رفتن به محتوای اصلی

امیرالمؤمنین (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابی‌طالب (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱

سیر زمانی

از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۶۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته زمینه آماده شده بود، فکر می‌کرد که زمینه آماده خواهد شد، به‌حسب موازین ظاهری.

شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)

ماندگاری خط ایشان در تاریخ به‌خاطر قاطعیت

… را تحمل کنند. عده‌ای نمی‌توانند این را درک کنند، لذا معارضه می‌کنند. هرگونه نرمشی درمقابل حرکات معارض ـ چه از سوی دستۀ اول که تحمل نمی‌کنند و چه از سوی دستۀ دوم که درک نمی‌کنند ـ هرگونه نرمشی به‌معنای مرگ حکومت اسلامی است، به‌معنای کورشدن خط اسلامی است. اگر خط علی‌بن‌ابی‌طالب در تاریخ مانده است، به‌خاطر تیزی شمشیرِ قاطعیتِ اوست.

قرارگرفتن امیرالمؤمنین (ع) در محور و مرکز حق در برابر جریان مخالف

… مردم بدانی. حالا که مرد شصت هفتادساله‌ای هستی، [باید] خودت را مثل دوران جوانی که شمشیر می‌زدی و توقع نداشتی، در کنار آحاد مردم بدانی. این سخت نیست؟ زبیر بر می‌شورد، طلحةبن‌عبیدالله بر می‌شورد، سعدبن‌ابی‌وقّاص منحرف می‌شود، همه کنار می‌روند، همۀ این گروه‌ها. بعد همه یکجا، همدست، یک جریان قویِ نیرومند را علیه علی‌بن‌ابی‌طالب که در محورِ حق قرار گرفته است و در مرکز حق شمشیر می‌زند، [تشکیل دادند.] (59/5/6) رفتند مکه، با جناب عایشه امّ‌المؤمنین حرفشان یکی شد و گفتند که بله، ما بایستی برویم دنبال خون عثمان. عجب! خب دیروز در مدینه بودید شما، اگر عثمان به ناحق کشته شد، شما دوست او بودید، خب می‌خواستید بروید یک دفاعی بکنید، این‌قدر خونسرد و بی‌تفاوت نمانید! همین آقایان آمدند و فریاد قتل عثمان را بلند کردند، و گفتند که ما بایستی به خونخواهی عثمان، برویم با علی بجنگیم!

روایت ابن‌عباس از وصله‌کردن کفش امیرالمؤمنین (ع) در اردوگاه ربذه

… و در آنجا اتراق کردیم و اردو زدیم. عده‌ای از افراد که می‌خواستند به مکه بروند، سر راهشان از ربذه عبور می‌کردند؛ فهمیدند امیرالمؤمنین در اینجا اردو زده؛ لذا آمدند در آنجا مستقر شدند و گفتند امیرالمؤمنین باید برای ما صحبت کند. می‌خواستند ماجرا را بدانند. ابن‌عباس می‌گوید در چنین شرایطی ـ آن قضیۀ بصره و این قضیۀ حُجاجی که آمده بودند تا از امیرالمؤمنین مطالبی را بشنوند ـ وارد خیمۀ امیرالمؤمنین شدم، دیدم حضرت لنگه کفش خود را وصله یا اصلاح می‌کند. اوقاتم تلخ شد؛ گفتم امروز احتیاج مردم به امیرالمؤمنین برای اصلاح امورشان، بیشتر است تا اصلاح کفش! بیا امور مردم را اصلاح کن، نشسته‌ای کفشت را اصلاح می‌کنی؟ حضرت جواب نداد. با خونسردی کار خود را ادامه داد تا تمام شد. بعد که تمام شد، لنگه کفشِ اصلاح‌شده را پهلوی لنگۀ دیگر گذاشت و گفت اینها را قیمت کن! گفتم کفش‌های کهنۀ وصله‌زده قیمت ندارد. گفت بالاخره روی آنها قیمتی بگذار! ابن‌عباس می‌گوید نگاه کردم و گفتم جزئی از …

