مواد صلحنامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلحنامه، امام حسن تصریح میکند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین میگفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علیبنابیطالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمیگویند. به تو امیرالمؤمنین نمیگوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح میکند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح میکند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح میکند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آنوقت البته زمینه آماده شده بود، فکر میکرد که زمینه آماده خواهد شد، بهحسب موازین ظاهری.امیرالمؤمنین (ع)شخص
نامهای دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابیطالب (ع)
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱
سیر زمانی
از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴۱۳۵۶۱۴۰۴
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)
شجاعت در جنگهای صدر اسلام در جوانی و پیروز کردن اسلام
امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام که بزرگترینِ شجاعان بود، در میدان جنگ هرگز به هیچ دشمنی پشت نکرد. این، ارزش کمی نیست. شما در داستان جنگهای صدر اسلام - در جنگ خندق که همه به خود لرزیدند و علی جلو رفت؛ در فتح خیبر، در احد، در بدر و در حُنین - شجاعت امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام را میبینید. آن حضرت در بعضی از این جنگها، بیستوچهار ساله بوده، در بعضی جنگها بیستوپنج ساله بوده و در بعضی جنگها سی سال بیشتر نداشته است. یک جوان بیست و هفت، هشت ساله، با شجاعت خود در میدان جنگ، اسلام را پیروز کرد و آن عظمتها را آفرید. این، مربوط به شجاعت امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام در میدان جنگ بود. اما من عرض میکنم: ای علىِ بزرگ! ای محبوب خدا! شجاعت تو در میدان زندگی به مراتب از شجاعت تو در میدان جنگ بالاتر بود. از چه وقت؟ از نوجوانی. شما ماجرای سبقت در اسلامآوردن آن حضرت را نگاه …اعلان علنی ایمان در نوجوانی و پنهان نکردن آن در دوران بعثت
آری؛ هنگامی که آن خویشاوند، مشعل اسلام را بر سر دست بلند کرد، بیاعتنایی کردند، اهانت کردند، تحقیر کردند، مسخره کردند. اما علی که نوجوانی بیش نبود، به پا خاست و گفت پسرعمو! من ایمان میآورم . البته وی قبلاً ایمان آورده بود؛ اما در جلسه خانوادگی، ایمان خود را علنی کرد. امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام، آن مؤمنی است که در طول مدت سیزده سال بعثت، جز همان چند روز اوّل، هرگز ایمانش مخفی نبود. دیگر مسلمانان، چند سال ایمان مخفی داشتند؛ اما همه میدانستند که علی از اوّل ایمان آورده است.پیشگامی در بیعت بر مرگ با پیامبر در حدیبیه
… باید آنقدر بجنگید تا پیروز و یا کشته شوید!» گمان میکنم آن حضرت جز همین یک بار، در هیچ جای دیگر چنین بیعتی از مسلمانان نگرفته است. باری؛ در میان آن جمعیت، همه رقم آدمی حضور داشت. آدمهای سست ایمان و - آنطور که نقل میکنند - آدمهای منافق در همین بیعت بودند. اوّلین کسی که بلند شد و گفت: «یا رسولاللَّه! بیعت میکنم» همین جوان نورس بود. جوانی بیست و چند ساله دستش را دراز کرد و گفت: «با تو بر مرگ بیعت میکنم.» بعد، دیگر مسلمانانتشجیع شدند و یکی پس از دیگری با پیغمبر بیعت کردند. آنهایی هم که دلشان نمیخواست، ناگزیر از بیعت شدند. «لقد رضیاللَّه عن المؤمنین اذ یبایعونک تحت الشّجره فعلم مافی قلوبهم[5] ».سبقت در کارهای دشوار زمان پیامبر و برتری سوابق او بر دنیا
