر پس از من خواهد بود و عرضه کردند این معنا را بر دیگران، هیچ‌کس ــ از کفّار …

دفاع بی‌ملاحظه از حق در دوران مکه و مدینه

در تمام دوران مکّه، یک لحظه رعایت و ملاحظه‌ى خشونتها و عصبیّت‌ها و مخالفتها و دشمنى‌ها را نکرد و از حق دفاع کرد. در تمامِ دوران مدینه در هرجایى که خطر بود، علىّ‌بن‌ابى‌طالب آنجا بود و هیچ چیز را ملاحظه نکرد. در قضیّه‌ى خندق آن وقتى که همه سرها را به زیر انداختند، او بلند شد و شجاعانه داوطلب شد، یعنى براى وجود خود هیچ حیثیّتى جز حیثیّت دفاع از اسلام و دفاع از حق قائل نبود. [اصل] براى او همین یک کار بود که از حق دفاع کند.

سلوک پیرو علی (ع): نهادن عمر و توان در اختیار حق

انسان قواى معیّنى دارد، عمر محدودى دارد و باید اینها را به عنوان سرمایه‌اى در اختیار حق قرار بدهد؛ این است سلوک یک مؤمن به على (علیه ‌السّلام). این است که اگر در بشر ــ ولو در جمع کوچکى از بشر ــ به ‌وجود بیاید، خواهد توانست دنیا را از ظلم و جور خالى کند. این است آن چیزى که ما انسانهاى دلبسته و چسبیده‌ى به غذا و خوراک و راحت و عشرت و زندگى و خانه و جاه و جلال و مقام و قدرت و سایر دلبستگى‌ها و سرگرمى‌هاى بشر در دنیا نمیتوانیم از میان این حصارها خودمان را خارج کنیم و آن‌جور در آن راه حرکت کنیم و نتیجه این میشود …

کنار گذاشتن منیت و رعایت مصلحت امت در ۲۵ سال پس از پیامبر (ص)

او ملاحظه‌ى «خود» را، ملاحظه‌ى «من» را، ملاحظه‌ى راحت را، خواستهاى نفسانى را، هیچ مداخله نداد در تصمیم‌گیرى‌هاى خود و در عمل خود. بعد از رحلت خاتم‌الانبیا هم همین‌جور. در آن دوران ۲۵ سال، آن‌جورى که مصلحت امّت اسلام اقتضا میکرد و ایجاب میکرد، عمل کرد. از مصلحت تخطّى نکرد؛ منیّت نشان نداد. بعد از آنکه امیرالمؤمنین به خلافت رسید، آن کسانى که حق را با خودشان میدانستند و در سر سوداى خلافت داشتند، دیدید چه کردند! دیدید چه جنگها و خون‌ریزى‌ها به راه انداختند! على در آن ۲۵ سال از این کارها نکرد، با اینکه خود را حق میدانست. این کلمات امیرالمؤمنین است؛ …

رعایت‌نکردن خویشاوندی و سوابق افراد در محاسبهٔ قضایی

… میکردم، دیدم این عدلى که ما از آن بزرگوار شنیده‌ایم ــ اگرچه گمان نمیکنم حتّى ما شیعه‌ها و جوامع شیعى درست لمس کرده باشیم و درک کرده باشیم که این عدالت چه بوده ــ آن‌قدر این عدالت عظیم بوده که دنیا را پر کرده. آوازه‌ى عدل امیرالمؤمنین همه‌جا گسترده است. این عدل به ‌میزان زیادى مربوط [است] به همین عدم رعایت جاذبه‌ها و ارتباط‌ها، عدم رعایت خویشاوندى، حتّى عدم رعایت خدمات گذشته‌ى یک انسان، آن وقتى که پاى محاسبه‌ى قضائى میرسد. نجاشى، مدّاحِ امیرالمؤمنین و کسى که با دشمنان امیرالمؤمنین در همان جنگها مقابله کرده بود، در یک جریانى مبتلا شد به یک امرى که مستوجب حد بود. امیرالمؤمنین فرمود باید حدّ الهى بر او جارى بشود. گفت که یا امیرالمؤمنین! من آن کسى هستم که آن‌همه شعر گفتم براى شما. خب حالا ما باشیم چه کار میکنیم؟ واقعاً تصحیح کنیم تفکّرات امروزمان را با آنچه امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) انجام میداده. واقعاً ما باشیم اینجا چه فکر میکنیم؟ آنچه در ذهنم هست، …

