رفتن به محتوای اصلی

امیرالمؤمنین (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابی‌طالب (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱

سیر زمانی

از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۶۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته زمینه آماده شده بود، فکر می‌کرد که زمینه آماده خواهد شد، به‌حسب موازین ظاهری.

شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)

آموزش، احساس مسئولیت و تربیت انسان تا لحظهٔ آخر عمر

… دستمال هم زرد است. می‌گوید هرچه نگاه کردم، نتوانستم بفهمم که دستمال زردتر است یا صورت امیرالمؤمنین زردتر است. در یک‌چنین حالتی است علی علیه‌السلام. می‌گوید تا نشستم، چشمانش را باز کرد، گفت اصبغ‌بن‌نباته چه می‌گویی؟ گفتم دلم می‌خواهد یک جمله‌ای از شما بشنوم. تا لحظۀ آخر آموزش، تا لحظۀ آخر احساس مسئولیت، تا لحظۀ آخر درس، تا لحظۀ آخر نمی‌گوید دیگر حالا من مریضم از من تکلیف برداشته است، تا همان لحظۀ آخر هم آدم‌سازی، تربیت انسان و مسلمان. گفت که بگذار یک خاطره‌ای برایت بگویم به‌عنوان درس. انگشت‌های من را گرفت [و] گفت: همین‌طوری که انگشت‌های دست تو را گرفتم، کنار بستر پیغمبر، در معرض وفاتش، پیغمبر این انگشت‌های من را گرفت؛ بعد به من گفت: ای علی! برو در مسجد ـ شرح مفصّلی دارد ـ به مردم چنین بگو، …

دعوت مردم تا دم آخر به پیروی از او در راه پرخطر برای رستگاری

… بیایید دنبال سرِ من؛ نمی‌خوابد در خانه، به مردم بگوید بروید؛ من اینجا نشستم، شما بروید از این راهِ پرخطر، از این راهِ پرزحمت و پردردسر، از این راه دشوار؛ [بلکه] خودش می‌افتد جلو. پیغمبر این‌طوری بود، امیرالمؤمنین هم این‌طوری بود. رهبر واقعی هم اینهایند. در همان لحظۀ آخر که در این راه پرخطر دارد از پا در می‌افتد، زمان مردنش فرا می‌رسد، در همان دم آخر هم می‌گوید مردم! من داشتم این راه را می‌رفتم، دنبال من بیایید. من پیشوای شمایم، باید دنباله‌رو باشید؛ اگر می‌خواهید به سعادت و رستگاری برسید، باید این راه پرخطر را طی کنید. این گفتۀ امیرالمؤمنین است به اصبغ‌بن‌نباته در آن شب. می‌گوید در اثنای همین صحبت‌ها بود، دیدم امیرالمؤمنین از حال رفت و زهر به‌شدت بر وجود مقدسش غلبه پیدا کرد. (53/7/15) بعد، اصبغ‌بن‌نباته می‌گوید من از منزل آمدم بیرون. (63/4/1)

آگاهی امیرالمؤمنین (ع) از خطر اهانت لعن‌کنندگانش به قبر و پیکر او

… کرده است که بدن طیب و طاهر او را شب غسل بدهند و دفن بکنند. لااله‌الاالله! در خاندان پیغمبر، عجب سنتی قرار داده شد؛ همان‌طورکه بدن فاطمۀ زهرا را شب غسل دادند، غریبانه و نیمۀ شب بردند دفن کردند، بدن امیرالمؤمنین را هم شب غسل دادند و غریبانه بردند دفن کردند. آن‌کسانی‌که سال‌ها علی را لعن کردند روی منبرها، چه بُعدی داشت[20] که بیایند قبر را بشکافند ـ اگر می‌دانستند کجاست ـ و یک اهانتی بکنند به جسد مطهر امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسل ام! چشم تیزبین امیرالمؤمنین اینها را می‌داند. [آنهایی که] بدن را بردند نیمۀ شب؛ چه کسانی بودند؟ لابد فرزندان امیرالمؤمنین و بعضی خواصِ اصحاب بودند؛ بردند دفن کردند و برگشتند.