لحن ملایم و مهربان امیرالمؤمنین (ع) با زبیر پیش از جنگ

ابن‌عباس را فرستاد به سراغ زبیر. به ابن‌عباس فرمود سراغ طلحه نرو، طلحه قدری تند است، اما سراغ زبیر برو. که عبارت امیرالمؤمنین علیه‌السلام این است، می‌فرماید: «وَ لَکِنِ القَ الزُّبَیرَ»[6] برو سراغ زبیر ـ ببینید لحن امیرالمؤمنین چیست ـ «فَاِنَّهُ اَلیَنُ عَریکَةً» زبیر ملایم‌تر است. «فَقُل لَهُ» به زبیر بگو «یَقولُ لَکَ ابنُ خالِکَ» پسرداییِ تو این‌طور می‌گوید. زبیر پسرعمۀ امیرالمؤمنین و امیرالمؤمنین پسردایی زبیرند، و دوستان قدیمی، که از اوایلِ بعثت پیغمبر، این دو نفر باهم بودند؛ در مکه بودند، در مدینه بودند، در جنگ‌ها بودند. بعد هم بعد از قتل عثمان، زبیر و طلحه آمدند با امیرالمؤمنین بیعت کردند. حالا حضرت با این لحن …

گماردن زنان جوان رزم‌پوش برای همراهی عایشه تا مدینه

… عایشه را با احترام تمام برگردانند به مدینه. یک عده‌ای، جوان‌هایی، روهایشان را بستند و اطراف مرکب عایشه را گرفتند ـ محملی ظاهراً برایش درست کردند ـ و راه افتادند آمدند. عایشه گفت ببین علی‌بن‌ابی‌طالب، همسر پیغمبر را با این‌همه مرد، تنها می‌فرستد به مسافرت! اینها آمدند جلوی عایشه، [روی] خودشان را باز کردند، دید اینها همه‌شان زنند؛ دخترهای جوان را امیرالمؤمنین لباس رزم پوشاند، اینها را پوشانده کرده و گفت عایشه را ببرید؛ و بردند عایشه را به سلامت به مقصد رساندند.

تلاش‌نکردن امیرالمؤمنین (ع) برای رسیدن به قدرت و وجهه و محبوبیت

امیرالمؤمنین کسی بوده که برای رسیدن به قدرت و وجهه و محبوبیت، هیچ تلاش شخصی نکرده؛ این دوتا آقا وقتی رسیدند بصره، وارد بصره شدند، حالا وقت نماز رسید، چه کسی نماز بخواند؟ چه کسی بایستد جلو؟ طلحه بایستد جلو، زبیر موافق نیست، زبیر بایستد جلو، طلحه موافق نیست، بینشان دعوا شد. مروان‌بن‌حکم آمد جلو، گفت کدامتان نماز می‌خوانید؟ بالاخره شما دو …

رد اتهام بی‌سیاستی در نپذیرفتن ابقای معاویه

… جبهۀ دشمن بود. جبهۀ آشتی‌ناپذیر بود. با علی، آشتی‌بکن نبود. آمدند به امیرالمؤمنین عرض کردند که یا امیرالمؤمنین! بگذارید جناب معاویةبن‌ابی‌سفیان چند صباحی در رأس حکومت بماند. حضرت فرمود نه، اگر من حاکمم، او نمی‌تواند استاندار این حکومت باشد؛ باید برود کنار. آنها امیرالمؤمنین را تخطئه کردند، گفتند بی‌سیاستی کرده؛ حتی بعضی از نویسندگان تا امروز هم می‌گویند امیرالمؤمنین بی‌سیاستی کرد! اما خودشان بی‌سیاستند، امیرالمؤمنین بسیار پخته عمل کرد. برای اینکه معاویةبن‌ابی‌سفیان، جناب طلحه و زبیر نبود که اگر چنانچه آن امتیازی را که می‌خواست به او می‌دادند، ساکت بنشیند. نه! آن جبهه ـ جبهۀ قاسطین ـ جبهه‌ای بود که با جبهۀ علوی نمی‌ساخت، در هیچ شرایطی نمی‌ساخت. هرچه آن می‌رفت عقب، این یک قدم می‌آمد جلو. نقطۀ تلاقی باهم نداشتند، جز در میدان جنگ. امیرالمؤمنین این را می‌دانست. و لذا تا زمانی که علی سرِ کار بود، اینها هیچ کار نتوانستند …