شجاعت امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام اینگونه بود. در زمان پیغمبر، هرگاه که جای اظهار وجودِ جوهر انسانی بود، آن بزرگوار جلو میآمد و در همه کارهای دشوار سبقت میگرفت. روایت است که مردی نزد عبداللَّهبنعمر رفت و گفت: «من علی را دشمن میدارم.» شاید از آنجایی که میدانست آن خانواده چندان میانهای با علی ندارند، خواست مثلاً خودشیرینی کند. عبداللَّهبنعمر گفت: «ابغضک اللَّه. اتبغض رجلاً سابقة من سوابقه خیر من الدّنیا و مافیها[6] »؛ خدا تو را دشمن بدارد! آیا با مردی دشمنی میکنی که سابقهای از سوابق او معادل با همه دنیا و مافیها و بهتر از همه دنیا و مافیهاست؟منطق شجاعانهٔ نهراسیدن از کمی همراهان در راه هدایت
این، آن امیرالمؤمنینِ بزرگ است. این، آن علىِ درخشان تاریخ است؛ خورشیدی که قرنها درخشیده و روزبهروز درخشانتر شده است. این بزرگوار، هرجا که گوهر انسانی وجودش لازم بود، حضور داشت؛ ولو هیچکس نبود. میفرمود: «لا تستوحشوا فی طریق الهدی لِقِلَّة اهله[7] »؛ اگر در اقلّیّتید و همه یا اکثریت مردم دنیا با شما بدند و راهتان را قبول ندارند، وحشت نکنید و از راه برنگردید. وقتی راه درست را تشخیص دادید، با همه وجود آن را بپیمایید. این منطق امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام بود؛ منطقی شجاعانه که آن را در زندگی خود بهکار بست. در حکومت خود هم که کمتر از پنج سال طول کشید، باز همین منطق امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام بود. هرچه نگاه میکنید، شجاعت است. از روز دومِ بیعت با امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام، این بزرگوار درباره قطایعی که قبل از ایشان به این و آن داده شده بود فرمود: …ماندگاری حقیقت او با وجود لعن و جعل حدیث بر ضد او
… در کارها دارند و مثل خود ما، دوششان زیر بار بخشی از اداره جامعه اسلامی است، میگویم؛ اما مربوط به همه است و فقط مربوط به قشر یا جماعت خاصی نیست. امیرالمؤمنینی که توانست کاری کند که میلیونها انسان، اسلام و حقیقت را به برکت شخصیت او بشناسند، اینگونه زندگی کرد. امیرالمؤمنینی که نزدیک به صد سال بر روی منبرها او را لعن و همه جای دنیای اسلام علیه او بدگویی کردند؛ آن یگانهای که هزاران حدیث جعلی علیه او و حرفهایش ساختند و به بازار افکار عرضه کردند، چنین بود که توانست بعد از گذشت این سالهای طولانی، خود را از زیر بار اوهام و خرافات بیرون آورد و قامت رسایش را در مقابل تاریخ نگه دارد. گوهری مثل علی است که میماند. خار و خاشاک و زباله و گل و لای، او را آلوده نمیکند و جوهرش را نمیکاهد. اگر قطعهای الماس را در گِل هم بیندازند، الماس است و بالاخره خود را نشان خواهد داد. باید این چنین جوهر پیدا کرد. هر فرد مسلمان باید این مشعل عظیم را بر بالای قلّه حیات ببیند و به سمت آن …ناممکن بودن همانندی با او و لزوم همجهتی با او
هیچکس ادّعا نکرده است که ما میتوانیم مثل علی بن ابی طالب علیهالسّلام حرکت کنیم. بیخود هم نباید به این و آن گفت که: «شما چرا مثل علی عمل نمیکنید؟» از قول امام سجّاد، زینالعابدین علیهالسّلام که خود او هم معصوم بود، روایت است که وقتی درباره عبادت ایشان صحبت کردند و سخن از عبادت امیرالمؤمنین به میان آمد، حضرت گریست و فرمود:«ما کجا، امیرالمؤمنین کجا! مگر ما میتوانیم مثل علی باشیم؟» تا کنون هیچکس از بزرگان عالم نتوانسته است. نه ادّعا کرده، نه خیال کرده و نه چنین اشتباهی به مغز او راه پیدا کرده است که خواهد توانست مثل امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام حرکت یا کار کند. مهم این است که جهت، جهتِ امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام باشد. آن بزرگوار در نامهای که به عثمانبنحنیف نوشت و در نهجالبلاغه هست[9] ، بعد از آنکه وضع زندگی خود را چنین شرح داد که «اَلا و انّ امامکم قداکتفی من دنیاه بطمریه»؛ اضافه فرمود: «اَلا و انّکم لاتقدّرون علی ذلک»؛ مبادا خیال کنید شما میتوانید رفتاری مثل من داشته …تنها مصداق جانشین معصوم پیامبر در آن دوره