شگفتی‌های شخصیت امیرالمؤمنین (ع) از هر جهت: معنویات، روش اجتماعی، برخورد با ضعفا و ادارهٔ کشور

… ما بَینَ الْکَلِمَتَیْنِ مَلأُ الْخائِفِینَ»[24] دوتا کتمان نسبت به مدایح امیرالمؤمنین، یکی از روی ترس، یکی از روی بغض؛ اما میان این دو کتمان، آن‌قدر از فضایل امیرالمؤمنین بروز کرد که سرتاسر عالم را و میان مشرق و مغرب را گرفت. این فضایل علی‌بن‌ابی‌طالب است؛ یک اقیانوس بی‌کرانی است که از هرطرف وارد بشویم، از معنویات، از خصال روحی، از توجهات الهی و معنوی، از آن خصلت‌هایی که جز بندگان شایسته و صالح از آنها برخوردار نیستند، از روش اجتماعی، از خصلت‌های خانوادگی، از برخورد با ضعفا، از ادارۀ امور کشور، از هرطرف امیرالمؤمنین را مورد ملاحظه قرار بدهیم، شگفتی‌ها می‌بینیم؛ چیزهایی که چشم انسان را خیره می‌کند. و هرچه هم انسان بیشتر می‌بیند، زمان بیشتر می‌گذرد، نسبت به شخصیت والای این عظیم بشریّت، عظیم‌العظما، بزرگ بزرگان، انسان بیشتر خاضع می‌شود. (68/2/8)

سه نکتهٔ الهام‌بخش از نمودهای بیرونی زندگی او

… عملکردهایی وجود دارد که برای من قابل تقلید است. در آن بلبشوی دوران خلافت امام حسن و در آن جبهه‌گیری‌هایی که میان مسلمین وجود داشت و مسلمان‌ها با سستی، با تغافل، با جنگ‌های داخلی، با میدان‌دادن به رذالت‌ها و دنائت‌ها، داشتند خودشان و اسلام را از بین می‌بردند؛ در یک‌چنین اوضاعی، اگر کسی بخواهد علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام را با نمودهای خارجیِ زندگی او بشناسد و از او الهام بگیرد، سه نکتۀ مهم وجود دارد. و این سه نکته در بیان امام حسن به‌طور وضوح نمایان است.

کنار گذاشتن بخشی از حقوق خود از بیت‌المال و تحمل سختی برای هزینهٔ لازم

… «وَ ما تَرَکَ عَلَی الاَرضِ صَفراءَ وَ لا بَیضاء» از طلا و نقرۀ عالم، علی هیچ از خود باقی نگذاشت، مگر هفتصد درهم. هفتصد درهم مبلغ بسیار ناچیزی است که همین مبلغ ناچیز هم در زندگی علی اندوخته به‌حساب نمی‌آید، زیرا علی آن را برای روز مبادا نیندوخته بود. خرج لازمی داشت و پول علی کفاف نمی‌داد، مجبور بود حقوق خودش را از بیت‌المال مقداری کنار بگذارد و بر خودش زحمت و رنج را تحمیل کند تا بتواند این خلأ را در زندگی پُر کند. ..«وَ مَن یوقَ شُحَّ نَفسِهِ فَاولٰٓئِکَ هُمُ المُفلِحونَ»[7] لذا در زندگی علی‌بن‌ابی‌طالب هیچ میراثی از این مال دنیا باقی نیست. (59/3/9)

آماده‌سازی لشکر برای جنگ با معاویه تا ضربهٔ ابن‌ملجم

… ـ ستون پنجم دشمن و نیروی معارض داخلی ـ بیخ گوش کوفه در نهروان هستند، نمی‌شود رفت با معاویه جنگید؛ حضرت از پشت سرش مطمئن نبود. گفت برویم کار اینها را یک‌سره کنیم. حضرت آمد نهروان و کار نهروانی‌ها را در ظرف مدت کوتاهی یک‌سره کرد و پیروزمندانه برگشت به کوفه. وقتی برگشت، دستور داد که اردوگاه در خارج از کوفه در نُخَیله برقرار باشد، نیروها آنجا باشند تا چند روزی را بگذرانیم و راه بیفتیم به‌طرف شام برای مبارزۀ با معاویه؛ که در همین چند روزِ کوتاه، ماجرای شهادت امیرالمؤمنین پیش آمد. یعنی حضرت در آستانۀ سفر به شام بود و لشکرکشی‌اش را کرده بود، آماده‌سازی شده بود، در همان هنگام بود که این ضربۀ خائنانۀ ابن‌ملجم وارد آمد و قضیه به تعویق افتاد.