هشدار به کارگزار مکه بر پایهٔ گزارش جاسوسان در شام

موضوع نامه این است که امیرالمؤمنین می‌نویسند به قُثَم‌بن‌عباس که طبق گزارش جاسوسانِ ما در شام، اطلاع رسیده به ما که معاویه، امسال قصد دارد در موسم حج و در آن اجتماع عمومی مسلمانان، یک عده مبلغین سرّی و دست‌های مرموز پنهانی‌ای را بفرستد تا از این اجتماع مردم در مکه و موسم حج استفاده کنند و به نفع معاویه و به زیان امیرالمؤمنین و جبهۀ حق، تبلیغات و دعاوه‌های تبلیغی خود را شروع کنند. تو مراقب باش!..«اَمّا بَعدُ فَاِنَّ عَینِی بِالمَغرِبِ»[1] همانا جاسوس من در مغرب ـ مغرب کجاست؟ همین بلاد شام و سوریه است که آن روز غصب شده بود، سال‌ها بود معاویه در آنجاها غاصبانه حکومت می‌کرد؛ و نسبت به عراق، غربی هست گویا، نسبت به کشورهای شرقی، غربی‌تر است؛ لذا در کوفه که امیرالمؤمنین قرار دارد، شام را مغرب خطاب می‌کند؛ مغربِ کشور اسلامی بود …

دشواری‌ها و ضرورت هوشیاری در برابر توطئه‌های معاویه

..ببینید معاویه چگونه عمل می‌کرد و امیرالمؤمنین با چه مشکلاتی روبه‌رو شد. چقدر باید حواس علی علیه‌السلام جمع باشد، چقدر باید مراقب باشد که از افراد و اشخاص، امراض و تیرهای زهرآگین به او وارد نشود. چقدر باید امیرالمؤمنین هوشیار و بیدار، دنبال کار را داشته باشد، که درمقابل معاویه، بتواند آنچه را که وظیفۀ اوست، انجام بدهد. 1353/2

در اختیار گذاشتن آب برای دشمن پس از بازپس‌گیری

… البته کوتاه، اما خیلی زیبا، و خیلی قوی و محکم ایراد کردند، فرمودند: «اَو رَوُّوا السُّیوفَ مِنَ الدِّماءِ تَروَوا مِنَ الماءِ»[4] یا با ذلت بمانید همین‌جا، با تشنگی بمیرید، یا شمشیرها را از خون آنها سیراب کنید تا بتوانید خودتان را از این آب سیراب کنید. رفتند لشکریان امیرالمؤمنین، حمله کردند، چاه‌های آب را از آنها گرفتند و آنها را راندند عقب، بعد که خودشان را سیراب کردند؛ آب را در اختیار آنها هم گذاشتند، یعنی آن [کاری] را که آنها کرده بودند، اینها نکردند. اما خب، وضعیت طوری بود، فشار خباثت‌آمیز معاویه، نیروهای اطراف معاویه، که موجب شد به‌هرحال جنگ شروع بشود. (63/4/1)

توجه به وقت نماز ظهر در میانهٔ جنگ صفین

… در حال جنگ، آدم حواسش باید شش دانگ به جنگ باشد، از کجا ضربه آمد، از کجا تیر آمد، از کجا شمشیر آمد، چه کسی دارد می‌آید طرف من ـ خیلی سخت است، آن [هم] جنگ‌های کذایی آن‌وقت ـ کدام گروه دچار ضعفند، که به آنها مدد برسانند؛ یک فرمانده [است] دیگر، باید نگاه کند. گفتم یا امیرالمؤمنین چطور به بالا نگاه می‌کنی؟ گفت می‌خواهم ببینم ظهر شده، نماز بخوانیم. گفتم یا امیرالمؤمنین حالا وقت نماز است؟ حالا جنگمان را می‌کنیم، دو ساعت بعد نمازمان را می‌خوانیم. رو کرد به من، فرمود: نه! ما برای این داریم می‌جنگیم. خیلی درس عجیبی است. (62/4/12)

شناخت دیرینه از دشمنان و هشدار به فریب‌خوردگان

… امروز بایستی رفت با او صلح کرد، بایستی با او آشتی کرد؟ چه شده مگر؟ گفتند نه، اِلّولابدّ بایستی با او صلح کنی، چون قرآن را سر نیزه کرده. بابا دروغ است، فریب است، شما را گول می‌زند، به قرآن اعتقادی ندارد او، آلت دستش قرار نگیرید، بیخود برای او کار نکنید. (53/9/1) حضرت فرمود: شما اشتباه می‌کنید، شما اینها را نمی‌شناسید. این‌کسانی‌که امروز قرآن را به‌عنوان حَکَم مطرح می‌کنند، به قرآن اعتقاد ندارند؛ من اینها را می‌شناسم، «اِنّیِ عَرَفتُهُمْ اَطفالًا وَ رِجالًا﴾»[6] دورۀ کودکی اینها را دیدم، دورۀ بزرگی اینها را هم دیدم. «فَکانوا شَرَّ اَطفالٍ وَ شَرَّ رِجالٍ» بدترین‌ها بودند. اینها به قرآن اعتقادی ندارند. وقتی در تنگنا گیر می‌کنند، قرآن را مطرح می‌کنند. (89/4/5)