… و بینصیب از معنوّیات پیغمبر باشد. درست است که پیغمبر دارای مقام ممتازِ استثنائی است و هیچکس دیگر با او مقایسه نمیشود؛ امّا استمرار وجود او، باید متناسب با او باشد. ارزشهاىِ وجود مقدّس پیغمبر، باید در کسی که استمرار وجود اوست به قصد ظرفیّت آن شخص، حفظ شود. در آن دوره و فصل مهم از تاریخ نبوّت و ولایت، که بایستی معصوم میبود تا انحراف پیش نیاید، جز در وجود مقدّس امیرالمؤمنین، علی بن ابیطالب علیهالسّلام، چنین چیزی متحقّق و متبلور نبود. ماجرای غدیر، این دو چیز را با هم، در تاریخ اسلام ثبت کرده است. لذا، این یک بُعد از مسئله غدیر است. یک بُعد دیگر، شخصیتِ خودِ امیرالمؤمنین است. بُعد دیگر، اهتمام نبىّ اکرم به مسائل بعد از وفات خودشان است. اینها دیدگاههای مختلفی است که مسئلهی غدیر را از همهی …وقف همهٔ تلاش برای پیشرفت اسلام و نگذاشتن چیزی برای خود
… بعد رسید به دوران اسلام. بعد رسید به ازدواج با علی بن ابی طالب علیهالسّلام؛ همان علیبن ابیطالب که مصداق کامل یک بسیجىِ فداکار انقلاب است. هفته بسیج است؛ بسیجی یعنی این. یعنی همه وجودش وقف اسلام است. وقف است برای آنچه پیغمبر میخواهد و خدا را خشنود میکند. امیرالمؤمنین علیهالصّلاة و السّلام هیچ مایهای برای شخص خود نگذاشت. در آن ده سال - ده سال حیات پیغمبر - امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام هر کاری که کرد، برای پیشرفت اسلام بود. این که میبینید میگفتند فاطمه زهرا و امیرالمؤمنین و فرزندانشان گرسنه ماندند، علّتش همین است. والّا این جوان اگر به فکر کاسبی بود، میتوانست بهتر از هر کاسبی، به کسب بپردازد. این همان علی است که بعدها در دوران پیریاش چاه میکنْد؛ چاهی که مثل گردن شتر، آب از آن …جمع همهٔ ارزشهای اسلامی و انسانی در او و اذعان منصفان مسلمان به آن
بالاتر از امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام کیست؟ همه خصوصیاتی که از نظر اسلام، ارزش است و البته از نظر عقل سالمِ توأم با انصاف هم، همانها ارزش محسوب میشود، در امیرالمؤمنین علیهالصّلاة والسّلام جمع بود. ایمان او، اخلاص او، فداکاری و ایثار او، تقوای او، جهاد او، سبقت او به اسلام، بیاعتنایی او به هر چه غیرِ خدا و هر چه غیرِ از هدف خدایی، بیاعتنایی او به زخارف مادّی، بیارزش بودن دنیا درنظر او، علم او، معرفت او و اوج انسانیّت در او از همه ابعاد، خصوصیّاتی است که در زندگی امیرالمؤمنین علیهالصّلاة والسّلام واضح است. ادّعای این حرفها، مخصوص شیعه هم نیست. همه مسلمین و مورّخین و محدّثینی که درباره امیرالمؤمنین علیهالصّلاة والسّلام خواستهاند به انصاف حرف بزنند، همین خصوصیّات و بیش از اینها را بیان کردهاند.اوصاف امیرالمؤمنین: متصل به ملکوت، مجاهد، زاهد و زمامدار درجهٔ یک
… آخر سعى میکند به بهترین و امینترین اشخاص بیان کند. خب، امیرالمؤمنین اعجوبهى خلقت است، مسلمانِ درجهى اوّل است، تالىتِلو(۳) نبىّ اکرم است؛ مقامات او در آسمانها معروفتر است تا در زمین؛ مریدها و محبّین او در بین ملائکهى آسمانها بیشترند تا در بین انسانها؛ این انسانِ متّصل به ملکوت، عارف به همهى معارف عالیه و راقیهى الهى؛ مجاهد درجهى اوّل فىسبیلالله، که «جاهِد فِى اللهِ حَقَّ جِهادِه»؛ همان جور که شایستهى جهاد بود، آن بزرگوار جهاد کرد در همهى مراحل زندگى؛ آن زاهد درجهى یک، سیاستمدار درجهى یک، زمامدار درجهى یک؛ حالا یک انسانى با این خصوصیّات میخواهد از دنیا برود، وقت او تنگ است پیش از ضربت زدن هم آن بزرگوار میدانست؛ ضربت که زدند، معلوم شد ساعتهاى آخر عمر را میگذراند حالا میخواهد به فرزندانش، به اهل کوفه، به مسلمانان سرگشتهى آن روزگار و به همهى تاریخ پیامى را خلاصه …شکوهٔ امیرالمؤمنین از رنجها و لجاجت امت نزد پیامبر در رؤیا