حساب‌کشی از عبدالله‌بن‌عباس دربارهٔ اموال بصره

[یا] طبق آنچه در نهج‌البلاغه است،[5] عبدالله‌بن‌عبّاس که حوارىّ امیرالمؤمنین بود ــ به تعبیرى نفر دوّم در دستگاه خلافت امیرالمؤمنین، عبدالله‌عبّاس بود؛ از لحاظ شخصیّت، از لحاظ سوابق، از لحاظ خدمت به امیرالمؤمنین، معلوم است نسبت به امیرالمؤمنین چه حالتى داشته ــ سرِ قضیّه‌ى پولهاى بصره که گزارشى به حضرت داده شده بود، نامه‌اى نوشتند به او؛ او گِله کرد؛ حضرت گله‌ى او را با جواب تندى پاسخ دادند که چرا گله میکنى؛ من دارم از تو حساب‌کشى میکنم.[6] و موجب این شد که عبدالله‌بن‌عبّاس از همان بصره دیگر کوفه هم نیامد و رفت مدینه. البتّه به دشمنان امیرالمؤمنین نپیوست ــ معلوم بود که نمیپیوندد ــ امّا از جبهه‌ى على (علیه ‌السّلام) خارج شد. و از این قبیل الىٰ ماشاءالله‌ در زندگى امیرالمؤمنین [هست، وقتى] انسان ریز میشود. ما بیاییم اینها را یک قدرى خُرد کنیم در زندگى خودمان. سیاستهاى اصلى …

ناتوانی از وصف شخصیت او و لزوم شناختش به‌عنوان اسوه در حد توان

و امّا در مورد شخصیّت علىّ‌بن‌ابى‌طالب (علیه الصّلاة و السّلام) هر چه گفته شود، کم گفته شده است؛ چون آن شخصیّت، شخصیّت قابل احاطه‌ى ذهنى و بیانى نیست؛ یعنى نمیشود با بیان، ابعاد نامتناهى آن شخصیّت الهى را توصیف کرد. امثال بنده در بیان جزئى از اجزای آن عناصر شریف هم که در شخصیّت او است، عاجزیم؛ لکن چون اسوه است، باید او را در حدّ توان بشرى خودمان بشناسیم. درست است؛ به اوج شخصیّت علىّ‌بن‌ابى‌طالب نمیشود رسید؛ این را ائمّه‌ى بزرگوار معصوم ما که خود فرزندان و جانشینان او هستند، گفته‌اند. در یک روایتى از امام باقر (علیه الصّلاة والسّلام) نقل شده است که آن حضرت درباره‌ى زهد و عبادت و خصوصیّات اخلاقى و روحى امیرالمؤمنین (علیه …