امامت مفترض‌الطاعه با بیعت همهٔ مردم و لزوم مقابله با جنگنده با او

امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب غیر از اینکه از نظر ما، ازطرف پیغمبر منصوص و منصوب بود، اما آن کسانی هم که این را قبول نداشتند، این مسئله را قبول داشتند که آن روز بعد از خلیفۀ سوم، همۀ مردم با او بیعت کردند، خلافت او را قبول کردند؛ شد امام، شد حاکم مفترض‌الطاعۀ جامعۀ اسلامی. هرکس با او می‌جنگید، روی او شمشیر می‌کشید، وظیفۀ همۀ مسلمان‌ها بود که با او مقابله کنند. خب، اگر این کسی که قرآن را سر نیزه کرده، حقیقتاً به قرآن معتقد است، قرآن می‌گوید که تو چرا با علی می‌جنگی؟ اگر واقعاً به قرآن معتقد است، باید دست‌هایش را بالا ببرد، بگوید آقا من نمی‌جنگم؛ شمشیرش را بیندازد. این را باید می‌دیدند، باید می‌فهمیدند. این مطلب …

گستاخی بی‌همتا در برخورد با فتنهٔ خوارج به تعبیر خود ایشان

… یک‌چنین زمانه‌ای خیلی‌ها اشتباه می‌کنند. نتیجۀ این اشتباه چه شد؟ این شد که یک عده، به تعبیر ایشان، خشک‌مقدسِ سطحیِ قشری، درمقابل امیرالمؤمنین قیام کردند. ..و این مشکلی بود که به گفتۀ ایشان، از مشکلات دیگر امیرالمؤمنین بالاتر بود، مشکل بزرگ امیرالمؤمنین بود. به کلام خود امیرالمؤمنین هم ایشان استشهاد کردند که می‌فرمایند: «فَاِنّی فَقَأتُ عَینَ الفِتنَةِ وَ لَم یَکُن لِیَجتَرِئَ عَلَیها اَحَدٌ غَیری»[5] یعنی این من بودم که چشم فتنه را از چشمدان بیرون آوردم، هیچ‌کس غیر از من گستاخی این کار را نداشت که بتواند با اینها، با این مقدس‌مآب‌ها و آدم‌های علی‌الظاهر مؤمن و گستاخ، این‌طور برخورد کند که امیرالمؤمنین برخورد کرد.

رد برداشت نادرست خوارج از شعار با تعبیر کلمهٔ حق یراد بها الباطل

امیرالمؤمنین اول‌کاری که کردند این بود که این گرۀ ذهنی را باز کنند. با اینها صحبت کردند، گفتند چه می‌گویید: «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»؟ خب، من هم می‌دانم «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»، اما جملۀ «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ» به‌این‌معنا که شما می‌گویید نیست. فرمود: «کَلِمَةُ حَقٍّ یُرادُ بِها باطِلٌ»[7] این یک حرف حقی است که شماها یک معنای غلطی را از آن در ذهن دارید. «لا حُکمَ اِلّا لِلّٰهِ» معنایش این نیست که شما می‌گویید؛ معنایش این است که حکومت در جوامع بشری، طبق نظر اسلام، تابع قدرت نیست، تابع ثروت نیست، تابع طایفه و رئیس قبیله بودن نیست، تابع فاتح‌بودن نیست؛ تابع ملاک‌های الهی است. خدا در جامعه حکومت می‌کند، یعنی چه؟ …