جنگ با معاویه، جنگ توحید با شرک و تکرار جنگ‌های پیامبر

..این مبارزۀ بین حق و باطل، یعنی بین اسلام و کفر، بین توحید و شرک، بین فکر انقلابیِ اسلام و فکر ضد انقلابِ بنی‌امیه، یک روز به‌صورت مکتب نبوی و مکتب اموی، روبه‌روی هم قرار داشتند؛ بعد از گذشتن سالیانی، به‌شکل مکتب علوی درمقابل مکتب اموی، این درگیری وجود داشت و امیرالمؤمنین علیه‌السلام که با معاویه می‌جنگید، توحید بود که با شرک می‌جنگید، اسلام و ایمان بود که با کفر مبارزه می‌کرد و جنگ‌های زمان پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم بود که تکرار می‌شد. بعد هم که نوبت به امام مجتبی رسید، صحنه همان صحنه است، صحنه‌گردان عوض شده است. پس امام مجتبی علیه‌السلام در مبارزه‌ای که ابتدائاً با معاویه شروع کرد و تجهیز لشکر و فراهم‌آوردن سپاه و رفتن به میدان جنگ و فرستادن عده‌ای از زبدگان سپاه به میدان جنگ، در تمام این …

شنیدن نظر آحاد مردم و ترتیب اثر دادن به آن برطبق سیرهٔ اسلامی

… که عرب بودند ـ وجود نداشت؛ لذا یک روح عربیّتی بر آنجا سایه افکنده بود. آن‌کسانی‌که در داخل شام و مستقیم با دستگاه خلافت مرتبط بودند، عرب بودند و این بود که تعصب عربی، خودش موجب می‌شد که اینها وحدت و یکپارچگی داشته باشند؛ درحالی‌که در منطقۀ کوفه این‌طور نبود. در منطقۀ کوفه، عدۀ زیادی از ایرانی‌ها بودند که اصطلاحاً به آنها مَوالی می‌گفتند و اینها در داخل جامعه برای خود حقی قائل بودند ـ و درست بود، حق داشتند ـ لذا بود که رأی می‌دادند، اظهار نظر می‌کردند، و امیرالمؤمنین علیه‌السلام هم برطبق سیرۀ اسلامی که نظر آحاد مردم را باید شنید، و برطبق آن بایستی عمل کرد و ترتیب اثر داد، حرف اینها را می‌شنید. و این موجب می‌شد که آن احساس هماهنگی که در آن منطقه بین عرب‌ها وجود داشت، اینجا بین عرب و موالی، به‌طور طبیعی وجود نداشته باشد.

معرفی او به‌عنوان چهرهٔ ضدانقلاب و لعن او تا صد سال

… بیرون، که امام حسن آمد بیرون. بروید در تاریخ، دنیا را با عرض و طول واقعی‌اش نگاه کنید، خواهید دید که امام حسن حکیمانه‌ترین کار ممکن را انجام داد. چه کسی باور می‌کرد که در قرآن آیه‌ای با نام خال‌المؤمنین وجود ندارد؟ اگر امام حسن افشا نمی‌کرد، چه می‌دانستیم. مگر علی‌بن‌ابی‌طالب را تا صد سال به‌عنوان یک چهرۀ ضد انقلاب معرفی نکردند که راویان و قاریان و گویندگان مذهبی و حکام، وظیفۀ خودشان می‌دانستند او را لعن کنند سر هر نماز! و مردم، مردم بی‌غرض، مردم که غرضی ندارند، مردم که با علی خصومت و پدرکشتگی ندارند، مردم هم لعن کنند، قبول کنند. مگر نتوانستند، مگر نکردند؟ گمراهی‌ای که کودکان بر آن پیر شدند و دنیا روزگارهایی بر آن گشت و توانستند. می‌توانستند قرآن را هم تغییر بدهند. می‌توانستند سنت پیغمبر را هم کلاً عوض کنند. می‌کردند، خیلی برایشان آسان بود. چند نفر راوی خوش‌نام را با پول می‌خریدند. …

شگفتی شامیان از شهادت او در محراب به گمان بی‌نمازی‌اش

[یا این] داستان را که خیلی معروف است، همه لابد شنیده‌اید، که وقتی امیرالمؤمنین در محراب عبادت به قتل رسید، شامی‌ها تعجب کردند که علی مگر محراب عبادت می‌رفت؟ او در محراب چه‌کار می‌کرد، او که اهل نماز نبود!