عناصر شخصیت: زهد، علم، فداکاری، عبادت، عدل و رأفت به ضعیفان

شخصیّت امیرالمؤمنین (علیه ‌الصّلاة ‌و السّلام) ترکیبى است از عناصرى که هر کدام به‌تنهایى یک انسان عالى‌مقام را به زانو درمى‌آورد، اگر بخواهد به اوج آن برسد. زهد امیرالمؤمنین و بى‌اعتنائى و بى‌رغبتى او نسبت به شهوات زندگى و زخارف(۶) دنیایى یکى از این عناصر است؛ علم آن بزرگوار و دانش وسیع او که بسیارى از بزرگان مسلمین و همه‌ى شیعه بر این اتّفاق دارند که بعد از نبىّ‌ اکرم (صلّى‌الله‌ علیه و آله و سلّم) کس دیگرى غیر از امیرالمؤمنین از نظیر آن علم برخوردار نیست؛ فداکارى آن بزرگوار در میدانهاى مختلف ــ چه میدانهاى نظامى، و چه میدانهاى اخلاقى و سیاسى ــ یکى از این عناصر است؛ عبادت آن بزرگوار یکى دیگر از این عناصر است؛ عدل و دادگرى امیرالمؤمنین که پرچم برافراشته‌ى شاخصى براى عدل اسلامى است، یکى دیگر از این عناصر است؛ رأفت آن بزرگوار نسبت به ضعیفان، اعمّ از فقرا، کودکان، غلامان و کنیزان، زنان، ازکارافتادگان، یک وادى عظیم و یکى دیگر …

خوابیدن در بستر پیامبر (ص) در شب هجرت؛ بزرگ‌ترین فداکاری در گذشتن از جان

… کار را فقط براى رضاى خدا و برطبق تکلیف الهى و اسلامى و بدون هیچ انگیزه‌ى شخصى و نفسانى و امثال اینها انجام دادن. این اصل قضیّه است در باب شخصیّت امیرالمؤمنین به گمان اینجانب. این اخلاص را امیرالمؤمنین از دوران کودکى و نوجوانى که اسلام را پذیرفت، نشان داد. [از وقتى] که اسلام را از پیغمبر قبول کرد، سختى‌هاى آن را به جان خرید، از آسایش محترمانه‌ى یک آقازاده‌ى قریشى صرف‌نظر کرد براى خدا، تا مبارزات آن بزرگوار در کنار پیغمبر در طول سیزده سال، و بعد [هم] خوابیدن آن بزرگوار در جاى پیغمبر در شبى که رسول اکرم از مکّه به ‌طرف مدینه هجرت کردند؛ که این خوابیدن امیرالمؤمنین در جاى پیغمبر از جمله‌ى کارهایى است که اگر کسى تدبّر بکند، بزرگ‌ترین فداکارى‌ای است که یک انسان میتواند از خود نشان بدهد در مقام گذشتن از جان خود؛ یعنى به طور قاطع تسلیم مرگ شدن. امیرالمؤمنین آن شب به پیغمبر عرض کرد که اگر من در جاى تو بخوابم، تو به سلامت خواهى جَست؟ فرمود: بله. عرض کرد: پس میخوابم. شبِ تاریک، دشمنِ مسلّح و خشمگین و عازم بر قتل پیغمبر ــ که در این بستر باید خوابیده باشد ــ و آماده پشت دیوارها؛ بدون کمترین تأمّل و …

در نظر گرفتن رضای الهی و مصلحت اسلام در جنگ‌ها، سقیفه، همکاری با خلفا و دوران خلافت

در جنگهاى پیغمبر؛ در اُحد آن ‌وقتى که همه بجز اندکى رفتند و امیرالمؤمنین از پیغمبر دفاع کرد، در خندق آن‌ وقتى که همه از مبارزه‌ى با عمرو بن ‌عبدود سرپیچیدند و آن حضرت مکرّر داوطلب شد، در قضیّه‌ى خیبر، در قضیّه‌ى آیات برائت،(۹) بعد از رحلت پیغمبر در ماجراى انتخاب جانشین براى پیغمبر در سقیفه، در شوراى تشکیل‌شده‌ى بعد از درگذشت خلیفه‌ى دوّم؛ در همه‌ى این موارد امیرالمؤمنین فقط و فقط رضاى الهى را در نظر گرفت و خالصاً لِلّه‌ آن چیزى را که به نفع اسلام و مسلمین بود، انتخاب کرد؛ خود را دخالتى نداد. در ۲۵ سالى که از خلافت دور ماند، در همکارى‌اش با خلفا، در کارش براى اسلام، در حضورش در میدان جهاد و کار و مبارزه و خدمت به نظام اسلامى، در تعلیم مردم، در تربیت و تزکیه‌ى انسانهاى جامعه، و بعد در وقتی که خلافت را قبول کرد، در دوران خلافتش در برخورد با جناحهاى مختلف ــ هر کدام با شعارى، هر کدام داراى خصوصیّتى ــ و در همه‌ى موارد، علىّ‌بن‌ابى‌طالب همان علىّ‌بن‌ابى‌طالبى است که خدا مى‌پسندد و رسول خدا انتخاب میکند و برمیگزیند؛ بنده‌ى خالص خدا. این، آن چیزى است که من و شما باید رشحه‌اى(۱۰) از آن را در عمل خود، در زندگى خود، از علىّ‌بن‌ابى‌طالب بیاموزیم و عمل کنیم. این باعث پیشرفت اسلام در آن روز شد و همین است که اگر یک قطره‌ى از این اخلاص در وجود انسانى باشد، او را به موجودى مفید …