تأثر و سخن گفتن با کشتگان نهروان

… قضاوت نکن، قدری صبر کن. این قضیه گذشت، تا اینکه جنگ نهروان به‌وقوع پیوست...جنگ با پیروزی امیرالمؤمنین تمام شد. خیلی از کشته‌شده‌ها، مردم کوفه یا اطراف کوفه بودند؛ همین‌هایی که در جنگ صفین و جنگ جمل، هم‌جبهه و هم‌سنگر بودند؛ منتها ذهن‌هایشان اشتباه کرده بود. حضرت با تأثّر[27] خاصی، همراه با اصحاب خود در میان کشته‌ها راه می‌رفتند. اینها همین‌طور به‌صورت دَمَر روی زمین افتاده بودند. حضرت می‌گفت اینها را برگردانید، بعضی‌ها را می‌گفت بنشانید. مرده بودند، اما حضرت با آنها حرف می‌زد. در این حرف‌زدن‌ها، یک دنیا حکمت و اعتبار در کلمات امیرالمؤمنین هست. بعد به یک نفر رسیدند، حضرت او را برگرداندند و نگاهی به او کردند و خطاب به آن‌کسی‌که در آن شب با ایشان بود، فرمودند: آیا این شخص را می‌شناسی؟ گفت: نه، یا امیرالمؤمنین! فرمود: او همان کسی است …

شدت برخورد با مخالفان حتی از صحابه و همسر پیامبر

این‌طور آدم‌ها اگر در زمان امیرالمؤمنین بودند، یک طرف می‌دیدند که یک انسانی لباس جنگ در برش، از شمشیرش خون می‌چکد، تازیانه در دستش، می‌آید در بازار، با این کاسب، با آن دکان‌دار، با آن زن، با آن مرد، با آن بزرگ، با آن کوچک، با آن صحابی پیغمبر، به آن شدت حرف می‌زند، طلحه را از خودش می‌رنجاند، با عایشه می‌جنگد، با زن پیغمبر عَلَم مخالفت برمی‌دارد، ناقۀ او را پِی می‌کند. اگر یک‌چنین آدمی را یک طرف می‌دیدند، می‌گفتند اسمت چیست؟ می‌گفتند امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب. نقطۀ مقابل او یک‌مشت افرادی را می‌دیدند که اینها ظاهری دارای وقار و متانت و سکینه و آرامش و اهل رکوع و اهل قیام شب و اهل روزه و اهل قرآن و دارای چنین‌وچنان صوت …

غم از فهمیده‌نشدن سخنانش و درد دل او با چاه

… دارند می‌جنگند، با یک شعار، خب طبیعی است که هر دو هم حق نیستند دیگر؛ یکی حق است، یکی باطل. مشکل علی این است که جبهۀ روبه‌رویش یک جبهۀ صریح نیست. جبهه‌ای که با طرح یک شعار، علی بتواند یک‌دفعه مردم را از دورِ آن متفرق کند نیست. هرچه علی بگوید، او هم می‌گوید. البته علی‌بن‌ابی‌طالب حرف گفتنی خیلی داشت، اما همۀ حرف‌های گفتنی، لزوماً فهمیدنی هم نیست. خیلی از حرف‌هاست که آدم می‌تواند بگوید، اما نمی‌تواند قول بدهد که شنونده‌ها بفهمند آن حرف را، یا بپذیرند. و غم علی این است. اینی‌که شما شنیدید علی‌بن‌ابی‌طالب می‌رفت لب چاه را باز می‌کرد و با چاه درد دل می‌کرد[4] ـ حالا یا واقعیت دارد یا سمبلیک است، هرچه هست، حرف خوب و درستی است ـ این برای خاطر این بود که جز یک عده‌ای که به علی ایمان می‌آوردند ـ به‌خاطر اینکه او را می‌شناختند، عبادتش را می‌دیدند و معاویه را دورادور، بدگویی‌اش را شنیده بودند ـ جز یک عده‌ای که به دلیل خاصی علی را دوست می‌داشتند و به او مؤمن بودند، جای این شبهه و اشتباه برای همه وجود می‌داشت که خب، از کجا معلوم که این راست بگوید، او نگوید؟

باوراندن نمازنخواندن علی به مردم شام و تعجب آنان از شهادتش در محراب

[لذا مردم شام] از روی اخلاص می‌جنگیدند، منافق نبودند؛ اما جَو، برخلاف جَو زمان پیغمبر ـ که جَو صاف و روشن بود ـ کلاً یک جَو مشتبه و منافق بود، جَو کدر و غبارآلوده. (59/4/11) و خیلی طبیعی بود که برای آنها این‌طور وانمود بشود که این شخصی که اسمش علی‌بن‌ابی‌طالب است و در کوفه عَلم مخالفت بلند کرده با معاویه، این اصلاً نماز نمی‌خوانَد! برای آنها راحت می‌شد این را تفهیم کرد و همین‌طور هم باورشان شده بود. لذا وقتی خبر رسید که علی را در مسجد و در محراب کشتند، یک عده تعجب کردند: عجب! مگر علی مسجد می‌رفت؟ مگر در محراب می‌رفت؟ چه‌کار داشته در محراب؟ خب، یک‌چنین مردمی، تعجب ندارد اگر سخن علی در آنها اثر زیادی نداشته باشد. و [این،] مسئله‌ای نیست که دهشت‌انگیز باشد. (65/3/12)