… در آغوش پیغمبر بزرگ شده است، پیغمبر پدر او بوده است در همهى ادوار؛ حالا هم که پیرمرد شصتوسه سالهاى است، وقتى پیغمبر را در خواب میبیند، باز همان احساس کودکانه را در مقابل پیغمبر دارد؛ مثل بچّهاى که به پدرش شکایت کند، امیرالمؤمنین به پیغمبر شکایت میکند. فَقُلتُ یا رَسُولَ اللهِ ماذا لَقیتُ مِن اُمَّتِکَ مِنَ الاَوَدِ وَ اللَّدَد؛ عرض کردم یا رسولالله! از دست امّت تو من چه کشیدم؛ چه دشمنىها با من کردند، چه لجاجتها با من ورزیدند، سختىها کشیدم از دست امّتت. در یک عبارت دیگر اینجورى دارد که «اِنّى مَلِلتُهُم وَ مَلّونى»؛(۱۴) یعنى آنها هم از من خسته شدند، من هم دیگر از دست آنها خسته شدم. فَقالَ ادعُ عَلَیهِم؛ پیغمبر فرمود على جان نفرینشان کن. حالا امیرالمؤمنین میخواهد نفرین کند این امّتى را که اینقدر او را …ناتوانی ذهنهای مادی از درک شخصیت او و جمع صفات انبیا در او
… مسلمان و غیر مسلمان و هنوز هم مینویسند و میسرایند و میگویند لکن آنچه گفته شده است، کافى نیست که بتواند شخصیّت این اعجوبهى عالم و نمونهى قدرت کاملهى الهى و کلمهى تامّهى پروردگار را براى ما با همهى ابعاد روشن کند. البتّه بیشتر این مشکل از ناحیهى ما است؛ ما هستیم که با ذهنهاى کوچک و اُنسگرفته با مقیاسهاى مادّى و انسانهاى معمولى، قدرت آن را نداریم که شخصیّتى را با آن ابعاد عظیم معنوى و روحى تصوّر بکنیم. بارى، میتوان یک شبحى را از آن شخصیّت عظیمِ معنوى در ذهن تصویر کرد، به برکت گفتههاى آن کسانى که خودشان مثل امیرالمؤمنین یا بالاتر از امیرالمؤمنین بودهاند که او عبارت است از وجود مقدّس خاتمالانبیا حضرت محمّد مصطفىٰ (صلّى الله علیه و آله و سلّم). در یک روایتى بنده دیدم که از طرق غیر شیعه نقل شده است این حدیث که پیغمبر اکرم فرمودند به جمعى از اصحابشان: مَن اَرَادَ اَن یَنظُرَ اِلىٰ آدَمَ فى عِلمِهِ ... وَ اِلىٰ اِبراهیمَ فى حِلمِهِ وَ اِلىٰ موسىٰ فى هَیبَتِهِ وَ اِلىٰ عیسىٰ فى عِبادَتِهِ فَلیَنظُر اِلىٰ عَلىِّ بنِ اَبىطالب؛[1] یعنى علم آدم که قرآن میگوید «وَ عَلَّمَ ءادَمَ الاَسماءَ کُلَّها»،[2] همهى نشانهها و نامها و معارف آفرینش را خداى متعال به حضرت آدم تعلیم داد، یا حلم ابراهیم که قرآن تعریف میکند: اِنَّ اِبرهیمَ لَحَلیمٌ اَواهٌ مُنیب،[3] یا هیبت موسىٰ که قدرت فرعون و عظمت فرعونى در مقابل آن هیچ و پوچ بود، یا عبادت عیسىٰ که مظهر زهد و اخلاص و تعبّد در مقابل پروردگار بود و در بعضى از روایات دیگر که باز از طُرُق غیر شیعه است، چیزهایى هم به این اضافه شده است مثل زهد یحیىبنزکریّا، و از این قبیل نشانههاى انبیا، همهى اینها در این انسان بزرگ و والایى که ما خود را دنبالهرو و شیعهى او میدانیم، جمع شده است؛ این میتواند یک تصویرى از شخصیّت آن بزرگوار را تا حدودى براى ما روشن کند.الگو بودن در رابطه با خدا، مردم، بیتالمال، محرومان و دشمنان