پیشگویی ستم و دشمنی و انحصارطلبی پس از شهادتش

..«آنگاه که مرا از دست داده باشید، بسا چیزها خواهید دید که تمنای مرگ کنید؛ بی‌عدالتی، دشمنی، انحصارطلبی، سبک‌شمردن حق خدا و بیمناکی بر جان. هنگامی‌که چنین شود، باید خویشتن را به‌طورِ جمعی، به‌وسیلۀ پیوندی خدایی محافظت کنید و به پراکندگی دچار نشوید. مقاومت و نماز ـ یاد خدا ـ و تقیّه ـ پنهان‌کاری ـ را پیشه سازید و بدانید که خداوند هر لحظه به رنگی درآمدن را از بندگانش مبغوض[9] می‌دارد. از حق و اهل …

نکوهش سستی مردم زمان خود و لزوم فداکاری برای برپایی دین

… بلای امام حسین قرار می‌دهند، درحالی‌که یقین دارند کشته می‌شوند؟ این همان فداکاری عظیم و بزرگ و بی‌نظیر است. این یک درس است، ما باید فداکاری کنیم. عزیزان! بدون فداکاری و بدون روح ایثار، هیچ هدفی به‌دست نخواهد آمد. هیچ دعوت و حرکتی پیش نخواهد رفت، ممکن نیست. امیرالمؤمنین در دوران خلافت به بعضی از مردم زمان خودش که سستی می‌کردند، می‌فرمود: «وَ لَعَمری لَو کُنّا نَأتی ما اَتَیتُم ما قامَ لِلدّینِ عَمُودٌ وَ لَا اخضَرَّ لِلایمانِ عودٌ»[10] اگر ما این‌طور که شما عمل می‌کنید، عمل می‌کردیم، یک پایه برای دین باقی نمی‌ماند یا بنا نمی‌شد، و یک شاخۀ این نهال، سبز نمی‌شد؛ فداکاری لازم است.

پخش نور حکومت و ولایت او از عراق به آفاق عالم

یک نفر در مرکز حکومت عراق؛ نمی‌گویم شام، عراق! عراق آنجایی است که امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه در آنجا شعاع نور حکومت و ولایت خود را به آفاق عالم پخش کرده. مردمی که با امیرالمؤمنین در جنگ‌های جمل و صفین و نهروان بودند و با دشمنانش جنگیدند، در همین شهرند. حالا در این شهر استانداری در دارالاماره نشسته و یک نفر درمقابل او منقبت‌ها و افتخارات خودش را در حضور مردم همین شهر می‌گوید.

نامیدن او به ابوتراب از سوی دشمنان برای پرهیز از کنیهٔ ابوالحسن

… ما در قبیله‌مان یک نفر اخلالگر نداریم. «قالَ وَ مَنقَبَةٌ» گفت راست می‌گویی این‌هم افتخاری است انصافاً. «قالَ وَ ما شَهِدَ مِنّا مَعَ اَبی‌تُرابٍ مَشاهِدَهُ اِلّا رَجُلٌ واحِدٌ فَاَسقَطَهُ ذٰلِکَ عِندَنا وَ اَخمَلَهُ فَما لَهُ عِندَنا قَدرٌ وَ لا قیمَةٌ». ابوتراب کنیه‌ای بود برای امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌وسلمااه‌علیه که دشمنانش آن بزرگوار را با این کنیه نام می‌بردند. نمی‌خواستند بگویند ابوالحسن، پدر حسن؛ چرا؟ چون اولاً حسن نوۀ پیغمبر بود و پدر او بودن افتخاری بود؛ ثانیاً حسن یعنی نیکو، پدر نیکو نمی‌خواستند بگویند. اباتراب، پدر خاک؛ حالا چطور شده که این کنیه به این بزرگوار داده شده، از قول پیغمبر نقل می‌کنند؛ آیا راست است، راست نیست، آن بحث‌های دیگری است. به‌هرحال دشمنان همیشه این بزرگوار را با این کنیه نام می‌بردند.[5] گفت در این جنگ‌هایی که ابوتراب با دشمنانش کرده، …

نهی از ترک خانواده و زندگی متعارف

انسان در دنیا نیازهایی دارد که این نیازها واقعی است و انسان را به‌سوی خود جذب می‌کند، دلبسته می‌کند؛ انسان نباید نیازهای زندگی را نادیده بگیرد. چنانچه در نهج‌البلاغه و در کتب حدیثی هست که یک نفری زن و خانواده را ترک کرده بود، حضرت به او فرمودند: ما هیچ‌گاه نمی‌گوییم زندگی معمولیِ متعارف خود را ترک کنی و یک گوشه بنشینی؛ نه! اینها را داشته باش! لکن دلبسته و دلباختۀ اینها نباش.[2] و آن‌وقتی‌که مسئلۀ وظیفه و تکلیف به میان می‌آید، محبت به خدا به میان می‌آید؛ اینها جلوی انسان را نگیرند.