پاسخ مستدل و بی‌خشم به پرسش اعتراض‌آمیز در کوفه

… کشته شدند، به چه جرمی کشته شدند؟ حالا حضرت از جنگ با عایشه و طلحه و زبیر برگشته و بیست‌هزار نفر در آن جنگ کشته شدند، حضرت آمده تا زمینه را آماده کند برای جنگ با معاویه. در یک‌چنین هنگامۀ حساسی، یک نفر در جمعیت بلند می‌شود، این‌طور با امیرالمؤمنین حرف می‌زند. حضرت عصبانی نشدند، دیگران چرا، حول‌وحوش جمعیت کسانی بودند که عصبانی شدند و از این عصبانیت‌ها زیاد هم بود؛ مالک اشتر، بعضی‌های دیگر بودند که فوراً این‌طور حوادث اینها را از جا در می‌برد و عصبانی می‌شدند و قائل به سخت‌گیری می‌شدند، خود امیرالمؤمنین نه! وقتی او سؤال کرد، حضرت فرمودند: «قَتَلوا شیعَتی وَ عُمّالی»[2] آن‌کسانی‌که در بصره، دوروبَر طلحه و زبیر و عایشه را گرفته بودند، جرمشان این بود که حاکمی را که من در بصره گماشته بودم، کشته بودند. شیعیان من را هم که آنجا بودند، یاران من را، کشته بودند؛ فقط به این جرم که به شیعیان من می‌گفتند که از بیعت علی خارج بشوید، آنها حاضر نبودند خارج بشوند. من رفتم در نزدیکی بصره فرود آمدم. به مردم بصره پیغام دادم که قاتلان این کشته‌شدگان مظلوم را به من بسپارید، …

نداشتن علاقهٔ شخصی به حکومت

… بشود، تردید پیدا کند و در صدد بربیاید که به یک نحوی مثلاً از میدان در برود یا به یک سازشی برسد. نه، نه‌خیر! کار خلافی کرده؛ من بر حقم، او بر باطل است. می‌روم، می‌جنگم، مبارزه می‌کنم، وَ لَو بَلَغَ ما بَلَغَ، به هرجا رسید، برسد. این [است] روحیۀ امیرالمؤمنین. هیچ‌کس هم نمی‌تواند بگوید که به‌خاطر علاقۀ به حکومت بود؛ چون امیرالمؤمنین به این حکومت هیچ علاقه‌ای نداشت، علاقۀ شخصی نداشت.

آمادگی کناره‌گیری از حکومت با کمترین بهانه

… که نبادا کسی یک حرفی بزند که همین، کار را خراب کند. ما با این زحمت علی‌بن‌ابی‌طالب را راضی کردیم به حکومت، حالا او بگوید که نه! می‌گوید اتفاقاً هیچ‌کس در وقتی‌که بیعت می‌شد با حضرت، صحبت مخالفتی نکرد و همه از اول تا آخر با علی بیعت کردند و ما خوشحال شدیم. خب، این روحیۀ امیرالمؤمنین است که ابن‌عباس، یار نزدیک آن حضرت، می‌داند که اگر یک نفر، دو نفر پیدا بشوند، بگویند که ما تو را قبول نداریم؛ حضرت، بهانه‌ای دستش می‌آید که حکومت را از گردن خودش بردارد، یک‌چنین کسی است. پس این قاطعی و دنبال‌گیری و شدت عملش، به‌خاطر علاقۀ به قدرت نیست؛ برای خاطر اینکه می‌داند در راهِ حق است، این راه را با شدت و با قدرت دنبال می‌کند و با عایشه، با طلحه، با زبیر [می‌جنگد]؛ شوخی نیست، با اینها می‌جنگید!