… میکند، همان اندازه یا بیشتر با مَنِش خود و شخصیّت خود و رفتار خود انسانها را جهت میدهد و آنها را به راه راست هدایت میکند؛ این مسئلهى مهمّى است. خب، امیرالمؤمنین امام ما است؛ یعنى امام همهى مسلمین است؛ همه او را به عنوان امام قبول دارند. امام یعنى چه؟ یعنى ما باید ابعاد این شخصیّت را در نظر بگیریم مثل آن الگو و نمونهى عالى که شما میگذارید جلوى خودتان، بعد تمرین میکنید که چیزى شبیه آن بسازید تمرین کنیم که شخصیّت خودمان را از لحاظ فردىمان، از لحاظ رفتارمان، از لحاظ علاقه و رابطهى خودمان با خدا و کارى که روى شخص خودمان میکنیم، از لحاظ رفتارى که با مردم میکنیم مردم جامعه، مسلمانها، برادران از لحاظ رفتارى که با بیتالمال میکنیم، این امکانى که در اختیار ما است، پولى که در اختیار ما است، ابزارى که در اختیار ما است، از لحاظ رفتارى که با مردم به عنوان یک مجموعهى بشرى که ما راعى[4] آنها هستیم و حاکم هستیم بر یک بخشى از زندگى آنها، از لحاظ دلسوزىاى که براى محرومین میکنیم چه فقرا، چه محرومین ذهنى، چه محرومین علمى و اعتقادى از لحاظ رفتارى که با دین خدا میکنیم که چگونه باید از آن دفاع کرد، چگونه باید نسبت به آن دقّت ورزید، از لحاظ رفتارى که با دشمنان میکنیم، در تمام اینها الگوى ما امیرالمؤمنین باشد و سعى کنیم خودمان را به آن بزرگوار شبیه کنیم.ارتباط دائمی با خدا و عبادت در همهٔ احوال
چطور میشود کسى خود را شیعهى علىّبنابىطالب بداند و ادّعا کند که او امام من است، در حالى که به کمترین چیزى که میپردازد در زندگى، رابطهى قلبى خودش است با خدا؟ مگر میشود؟ او امام چنین آدمى است؟ میشود قبول کرد؟ آن بزرگوار همهى عمرش را به عبادت خدا گذراند. از اوّلى که در وجود آن بزرگوار، نقطهى نورى از هدایت الهى به وسیلهی پیغمبر اکرم به وجود آمد تا لحظهاى که با شمشیر دشمنان خدا به لقاءالله شتافت، یک جا شما آن بزرگوار را پیدا کنید که از عبادت خدا و از توجّه به خدا و از رابطه گرفتن با خدا غفلت کرده باشد؟ در شادى، در عزا، در جنگ، در صلح؛ در شب یک جور، در روز یک جور، در مسجد یک جور، در میدان جنگ یک جور، در مسند حکومت یک جور، در جایگاه قضاوت و داورى یک جور؛ دائم در حال ارتباط با خدا و تعبّد پیش پروردگار و کار براى خدا. آن انسانى که در تمام آنات قدرت و حکومت و سلطهاى که خداى متعال در اختیار او گذاشت، به فکر ضعیفترین افراد جامعه بود؛ هم خودش به فکر بود، هم به کسانى که به جاهاى مختلف به عنوان حکومت و استاندارى و سفارت و غیره میفرستاد، سفارش میکرد. ایشان به مالک اشتر …حضور در کنار پیامبر در سختترین صحنههای جنگ و مبارزه با دشمنان قدرتمند دین
… و کار براى خدا و مبارزهى با دشمنان خدا، شب و روز نمىشناخت؛ در همهى جنگهایى که پیغمبر رفتند جز در موارد خیلى معدودى که ظاهراً جنگ تبوک بود که پیغمبر فرمود یا على! تو بمان مدینه را حفظ کن؛ چون مدینه از یک طرف دیگر تهدید میشد، پیغمبر ایشان را گذاشت مدینه؛ در بقیّهى جنگها یا در اکثر بقیّهى جنگها، نزدیک به همه در کنار پیغمبر بود، آن وقتى که همه نبودند، او بود؛ آن وقتى که کار از همیشه سختتر بود، او آنجا حضور داشت، در نزدیکترین جاى خطر. [اینکه] کسى ادّعا کند که او امام من است، در حالى که حاضر نباشد در راه خدا و دین خدا یک سیلى به بناگوش او بزنند؛ این میشود؟ حاضر نباشد که به دشمن خدا، به دشمنان دین، به دشمنان اسلام به خاطر قدرتشان، گردنکلفتىشان بگوید بالاى چشمت ابرو است. آنهایى که …لزوم حرکت به سوی قلهٔ او هرچند رسیدن به او ممکن نیست
… مثل امیرالمؤمنین [باشیم]؛[7] بعداً یک نفرى نامه نوشت که بله، شما خوب خودتان را راحت کردید؛ میگویید ما نمیتوانیم مثل امیرالمؤمنین [باشیم]. نه، بحث راحت کردن نیست؛ امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) خودش هم فرمود که شما نمیتوانید.[8] او در قلّه است؛ یک قلّهى مرتفعى را در نظر بگیرید، ما باید به سمت قلّه راه بیفتیم، ولو در این دامنهها [باشیم]؛ عمده این است، مهم این است، شاخص این است؛ باید حرکت کنیم، نباید بگوییم که آقا ما که نمیرسیم به آنجا، پس کجا برویم؛ نه آقا، باید حرکت کرد.بیارزشی حکومت نزد ایشان جز برای اقامهٔ حق