توجه به زندگی امیرالمؤمنین (ع) از برکات ماه رمضان

یکى از موضوعاتى که حقیقتاً از برکات این ماه است، توجّه به زندگى امیرالمؤمنین و مولى‌المتّقین علىّ‌بن‌ابى‌طالب (علیه الصّلاة و السّلام) است. هیچ وقت ما این‌‌قدر توفیق و فرصت و امکان پیدا نمیکنیم که به زندگى امیرالمؤمنین دقیق بشویم و مفاهیم مختلف را، ابعاد عظیم این زندگى را مورد مطالعه قرار بدهیم؛ نه مردم معمولى، نه گویندگان؛ و بخصوص مسئولان کشور اسلامى ــ که امروز بیش از همه، مسئولین احتیاج دارند در کشور اسلامى؛ هر کس هر مسئولیّتى دارد؛ از بالا تا پایین ــ احتیاج دارند که با زندگى امیرالمؤمنین و ابعاد آن و ریزه‌کارى‌هاى آن آشنا بشوند.

رویارویی با سه گروه قاسطین، ناکثین و مارقین

امیرالمؤمنین با سه گروه روبه‌رو شد: قاسطین، ناکثین، مارقین؛ آن کسانى که بیعت را شکستند، آن کسانى که ظلم کردند، آن کسانى که از دین خارج شدند. یک دسته، آن دسته‌ى اهل شام بودند؛ اصحاب معاویه و عمروعاص که بعضى از اینها سابقه‌ى اسلامِ نسبتاً طولانى هم داشتند و جزو اصحاب پیغمبر بودند، بعضى نه، جدیدالاسلام بودند و دو سه سال از زمان پیغمبر را به مسلمانى گذرانده بودند؛ از زمان پیغمبر چیزى درک نکرده بودند و …

ظلم و تغییر مسیر اسلامی علت ایستادگی در برابر حاکم شام نه صرف فسق

… آنها بعضى‌ها هم بودند آدمهاى ضعیف‌الایمانى بودند. زیادبن‌ابیه از قبل از زمان امیرالمؤمنین ظاهراً حاکم بود در همین فارس و کرمان و این مناطق، زمان امیرالمؤمنین هم حاکم بود، تا زمان امام حسن هم که به خلافت رسیدند، باز حاکم بود؛ بعد البتّه ملحق شد به معاویه. مسئله، مسئله‌ى ظلم بود، مسئله‌ى تغییر روش خطّ اسلامى و تغییر جهت دادن به زندگى مسلمین بود. این بود که امیرالمؤمنین ایستادگى کرد و تحت تأثیر هیچ ملاحظه‌اى قرار نگرفت.