بیان معارف از موضع حاکمی مسئول ادارهٔ جامعه

… امید فکری ما بود و بسیاری از اوقاتِ مطالعه، به نهج‌البلاغه می‌گذشت. و این کتاب عزیز در حوزۀ تدریس و تدرّس و فکرکردن و مطالعه‌کردن قرار داشت. (63/1/26) این کتاب در مجموع، درس زندگی اجتماعی برای مسلمان‌هاست؛ مطالب این کتاب به‌طور مجردِ از زندگی مطرح نشده؛ گویندۀ این کلمات یک رئیس مملکت، یک حاکم و فرمانروای بزرگی است که سلطنت و حکومت او بر یک کشور پهناور و عظیمی گسترش داشته و این انسان بزرگ ـ که مسئولیت مُلک‌داری و زمامداری را هم بر دوش داشته ـ با احساس این مسئولیت عظیم، این مطالب را بر زبان جاری کرده. مانند گفته‌های یک حکیمی نیست که دور از غوغای زندگی و فارغ از واقعیت‌ها و مسائل گوناگونی که در یک جامعه ممکن است مطرح باشد، می‌نشیند و معارف اسلامی را بیان می‌کند. مانند عارفی نیست که به حالات و کیفیّات درونی و نفسانی خود تکیه می‌کند. انسانی است که بار مسئولیت ادارۀ یک جامعۀ عظیم را بر دوش خود احساس می‌کند، و دانای دین و بصیر به همۀ معارف اسلامی و قرآنی است؛ با این دل پرمعرفت، با این روح بزرگ و در مقام این مسئولیت، با مردم روبه‌رو می‌شود، با آنها حرف می‌زند، از آنها می‌خواهد، به آنها می‌گوید، و پاسخِ سؤال‌ها و استفهام‌های آنها را می‌دهد. این، شرایطِ صدور نهج‌البلاغه است.

گردآوری و سندپژوهی خطبه‌های بیرون از نهج‌البلاغه، کاری ممکن

نهج‌البلاغه این راه نزدیک را مقابل پای ما می‌گذارد. نهج‌البلاغه ما را از این فاصلۀ طولانی با صدر اسلام، به نزدیک‌ترین پایگاه‌ها و اَمن‌ترین دیدگاه‌ها نسبت به معارف اسلامی می‌رساند. اگر ما روی نهج‌البلاغه کار کنیم، و اگر آن مقدار از خطب امیرالمؤمنین که در نهج‌البلاغه نیست، جمع بشود و روی اینها کارهای فنی دربارۀ سند و خصوصیاتی که اعتبار آنها را مشخص و مسلّم و قطعی می‌کند، انجام بگیرد، و ما بتوانیم مجموعه‌ای در حدود همین نهج‌البلاغۀ موجود یا بیش از آن ـ به‌طوری‌که نسبت به تعداد خُطب امیرالمؤمنین، شاید نزدیک به پانصد خطبه از آن حضرت سراغ داده شده ـ برسانیم، خدمت بزرگی به معارف اسلامی در قرن پانزدهم هجری انجام شده است. با گذشت این‌همه مدت از صدر اسلام، [اگر] ما بتوانیم یک منبع غنی لایزالی که مورد قبول همۀ مؤمنین به اسلام هم می‌تواند باشد، در اختیار مسلمان‌ها قرار بدهیم؛ این چقدر ما را نسبت به فهم اسلام و بینش ما را نسبت به معارف اسلامی مدد خواهد کرد! و این امروز کاری است ممکن.

علی (ع) اسلام مجسم و قرآن ناطق

علی یعنی اسلام مجسم، یعنی قرآن ناطق، یعنی بزرگ‌ترین شاگرد اسلام، به‌دست ابن‌ملجم کشته شد. ابن‌ملجم کیست؟ ابن‌ملجم یکی از خوارج است. چند تا ویژگی دارد؛ اولاً به ظاهر مسلمان است، آن‌هم مسلمان بسیار متعبّد؛ مسلمانی که قرآن را هم از بر و به‌خوبی می‌خواند؛ خیلی هم در اسلامِ خود متعصب و پایبند است. ویژگی دومش این است که هیچ‌کس را قبول ندارد، حتی علی را! …