داشتن تشکیلات پنهانی پس از پیامبر (ص)

… از بعثت ـ و دعوت پیغمبر آشکار شد، باز به‌شکل حزبی بود؛ یعنی ارتباطِ منظمِ کادرهای مختلف انسانی با یکدیگر و عمل هماهنگ آنها؛ دقیقاً همین‌طور عمل می‌کردند. و بعد از آنکه پیغمبر به حکومت رسید، قهراً این حزب با آن فلسفه، دیگر باقی نماند و شکل امتی را پیدا کرد؛ اما بعد از پیغمبر، امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌وسلامه‌علیه یقیناً تشکیلات پنهانی داشت. (58/11/1)

خودداری از دروغ در شورای شش‌نفره برای رسیدن به خلافت

… نیست، یک تشنه‌کام حکومت و خلافت نیست، یک سیاست‌باز و قمارباز عالم سیاست نیست که به هر شکل و به هر تقدیری حکومت دستش آمد، مغتنم بشمارد و روی چشم بگذارد. امام صادق یک رهبر مسلکی است، برای او مسلک و ایده‌آل و هدفش از همه‌چیز بیشتر قیمت دارد، حتی از حکومت؛ همچنانی‌که امیرالمؤمنین، سرحلقۀ سلسلۀ امامت، حاضر نشد در شورای شش‌نفریِ عمر دروغ بگوید. یک دروغ می‌گفت و خلافت را به‌دست می‌آورد، همچنانی‌که عثمان گفت به سیرۀ شیخین عمل می‌کنم، ولی عمل نکرد؛ اما امیرالمؤمنین نمی‌خواهد با دروغ به خلافت برسد، این برخلاف مبناست، این پاگذاشتن روی اصول پذیرفته و شریف مکتب خودش است. علی این کار را نمی‌کند، امام صادق هم نمی‌کند، همچنانی‌که پیغمبر اسلام در مقابله با یکی از قبایلی که از او خواستند خلافت و جانشینی خود را به آنها بسپرد، حاضر نشد دروغ بگوید، بگوید بله، به شما می‌سپارم، بعد زیر حرفش بزند؛ گفت نه، «هَذا اَمرٌ سَماوِی» [این امری …

سفارش به نترساندن زنان و کودکان پس از تصرف یک منطقه

… جایی رسید که رفت بصره را فتح کرد. وقتی‌که بصره را فتح کرد، خانه‌های مردم را، یعنی کسانی را که مخالف فرض می‌کرد یا می‌دانست [مخالفند] آتش زد، که بعد اسمش را گذاشتند: «زیدالنّار»، زیدِ آتش. خب این عمل، یک عمل چپ‌روانۀ غلطی است؛ یعنی چه خانۀ مردم را آتش بزنی! منطق ائمه علیهم‌السلام که این نیست. منطق امیرالمؤمنین علیه‌السلام این بوده است که وقتی یک جایی را گرفتید، زن‌ها و بچه‌ها را نترسانید، نلرزانید، ناراحتشان نکنید.[7] این مرد پیداست که از منطق دین هم چندان اطلاعی نداشته، خودش هم آدم جاه‌طلبی بوده و می‌خواسته که اینجا یک عملی انجام داده باشد و یک حِدّتی به خرج داده باشد.

بی‌ارزشی حکومت در نظر امام جز برای اقامهٔ حق و دفع باطل

… خدایی است. و شما ببینید که داعیۀ ائمه مگر چیست؟ ائمه چه می‌خواهند بگویند؟ ائمه که قدرت‌طلب نبودند. ائمه که مقام را برای خود نمی‌خواستند. دعوت شیعی از روز اول برمبنای این بود که قدرت متعلق به خداست، پس بندگان شایستۀ خدا بایستی جایگزین مقام قدرت و حکومت باشند. همان حرفی که امیرالمؤمنین به ابن‌عباس فرمود. فرمود این حکومتی که در اختیار من هست، به‌قدر این کفش کهنۀ ده‌بار وصله‌زده، در چشم من ارزشی ندارد؛ «اِلّا اَن اُقیمَ حَقّاً اَو اَدفَعَ باطِلاً»[10] مگر اینکه حقی را به‌وسیلۀ این قدرت و حربه‌ای که در اختیار من هست، اقامه کنم و باطلی را برطرف کنم.