جمع دل‌نازکی در برابر ضعفا با صلابت در دفاع از حق

من وقتى مقایسه میکنم در مقیاس زمان خودمان، میبینم زندگى امام بزرگوارمان (رضوان‌ الله‌ تعالى علیه) عکسى و تصویرى از همان زندگى است؛ روشها منطبق با همان روشهاى امیرالمؤمنین: قاطع، بى‌ملاحظه. امیرالمؤمنین مرد سنگدلى نبود؛ رحیم‌تر از او، دل‌نازک‌تر از او، گریه‌کننده‌تر از او در مقابل ضعفا، در مقابل کسانى که حقّ آنها تضییع میشود، چه کسى بود دیگر؟ امّا آنجایى که حق تهدید میشود، امیرالمؤمنین صلابتى از خودش نشان میدهد که نظیر آن را در طول تاریخ اسلام نمیشود پیدا کرد.

دشواری وضع ایشان در برابر جناح ظاهراً مسلمان اما منحرف

… لَکُم فِى المُنٰفِقینَ فِئَتَینِ وَ اللهُ اَرکَسَهُم بِما کَسَبوا.[7] انواع و اقسام منافقین در زمان پیغمبر بودند؛ منافقینى که تا یک اشتباهى میکردند، آیه‌اى نازل میشد درباره‌شان و حقایق روشن میشد، پیغمبر [هم] بیان میکرد، همه میفهمیدند؛ اشتباهى در کار نمیماند. در زمان امیرالمؤمنین، بزرگ‌ترین مشکل، وجود یک جناح على‌الظّاهر مسلمان [بود] ــ یعنى همان کسانى که مقابل امیرالمؤمنین قرار گرفتند ــ با همه‌ى شعارهاى اسلامى، امّا در اساسى‌ترین مسئله‌ى دین، منحرف.

سفارش به فرماندار با نشان دادن غذای ساده و پاک خود

… نباشد؛ میخواهم غذاى پاکیزه بخورم؛ غذائى که از پول خودم است، مال خودم است و مال کسى در آن نیست. گندم را یا همین سویق را که میخرم، داخل این کیسه میکنم، درش را هم میبندم، [چون] میخواهم غذاى خودم را بخورم؛ نمیخواهم کسى غذاى دیگرى داخل آن کند؛ علّت این است. بعد حالا درس [را] ببینید: این فرماندار را حضرت کشانده اینجا، براى اینکه همین منظره را به او نشان بدهد؛ براى اینکه همین حرف را به او بزند. وَالّا به فرماندار میشد در مسجد هم توصیه کنند، بگویند برو، [امّا] کشانده او را آورده اینجا، براى اینکه به او بفهماند تو که دارى میروى و حالا بر یک شهرى مسلّط خواهى شد، یک عدّه مردمى در اختیارت هستند ــ مالیات آنها، پول آنها، جان آنها، مال آنها، عِرض آنها؛ آن وضعى که آن روزها بوده ــ مواظب باش! این قدرت، قدرت مطلقه نیست؛ تو به ‌عنوان حاکم، مطلق‌العنان و افسارگسیخته نیستى؛ حواست جمع باشد؛ بفهم چه کار دارى میکنى. بعد فرمودند: فَاِیّاک وَ تَناوُلَ ما لَم تَعلَمُ حِلَّه؛[17] مبادا چیزى را که حلال بودن آن را نمیدانى، تناول کنى، بخورى یا بگیرى ــ تناول …

الگو بودن در مناجات و حال معنوی بیرون از میدان جنگ

کسى نگوید که حالا که اردوگاه نیست و میدانگاه نیست و خط مقدّم نیست و قرارگاه تاکتیکى نیست و غیرذلک؛ [خب] نباشد. امیرالمؤمنین براى ما اسوه است. این امیرالمؤمنین (علیه‌ الصّلاه‌ و السّلام) همان کسى است که دعاى کمیل را به کمیل‌بن‌زیاد یاد داد و در میدان جنگ هم نبود؛ خود او و یاران او همین دعاى کمیل را، همین مناجات شعبانیّه را با این‌همه حال خواندند و در میدانهاى جنگ هم نبودند. میدان جنگ یک وسیله است. این وسیله، ما را زود میرساند امّا حالا که شما رسیدید و دیدید و کشف کردید، باید این حالت را براى خودتان نگه دارید. این معنویّت را نباید فراموش کنید؛ هر چه هست، زیر سایه‌ى همین معنویّت است؛ بدون این معنویّت نمیشود یک قدم به صورت موفّق …