اصلاً معناى حکومت چیست؟ معناى حکومت این است که انسان حقّى را احقاق کند؛ عدلى را برپا بدارد. امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام) در آن صحبتى که معروف است و همه شنیدهاید، فرمودند که این حکومت، به قدر این کفش یا بندِ این کفش براى من ارزش ندارد؛ بعد فرمودند «اِلّا اَن اُقیمَ حَقّاً»؛[4] مگر اینکه من حقّى را اقامه کنم. در این راه، انسان هر چه بکشد و هر چه زحمت تحمّل بکند و هر چه اضافه کار کند و هر چه شب بىخوابى بکشد و هر چه محرومیّت از آن چیزهایى که به طور معمول افراد جامعه دارند، تحمّل بکند، حقّش است؛ جا دارد؛ یعنى در این صورت، انسان ضرر نکرده. باز از امیرالمؤمنین (علیه …الگوی ممتاز در ولایت بر نفس و در حکومت اسلامی
آن نکتهاى که بالخصوص در این روز وجود دارد، این است که آن کسى که در این روز مطرح شده است، یعنى وجود مقدّس امیرالمؤمنین، مولاى متّقیان (سلام الله علیه)، در هر دو منطقهى ولایت، یک الگوى ممتاز و یک شخصیّت ممتاز است؛ هم در ولایت بر نفْس خود و به مهار کشیدن نفْس خود که عرض کردیم این، آن بخش اصلى است و هم در الگویى که براى حکومت اسلامى و ولایت الهى، او از خود نشان داد؛ تثبیت کرد یک نمونهاى را در تاریخ که هر کسى که میخواهد ولایت الهى را بشناسد، نمونهى اَتَمّش و الگویش آنجا است.رها کردن و پذیرش خلافت بر اساس احساس تکلیف نه هوای نفس
[اگر] شما بخواهید صفحهى روشن این تجربهى عظیم و درخشان را نگاه کنید، [آن صفحهی روشن،] زندگى امیرالمؤمنین است؛ خلافتِ با آن عظمت را آن روزى که بایستى رها کند و مثل هستهى خرمایى از دهان بیرون بیاورد و بیندازد، این کار را کرد؛ و آن وقتى که احساس تکلیف بود براى تکلیف، نه براى چیز دیگرى رفت به سراغش و آن را قبول کرد؛ احساس تکلیف. و براى حفظ آن و براى مقابلهى با دشمنانِ آن، [تمام] عمر خلافتش را تقریباً به جنگ گذراند. اگر مسئلهى هواى نفْس و ملاحظات نفْسانى بود، جور دیگرى عمل میکرد [امّا] ملاحظات نفْسانى نبود. آن وقتى هم که جان خودش را در راه این هدف و این مقصود میخواست فدا کند، باز …بیاعتنایی به دنیا با وجود حکومت بر کشوری پهناور، سرمشق جهتدهنده
البتّه [اگر] کسى قوى باشد، به دام نخواهد افتاد. و آنهایى که قوى هستند به دام قوىترها نمىافتند؛ به هیچ کیفیّتى به دام دنیا نمیافتند. کسى مثل امیرالمؤمنین در رأس یک کشور پهناور عظیمى با قدرت بىنهایت ــ که آن کشورى که امیرالمؤمنین بر آن فرمان میراند، امروز چند کشور بزرگ است در منطقهى ما با حکومتهاى جداگانه ــ و آن مردمى که اینهمه منابع ثروت در میان آنها در آن روزگار و در آن بُرههى از زمان فراوان بود، اندکى خودش را به دنیاى انسان معمولى هم آلوده نمیکند، و میفرماید: غُرّى غَیرى؛[7] اى دنیاى رنگین! برو سراغ دیگران و برو سراغ ضعیفها که دست تو به مثل امیرالمؤمنینى نمیرسد که نمیرسد. خب، آن مرتبهى اعلىٰ است. آن مرتبه البتّه براى ما فقط به صورت یک سمبل مطرح است، به صورت یک سرمشق فوق حدود تصوّر مطرح است، براى اینکه جهت معلوم باشد؛ براى اینکه بدانیم راه این است. از آن پایینتر و نزدیک به زندگى ما، زندگى امام بزرگوار ما بود؛ به دنیا اعتنائى نداشت؛ ارزشى براى او نداشت؛ لذّتهاى مادّى براى او اهمّیّتى نداشت که به آنها اندک توجّهى بکند. آن مقام با آن عظمت و آن قدرت خیرهکنندهى جهانى ــ که …فضایلی چون علم، تقوا، شجاعت و عدل و لزوم تدبر در آن