روا دانستن دشنام زبانی در اکراه و منع برائت از او

… دارند دشنام می‌دهند، او اگر چنانچه در این مجلس که داوود‌بن‌علی و بقیۀ اعوان حکومت در مجلس نشسته‌اند، بنا کند به دفاع‌کردن، شناخته خواهد شد و اگر شناخته شد، از راهی که دارد برای آن راه جان می‌دهد، خواهد ماند؛ پس اینجا باید سکوت کند و هیچ‌چیز نگوید. لذاست شما در بعضی از روایات می‌بینید که به افراد می‌گویند که «سَتُدْعَونَ اِلَی سَبّی فَسُبّونی»[10]، از امیرالمؤمنین علیه‌السلام و از دیگران نقل شده که شما را دعوت می‌کنند به اینکه به من دشنام بدهید، شما هم دشنام بدهید ـ فحش است و موج هوا می‌شود و از بین می‌رود ـ اما به شما می‌گویند که از راه ما برگردید، شما برنگردید، «ثُمَّ تُدعَونَ اِلَى البَرَاءةِ مِنِّي فَلا تَبَرَّءُوا مِنِّي» می‌گویند از راه علی علیه‌السلام از هدف علی علیه‌السلام دست بردارید، این را نه، انجام ندهید.

گریه در مناجات شبانه ناشی از درک عظمت خدا

… بندگانِ صالح با خداست، آن‌کسی‌که خیال می‌کند آن گریه و ناله و اشکِ امام علیه‌السلام برای آموزش‌دادن است. یعنی تصنعی گریه کرده‌اند تا تو و من یاد بگیریم؟ اشتباه است این. واقعاً اشک ریخته‌اند، چرا اشک ریخته‌اند؟ برای خاطر اینکه معرفتشان نسبت به خدا بیشتر است. در وجود مقدس پروردگار، عظمتی می‌بیند امیرالمؤمنین، که چشم‌های نزدیک‌بینِ من و شما نمی‌تواند این عظمت را ببیند. تو بزرگی و در آیینۀ کوچک ننمایی.[10] این آیینۀ کوچک روح ما نمی‌تواند آن عظمت عجیب را در خود منعکس کند، اما آیینۀ روح امیرالمؤمنین چطور؟ او می‌تواند، او این عظمت را می‌فهمد، می‌گیرد، درک می‌کند و به همین دلیل است که آن‌جور به خود می‌پیچد و اشک می‌ریزد.

نمونهٔ انسان متوکل در جنگ احد

… مسلط، مسیطر، آنچه اینجا به داد انسان می‌رسد، آن دریچه‌ای است که خداپرستان فقط دارند؛ اتکای به خدا. چه بن‌بستی؟ بن‌بست کدام است؟ پیغمبر از دنیا رفته باشد، خدای پیغمبر که از بین نرفته است. تکلیف که از بین نرفته. آدمِ با توکل در اینجا مثل چه کسی عمل می‌کند؟ مثل امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب، مثل ابودجّانه،[17] مثل دوتا، سه‌تا سرباز دیگر، اینها آدم‌های با توکل بودند. بی‌توکل‌ها چه کسانی بودند؟ آنهایی که از احد تا مدینه، پشت سرشان را هم نگاه نکردند، دویدند تا خودِ دروازه‌های شهر. حالا دیدید توکل یعنی چه.

سخن او دربارهٔ برانگیختن دفینه‌های عقول به دست پیامبران

دین این است، آن دینی که گفتند مخدر و افیون ملت‌هاست، چیز دیگری است. در قرآنِ ما نشانه‌های آن دین نیست. در عملِ پیامبر ما، در عملِ رهبران ما، نشانه‌هایی از آن‌چنان دینی وجود ندارد. اسلام که با کفر می‌جنگد، با آن‌چنان دینی هم می‌جنگد. امیرالمؤمنین ما، رهبر بزرگ اسلامی‌، می‌گوید: پیغمبران را خدا فرستاد تا گنجینه‌های عقل و خرد را در درون مردمان و انسان‌ها برشورند و برانگیزند، «وَ يُثيروا لَهُمْ دَفائِنَ العُقولِ»[12]؛ پس هر چیزی که این دفینه‌ها را دفن‌تر کند، نیروی خِرَد و فکر انسان‌ها را زیر خروار‌ها خاک یا زیر خروار‌ها عصبیت یا پندار باطل یا اختناق یا خفقان یا هر چیز دیگر، مخفی و پنهان بکند، هر عاملی که این‌جور باشد، درست نقطۀ مقابل فلسفۀ بعثت انبیاست؛ فرقی نمی‌کند هرچه …