تصریح به اینکه بی‌فداکاری یاران پیامبر دین برپا نمی‌ماند

امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) صریحاً بیان میکند: وَ لَعَمرى لَو کُنّا نَأتِى ما اَتَیتُم ما قامَ لِلدّینِ عَمودٌ وَ لا اَخضَرَّ لِلایمانِ عود؛[5] این کلام امیرالمؤمنین است؛ یعنى اگر در صدر اوّل در کنار پیغمبر، ما هم مثل شما ــ آن کسانى که مخاطبین آن بزرگوار بودند ــ عمل میکردیم، یک شاخه‌ى ایمان سبز نمیشد، یک عمود دین بر پا داشته نمیشد؛ پس این چیزها لازم است.

دلباختگی حتی منکران امامت او به فضایلش در کتب فریقین

آن‌قدر زیبایى‌ها و جلوه‌ها و جاذبه‌ها در آن بزرگوار بسیار است که دلى که با این جاذبه‌ها آشنا شود، نمیتواند نسبت به آن بزرگوار بى‌تفاوت بماند. هر که او را به قدرى که در همین روایات هست شناخت، دلباخته‌ى او شد. حتّى آن کسانى که امامت آن بزرگوار و ولایت آن حضرت را هم مانند ما قبول نداشته باشند و عقیده‌ى ما را نداشته باشند، این فضایل را و مناقب را که در کتب فریقین آمده است ــ مخصوص شیعه نیست؛ علماى بزرگ اهل سنّت این فضایل را آورده‌اند و در همه‌ى آفاق منتشر شده است ــ مى‌بینند، دلباخته و مجذوب امیرالمؤمنین میشوند. پس مسئله‌ى ما مسئله‌ى شناختِ حقیقت نورانى و عِلوى[2] امیرالمؤمنین نیست که آن را نه میتوانیم بفهمیم، نه میتوانیم تصوّر کنیم، نه راهى داریم براى اینکه آن را درک کنیم ــ مگر کسانى که دلشان به نور هدایت و معرفت الهى در آن ابعاد روشن شده باشد ــ امّا این مسئله‌ى …

لزوم برگزیدن چند صفت از صفات او و پیروی از آن‌ها

حالا درباره‌ى علىّ‌بن‌ابى‌طالب(علیه الصّلاة ‌و السّلام) که نمیشود با این چند دقیقه‌ها حرفى زد. آن چیزى که من در این مختصر فکر میکنم که عرض کنم، این است که ما نگاه کنیم در میان ده‌ها صفت برجسته‌اى که در ذات مبارک امیرالمؤمنین و در رفتار آن بزرگوار هست ــ که هر کدام مثل خورشیدى میدرخشد ــ چند صفت از این صفات را انتخاب کنیم و خودمان را دنباله‌رو این صفات کنیم.

هراس نداشتن از کثرت دشمن به پیروی از علی (ع)

… توکّل به خدا، با این حماسه و شورى که در اقشار ملّت ما بخصوص در جوانهاى ما هست، این ملّت پیروز خواهد شد، به اهداف خود خواهد رسید و دشمنان را به زانو در خواهد آورد. هیچ دشمنى نمیتواند ملّت ایران را از پیمودن این راهى که اسلام در مقابل او گذاشته است، بازدارد. فقط این نکته را باید به یاد داشت که مثل علىّ‌بن‌ابى‌طالب از کثرت دشمن نباید هراس داشت.