… در روایات هم درباره این جنبه و این بُعد یا این بخش از شخصیت ائمّه علیهمالسّلام، مطالب و حرفها و اشاراتی هست که برای اهل نورانیّت و اهل دل، گویاست. منتها ما و امثال بنده، آن رسایی در اندیشه و بینش را در اختیار نداریم که به آن جذّابیت و درخشندگی چشم بدوزیم. آن بخش دیگر از شخصیت امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام، عبارت است از فضایل و امتیازاتی که ناشی از همین حیات مادّی یا جلوهگاه حیات مادّی او، مثل علم، تقوا، عبادت، شجاعت، دلسوزی و رحم او نسبت به ضعفا و عدل او در حکومت و از این قبیل ویژگیهاست. یا مسائلی که نسبت به چنین ویژگیهایی شاید درجه دو محسوب میشود؛ مثل فصاحت و بلاغت و نثر و شعر و از این قبیل. اینها را، هر صاحب فکری، به شرط آنکه در این بخش و این بُعد تدبّر کند، بابهای متعدّدی بهرویش گشوده خواهد شد.وظیفهٔ شیعیان در توجه همراه با تدبر به زندگی او
ما مسلمانان، مخصوصاً موالیان امیرالمؤمنین علیه الصّلاة والسّلام؛ یعنی شیعیان، حقیقتاً باید خودمان را موظّف بدانیم که به این بخش از حیات امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام هم توجّه کنیم و هم توجّهمان همراه با تعمّق و تدبّر باشد. به این نکته اکتفا نکنیم که چنین شخصیتی در تاریخ بود و این امتیازات را داشت و ما به او، معناً و قلباً یا ایماناً، متّصلیم. کتابها درباره آن حضرت نوشته شده است؛ خیلی هم نوشتهاند. شیعه، سنّی، حتی غیرمسلمانان راجع به امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام، کتاب نوشتهاند و حرف زدهاند.دو نقطه از زندگی او که امروز برای ملت و مسئولان مهمتر است
چقدر مطلب در زبانهای ما راجع به آن حضرت رایج است که باید روی اینها فکر کنیم! از اینها سرسری نمیشود گذشت. این، یک وظیفه است. بنده همینطور که در مجموعه حیات این بزرگوار مینگرم، مشاهده میکنم که برای وضع امروز ما مسلمانان در جمهوری اسلامی - برای ما ملت ایران که همیشه خودمان را زیر پرچم علی بن ابی طالب علیهالسّلام دانستهایم و انشاءاللَّه همیشه این کشور و این ملت زیر پرچم امیرالمؤمنین علیهالسّلام، زندگی خواهد کرد - بخصوص برای ما شیعیان، چه از ایران و چه از غیر ایران و چه برای مسؤولینی که در این کشور مشغول تلاش و مجاهدت و خدمت هستند، دو نقطه از زندگی امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام، در این دوره از حیات ملی ما و در این برهه از زمان، باید بیشتر مورد توجّه باشد. البته این دو نقطه، واقعاً دو فصل از فصول متعدّد زندگی امیرالمؤمنین علیهالصّلاةوالسّلام و حقیقتاً دو صفحه از یک کتاب قطور است. اما خود این دو صفحه هم مهم است.تجسم تقوا در گفتار و کردار او
این ایام، مربوط و آمیخته با یادِ وجود مقدّس مولی الموحّدین و امیرالمؤمنین و امام المتّقین، علی بن ابی طالب علیهالصّلاةوالسّلام است که در گفتار و کردار خود، تقوا را مجسّم فرمود. شایستهترین وظیفه ما مردم - بخصوص نمازگزاران جمعه - این است که از این مناسبت استفاده کنیم؛ برای اینکه به پیروی از آن بزرگوار، ذخیره تقوا را در خود افزایش دهیم.دو دسته مناقب: مقام معنوی و سیرهٔ عملی و پیوند آن دو
خطبه اوّلِ امروز را، انشاءالله مخصوص به ذکر مناقب امیرالمؤمنین علیه السّلام میکنم. آن بزرگوار، دو نوع مناقب و فضایل دارد: یک نوع، فضایل و مناقبی است که به مکانت و مقام معنوی و ملکوتی وی اشاره میکند. یک دسته از مقامات آن بزرگوار، در بهشت، در قیامت، در آسمانها و در میزان ملایک و مقرّبین است، و دسته دیگر از مناقب آن امام همام، ویژگیهایی است که در اعمال و گفتار، نقشهای زندگی، جهاد و زحماتی که آن بزرگوار در طول عمر کشیده، معامه او با دنیا، با مردم، با دوستان، با ضعیفان، با مستضعفان و با گردنکشان، دیده میشود. دسته دوم از مناقب امیرالمؤمنین علیه السّلام مرتبط با همان فضایل دسته اوّل است. یعنی علّت مهم مناقب معنوی او، اعمال و رفتار آن بزرگوار است که البته طینت و ذات هم در جای خود مؤثر است. هر دو دسته از مناقب و فضایل، روایات زیادی دارد. اوّلاً، عرض کنم که آنچه از فضایل و مناقب راجع به امیرالمؤمنین علیه السّلام گفته میشود، مخصوص شیعیان نیست. یعنی این طور نیست که فقط شیعه آنها را روایت کند یا شیعه از آنها لذّت ببرد. به جز یک عدّه انگشت شمار و …پنج خواستهٔ پیامبر (ص) از خدا دربارهٔ او در قیامت