غافل‌نشدن با لالایی دشمن؛ نقش او در بازگرداندن لشکر در حنین

باری؛ پنج، شش آیه در قرآن وجود دارد که در زمینۀ سکینه است در مواقع حساس؛ مثلاً یکی در جنگ حنین.[10] در جنگ حنین، بعد از آنی‌که لشکریان پیغمبر، به‌خاطر یک غرور بی‌جا، به‌خاطر مغرورشدن به نیروی خود، و اینکه فکر کردند امروز کسی بر آنان غلبه نخواهد یافت؛ و طبق سنت خدا که آدم مغرور باید با مغز بخورد به زمین، و هر گروهِ مغرور بایستی غافل بشود و ضربه بخورد ـ دائماً هوشیاری و حساسیت برای هر انسانی و هر امتی و هر ملتی لازم است، که امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه فرمود: من مثل آن حیوان گیج گنگ نیستم که بخوابم با لالایی و خوابم ببرد، نهج‌البلاغه است، «وَ اللهِ لا اَكونُ كَالضَّبُعِ تَنامُ عَلىٰ طولِ اللَّدمِ»[11]، با لالایی گفتن‌ها، مثل کفتار؛ می‌روند دَمِ آغُلش لالایی می‌گویند، این خوابش می‌برد، بعد می‌گیرندش. می‌گوید من آن‌جوری نیستم که با لالایی خوابم ببرد، غافل بشوم، دائماً حساسم ـ و سنت خداست که آدمی که دائماً حساس نباشد، بایستی ضربت را ببیند و بخورد. اینها غافل شدند در میدان جنگ، حق هم داشتند، ﴿اِذ اَعجَبَتكُم كَثرَتُكُم﴾[12]، زیاد بودند و این زیاد بودنِ عدّه، آنها را به اعجاب آورد، آنها را به شگفتی آورد. عَجب! این‌همه جمعیتیم ما؟ ﴿فَلَم تُغنِ عَنكُم شَيئاً﴾. همین غرورِ شما موجب شد که در جنگ غافل ماندید و …

افزایش هدایت و کاهش کوردلی در همنشینی با قرآن

… و آگاه‌تر می‌شوید. امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌وسلامه‌علیه با عبارتی شبیه این عبارت، در نهج‌البلاغه نقل شده که فرمودند: «ما جالَسَ اَحَدٌ هَذَا القُرآنَ اِلّا قامَ بِزِيادَةٍ اَو نُقصانٍ زِيادَةٍ في هُدًى اَو نُقصانٍ مِن عَمًى»[16] این کلام امیرالمؤمنین است. می‌فرماید هیچ کسی با قرآن مجالست و همنشینی نکرد، مگر آنکه چون برخاست از کنار قرآن، افزونی در او پیدا شد و کاستی؛ یک زیادی در او پیدا شد، افزایش پیدا شد، یک کاستی و کمی پیدا شد؛ «زِيادَةٍ في هُدًى» آن افزونی در هدایت بود، یک مقدار راهیابی‌اش و هدایتش بیشتر شد، حتماً. «اَو نُقصانٍ مِن عَمًى» آن کوردلی، آن نابینایی روح و درک و باطن او اندکی کم شد و کاستی گرفت. جملۀ امیرالمؤمنین ببینید با این بیان شروع می‌شود: «ما جالَسَ اَحَدٌ هَذا القُرآنَ» هیچ‌کس، عام است دیگر، نیست؟ مطلق است. این را گفتم تذکراً، بااینکه داخل پرانتز بود و حاشیه‌ای بود، برای اینکه توجه بدهم به شما، به همۀ برادران و خواهران.