دشواری قرار گرفتن برخی صحابهٔ بزرگ در برابر امیرالمؤمنین

… عده‌ی کثیری آدم را سر بریدند؛ خم به ابروی کسی نیامد و هیچ‌کس نگفت چرا؛ چون صحنه، صحنه‌ی روشنی بود؛ غباری در صحنه نبود. این‌طور جایی، جنگ آسان است؛ حفظ ایمان هم آسان است. اما در دوران امیرالمؤمنین، چه کسانی در مقابل علی(ع) قرار گرفتند؟ خیال میکنید شوخی است؟ خیال میکنید آسان بود که «عبداللَّه‌بن‌مسعود»، صحابی به این بزرگی - بنا به نقل عده‌یی - جزو پابندهای به ولایت امیرالمؤمنین نماند و جزو منحرفان به حساب آمد؟ همین «ربیع‌بن‌خثیم» و آنهایی که در جنگ صفین آمدند گفتند ما از این قتال ناراحتیم، اجازه بده به مرزها برویم و در جنگ وارد نشویم، در روایت دارد که «من اصحاب عبداللَّه‌بن‌مسعود»[11] ! این‌جاست که قضیه سخت است.

مجازات شاعر مخلص خود به سبب گناه با وجود خدماتش

یک اصل دیگر هم، اصل رعایت ارزشهای بین‌سازمانی در درون خودتان است؛ یعنی مسأله‌ی تشویق و تنبیه. برادران! تشویق و تنبیه را باید جدی گرفت. شماها فرمانده هستید؛ نسبت به زیردستانتان این‌گونه برخورد کنید. امیرالمؤمنین، مرد شاعر مخلص خودش - یعنی «حسان‌بن‌ثابت» - را که معاویه‌ییها از او میخواستند به طرف آنها برود و او نمیرفت، به خاطر گناهی که کرده بود، خواباند و شلاق زد. گفت: یا امیرالمؤمنین! من را که این‌قدر به شما خدمت کرده‌ام، این‌قدر شعر برایت گفته‌ام، این‌قدر از شما دفاع کرده‌ام، میزنی!؟ حداقل معنای حرکت و نگاه امیرالمؤمنین این بود که بله، آن به جای خود، این هم به جای خود.

فرمان به مالک اشتر برای اتکا به عامهٔ مردم نه خاصه

… باید خودکشان کنند براى خدمت به آنها؛ نه آقا، آن که جنگ را، بمباران را، محاصره‌ى اقتصادى را، کم‌آبى را، کم‌برقى را، مشکلات را، گرانى را با همه‌ى وجود احساس کرده در این ده دوازده سال، او باید مورد توجّه باشد در درجه‌ى اوّل؛ مردم که میگوییم یعنى اینها؛ همان عامّه‌اى که امیرالمؤمنین (سلام الله علیه) در آن فرمان تاریخى‌شان به مالک اشتر فرمودند که عامّه را داشته باش، خاصّه را رها کن.[16] عامّه، همانهایى که در جنگ با تو هستند، در مشکلات با تو هستند، سختى‌ها را با تو تقسیم میکنند، غم تو را از دلت میزدایند، خودشان را سپر بلاى تو قرار میدهند و صادقند، نه آن عافیت‌طلب‌هاى پُرروىِ پُرخورِ پُرخواهى که هیچ وقت هم قانع نمیشوند؛ تا وقتى که خیرى به آنها رسید، تو را میخواهند، به مجرّد اینکه یک ذرّه‌اى کم شد، رویشان را برمیگردانند.