روایت دیگر، روایت «موفّق خوارزمی حنفی» است که او هم از نویسندگان سنّی است و کتابی در مناقب دارد. این روایتها، دل دوستداران آن بزرگوار را روشن میکند و باید آماده شویم برای اینکه عملاً - نه فقط اسماً دنبالهرو آن شخصیت عظیم باشیم. «موّفق»، این روایت را نقل میکند که پیغمبر به امیرالمؤمنین علیهالسّلام فرمود: «یا علی! انّی سألت ربّی فیک خمس خصال فاعطانی.» من از خدای متعال پنج امتیاز در ارتباط با تو خواستم و خدا هر پنج امتیاز را به من داده و قبول کرده است: «امّا اوّلها فسألت ربی ان تنشقَّ عنّی الارض و انفضَّ التراب عن رأسی و انت معی.» اوّل این است که از خدا خواستم وقتی در قیامت محشور میشوم و از خاک بر میخیزم،تو در کنار من باشی. خدا این را قبول کرد و به من داد. «امّا الثانیة فسألت ربی ان یوقفنی عند کفة المیزان وانت معی.» از خدا خواستم هنگامی که اعمال خلایق را در میزان الهی میسنجند - این میزان اسمش در قرآن آمده - و من آنجا ایستادهام، تو هم در کنار من باشی. خدا این خواسته را هم …ساقی حوض کوثر و پیشروی امت بهسوی بهشت
از این قسمتِ کلام نبوی معلوم میشود که در قیامت عَلَمهایی است و هر گروه از خلایق، زیر یکی از این عَلَمها جمع میشوند. «وامّا الرّابعة فسألت ربّی ان تسقی امّتی من حوضی.» از خدا خواستم که ساقی حوض کوثر تو باشی و خدا این را هم قبول کرد. «و امّا الخامسة فسألت ربّی ان یجعلک قائد امّتی الی الجنّة.» از خدا خواستم که در قیامت، پیشرو امّت من به بهشت، تو باشی؛ یعنی تو جلو باشی و امّت من پشت سرِ تو به سوی بهشت روانه شوند. این را هم خدا قبول کرد.عبادت بودن نگاه به چهرهٔ او بهسبب بندگی خالصش
روایت دیگر - که این روایت از اسناد متواتره است؛ یعنی همه از طرق مختلف آن را روایت کردهاند و من از «بحارالانوار» نقل میکنم - از ابوهریره، و او از معاذبنجبل و او از پیغمبر نقل میکند که فرمود: «النّظر الی وجه علّیبنابیطالب عبادة»؛ نگاه کردن به چهره علی بن ابی طالب، عبادت است. چرا؟ چون علی علیهالسّلام یک عنصر معنوی و یک بنده خالص خداست. چون نگاه به او، انسان را به خدا نزدیک میکند و جزو «من یذکّرکم الله رؤیته» به حساب میآید. وجهش معلوم است: چون او معنوی است، لذا نگاه کردن به او، که از مظاهر عبودیت در مقابل پروردگار است، نوعی عبودیّت است. بعد، مرحوم علّامه عالی مقام، مجلسی رضواناللهتعالیعلیه از ابناثیر جزری نقل میکند که وی در «النهایة» این حدیث را آورده و بیان کرده است که چرا نگاه کردن به علی بن ابی طالب علیهالسّلام عبادت است. ابناثیر، چنین گفته است که: « انَّ علّیاً کان اذابرز قال الناس …رفتار او حجت و معیار برای همهٔ اقشار و مسئولان
اعمالی که طبق روایات مذکور از امیرالمؤمنین علیهالسّلام نقل شده است، برای همه ما حجّت و معیار است. مسؤولین کشور، آحاد مردم، افرادی که پولدارند، افرادی که فقیر هستند، افرادی که دارای علمند، افرادی که در صحنههای رزمند، همه و همه باید از رفتار و کردار امیرالمؤمنین علیهالسّلام درس بگیرند. او یک وجود چندین جانبه است و در هر جانب، حجّت خدا بر مردم است؛ یعنی نمایشگر راه خدا برای کسانی است که میخواهند آن راه را بروند.