بیل زدن و باغداری و آبیاری حتی در دوران قدرت

… است، او هم باید بِنالد، زار بزند، اشک بریزد؛ و می‌کند این کار را. یک آدم غیر وابستۀ به این خاندانِ پاک هم درمقابل خدا همین‌جور باید زار بزند. برای کسب و کارِ دنیا، امام باقر صلوات‌الله‌علیه و امام صادق هم می‌رود بیل می‌زند. یک آدم معمولی هم بیل می‌زند. امام صادق را مثال نزنم، امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌وسلامه‌علیه هم کار می‌کند، کار در دوران قدرت، در دوران آقایی. در زمان پیغمبر، یکی از بزرگ‌ترین فرماند‌ه‌های سپاه پیغمبر، در غالب جنگ‌ها و همۀ جنگ‌ها امیرالمؤمنین است. می‌رود بیل می‌زند، می‌رود باغداری می‌کند، می‌رود آبیاری می‌کند و ازاین‌قبیل. ببینید، پول اگر بخواهید به‌دست بیاید، باید کار کنید، دانش اگر بخواهی، باید درس بخوانی، مقام سیاسی اگر بخواهی، باید تلاشِ لازم را بکنی. و راهِ تلاش در مقابل همگان باز است؛ همه، هرکسی تلاش کرد، می‌رسد.

برداشتن زخم‌های فراوان در جنگ احد

این آیه مربوط به جنگ احد است. می‌دانید که در جنگ اُحد یک عده‌ای گریخته بودند و پیغمبر خدا اینها را صدا می‌زد، عده‌ای می‌ترسیدند، نمی‌آمدند و عده‌ای با اینکه زخمی بودند، آمدند. امیرالمؤمنین در آن روز هفتادویک زخم برداشت. هفتادویک شاید کمتر، بیشتر، الآن درست نظرم نیست، زخم‌های زیادی برداشت و عد‌ۀ دیگری هم از اصحاب پیغمبر به همین صورت یک خُرده کمتر. عده‌ای استجابت کردند و دعوت خدا و رسول را پذیرفتند و عده‌ای نپذیرفتند و گریختند. این آیه، پاداش و مزد آن عده‌ای را که نگریختند و پذیرفتند و اجابت کردند، بیان می‌کند. ﴿الَّذينَ قالَ لَهُمُ النّاسُ﴾، دقت کنید به جنبه‌های کلی این آیات، در میدان جنگ احد خودمان را …

امیرالمؤمنین (ع) معلم همهٔ بشریت، نه منحصر به ما

امیرالمؤمنین ما صلوات‌الله‌وسلامه‌علیه، اشتباهی گفتم، امیرالمؤمنین بشریت ـ منحصرش نکنیم به خودمان امیرالمؤمنین را ـ او معلم بشریت است، امیرالمؤمنینِ بزرگ بشریت می‌گوید پیغمبران را خدا فرستاد، بنابر آنچه که در نهج‌البلاغه است، تا اینکه وادار کنند انسان‌ها را تا به میثاق و پیمانِ فطرت خود پایبند بمانند و نعمت‌های فراموش‌شده را به‌یادشان بیاورند، بعد «وَ يُثيروا لَهُمْ دَفائِنَ العُقولِ»[12]، خردها، عقل‌ها، درک‌ها، شعور‌های جامعه‌های بشری که به‌وسیلۀ فرعون‌ها و نمرود‌ها و بزرگ‌ها و قدرتمند‌ها دفن شده بود، پیغمبران می‌آیند تا اینکه این دفینه‌ها را بیرون بیاورند، این عقل‌های دفن شده را برشورند. فرعون دوست نمی‌دارد که مردم دارای عقل باشند، دوست نمی‌دارد که انسان‌ها بفهمند؛ چون اگر بفهمند، او وجودش باطل و افسانه خواهد شد، که این را در بحث‌های بعدی نبوت به تشریح خواهیم دید ان‌شاءالله. فرعون دوست نمی‌دارد که مردم نیروی خرد را به‌کار بزنند؛ چون این‌جور …

برخورداری حاکمی چون امیرالمؤمنین از حقوقی برابر با رعیت

در یک جامعه، آن‌جوری که اسلام به ما می‌آموزد و یاد می‌دهد و می‌خواهد همان‌جور هم عمل بکند، وضع این‌جوری‌ست. همه فرزندان یک محیط و اعضای یک پیکرند، بدون هیچ‌گونه تفاوت و تمایزی؛ یعنی حاکم اسلامی مثل امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه در جامعۀ اسلامی همان‌قدر حق دارد و همان حقوقی را دارد که یکی از آحاد رعیت آن حق را دارد و آن اندازه حق دارد.