روایت متواتر فضایل او از طرق شیعه و سنی و یقین صحابه به خلافتش

… را معتبر دانست و بر اساس آن ارزشها، ولایت را و حاکمیّت را بعد از پیغمبر تعیین کرد. معلوم شد که آن کسى میتواند در مرتبه‌ى حکومت بر مسلمین قرار بگیرد که داراى آن ارزشها باشد. لازم نبود که پیغمبر اکرم فضایل امیرالمؤمنین را در آن روز بیان کنند؛ مردم میدانستند. ابن‌ابى‌الحدید میگوید به طورى فضایل علىّ‌بن‌ابى‌طالب در آن ‌روز براى مردم واضح بود که بعد از رحلت پیغمبر، احدى از مهاجرین و اغلب انصار، شک نداشتند که مسئله‌ى خلافت بر على قرار خواهد گرفت؛[2] جزو مسلّمات بود در نظر آنها. خود رسول اکرم هم در موارد دیگر راجع به امیرالمؤمنین چیزهاى زیادى فرموده است؛ چه آنچه از طرق ما شیعه روایت شده متواترند، چه آنچه از طرق فریقین روایت شده است. خیلى از فضایل را شیعه و سنّى ــ هر دو ــ به ‌شکل ‌متواتر روایت کرده‌اند؛ مخصوص شیعه نیست. حتّى یکى از مورّخین قدیمى معروف که ابن‌اسحاق است ــ صاحب سیره‌ى معروف[3] ــ میگوید که پیغمبر به امیرالمؤمنین فرمود: لَو لا اَن اُشفِقَ عَلىٰ اُمَّتى؛ اگر بیم این را نداشتم که مردم در باب تو حرفهایى را بزنند که پیروان عیسىٰ درباره‌ى او زدند، …

لزوم حرکت به سمت الگوی او با وجود ناتوانی از رسیدن به پایه‌اش

… ما از روى دین، از روى احساس دینى، از روى احساس ایمان قضاوت میکنند؛ این کاملاً آشکار است و اگر کسى منکر این بشود، منکر واضحات شده و انصافاً بى‌انصافى کرده ولیکن این فرهنگ رعایتها را با آنچه امیرالمؤمنین داشتند ما بایست مقایسه کنیم، ببینیم واقعاً چه جورى است. حالا ما ادّعا نمیکنیم که مثل امیرالمؤمنین بتوانیم کار کنیم و عمل کنیم. خود آن بزرگوار هم فرمود: اَلا وَ اِنَّکم لا تَقدِرون عَلىٰ ذٰلِک؛[7] «لا تقدرون» را در خورد و خوراک گفت که مراعات آن چیزها خیلى آسان‌تر از مراعات این مسائل معنوى است؛ در این چیزها که خب معلوم است، هیچ کس نمیتواند به آن پایه برسد، هیچ کس ادّعاى آن را هم نکرده؛ لکن به آن سمت باید برویم. دستگاه قضا در این صورت مورد اعتماد و امید مردم خواهد شد.

سخن او دربارهٔ بندگی در برابر آموزگار، درس قدر معلم

و امّا راجع به معلّمین و کارگران. با یک نظر، هر دو قشر را ما یک جور در صحنه و در خدمت مشاهده میکنیم. خصوصیّت این دو قشر آن است که وجود آنها و حیات آنها جزو پایه‌هاى اصلى انقلاب است. اگر شما مى‌بینید که نبىّ مکرّم (صلّى الله‌ علیه و آله و سلّم) دست کارگرى را در دست خودشان گرفتند، آن را با دست مبارکشان لمس کردند، بعد سرشان را پایین آوردند و دست این کارگر را به لبهاى مبارکشان رساندند و آن را بوسیدند، یا اگر مى‌بینید که امیر مؤمنان و مولاى متّقیان و بزرگ‌ترین قلب و زبان دریادلِ پُرمعرفتِ متّصلِ به وحى الهى بعد از پیغمبر، میفرماید که «مَن عَلَّمَنى حَرفاً فَقَد صَیَّرَنى عَبداً»[5] ــ هر کس به من چیزى درس بدهد و بیاموزد، من را غلام خودش کرده است ــ این عمل از پیغمبر و این بیان از امیرالمؤمنین بى‌خود نیست؛ نمیخواستند با کسى تعارف کنند؛ مثل همه‌ى بیانات آنها، این عمل و این بیان براى ما درس است؛ هم براى خودِ کارگر، هم براى خودِ معلّم، هم براى بقیّه‌ى مردم: تا کارگر و معلّم بدانند که آنها جزو سنگهاى اساسى این بنا هستند؛ قدر خودشان را بشناسند، و بفهمند که چقدر وجود آنها در سرنوشت یک ملّت مؤثّر است.امروز اگر کارگر ایرانى با وجدانِ کار، با احساس …