عبادت در محراب و تلاوت آیات سورهٔ انبیا در نافلهٔ پیش از نماز صبح

… اولیای با این قرب و با این مقام، اضطراب دارد. لذا حضرت آن شب واقعاً در یک حال اضطرابی بودند، که روایات، این را نشان می‌دهد. مرتب می‌رفتند بیرون از اتاق، به آسمان‌ها نگاه می‌کردند و آیات قرآن را می‌خواندند، کلماتی می‌فرمودند، از وعدۀ پیغمبر یادشان می‌آمد. تا اینکه قبل از اذان صبح، وقت عبادت، وارد مسجد شدند و پیش از آنکه نماز صبح شروع بشود، در محراب عبادت مشغول عبادت بودند. (67/2/17) ضبط کرده‌اند که امیرالمؤمنین در آن نافله، آیات شریفۀ سورۀ انبیا، «وَ اقتَرَبَ الوَعدُ الحَقُّ فَاِذا هِیَ شاخِصَةٌ اَبصارُ الَّذینَ کَفَروا» را خوانده. در روایت هست که ده آیه از این آیات را شنیدند که امیرالمؤمنین خوانده‌اند. در خلال اینها، آیات «اِنَّ الَّذینَ سَبَقَت لَهُم مِنَّا الحُسنیٰ اُولٰٓئِکَ عَنها مُبعَدونَ * لا یَسمَعونَ حَسیسَها وَ هُم فی مَا اشتَهَت اَنفُسُهُم خالِدوَ»[3] را که منطبق با حال خود آن بزرگوار است، در آن نافله خوانده‌اند. بعد هم وقتی‌که حضرت به رکوع یا به سجده رفته، آن اشقی‌الاشقیا (70/1/16) با آن شمشیر زهرآلود، ضربۀ کُشنده را بر فرق آن حضرت وارد آورد. و همه نقل کردند که وقتی در آن ساعت، این حادثه واقع شد، مردم کوفه شنیدند که یک صدایی، یک سروش غیبی، یک هاتف غیبی‌ای فریاد بلند …

امیرالمؤمنین (ع) معلم همیشه‌بیدار، حاکم عادل و مهربان با مردم

مردم با شتاب به‌طرف خانۀ محقّر امیرالمؤمنین حرکت کردند. مردم امام خود را عاشقانه دوست می‌داشتند، برای آنها قابل تحمل نبود، قابل شنیدن نبود که امام عزیزشان، این معلم همیشه‌بیدار، این قلب تپندۀ امت، این حاکم عادل، این فریاد خروشِ زمان و تاریخ، که همیشه برای مردم سخن می‌گفته است، درس می‌داده است، تسلا می‌داده است، از بدی‌های آنها به خود آنها شکایت می‌کرده است، به آنها این‌همه مهربان بوده است، این امام عزیز و محبوب، مورد سوءقصد دشمن قرار گرفته است. شما اگر خودتان را در عالم ذهنتان، در کوفۀ سال 40 و به‌جای آن مردم قرار بدهید، و دلتان را بگذارید پهلویِ دلِ آن مردمی که جان امامشان را در خطر می‌بینند، می‌فهمید که من چه می‌گویم. زن‌ها ناراحت، مردها ناراحت، پیر و جوان در اضطراب، مخصوصاً طبقۀ مستضعفین مردم که …

نپذیرفتن مصلحت‌گرایی در شورای خلافت و با کارگزاران ناصالح و ترسیم خط ناسازگاری با باطل

… از حق و حقیقت نیست. نگویید امروز مصلحت ایجاب نمی‌کند که تو این حرف حق را بزنی، پس نزن؛ نه! این حرف دروغ است. مصلحت ایجاب می‌کند که من حرف حق را بزنم، اگرچه مصلحت دیگری از دست برود، این بالاترین مصلحت‌هاست و اصلاً زندگی علی یعنی حق‌گرایی و مصلحت‌ناگرایی. علی‌بن‌ابی‌طالب می‌توانست در آن شورایی که بعد از وفات عمر، خلیفۀ دوم تشکیل شد، مصلحت‌گرایی بکند و خلافت را بِبَرد، [اما] نکرد. علی‌بن‌ابی‌طالب می‌توانست بعد از آنکه به خلافت رسید، مصلحت‌گرایی بکند، با فرمانداران و استانداران و مسئولان ناصالح دولتی بسازد، [اما] نساخت. اگرچه خیلی از مصالح از دست علی و از کیسۀ علی رفت، اما یک مصلحت بزرگ به کیسۀ علی و امت اسلام و اسلام آمد، و آن این است که علی یک خط را مشخص کرد، خط ناسازگاری با باطل. مسلمان! مؤمن! ای زن و مرد! ای نمازگزار و روزه‌دار! بر سر حق با هیچ‌کس معامله نکن. بگذار بدشان بیاید، بگذار به تو بدگویی کنند؛..بگذار به تو بگویند تو آدم خودخواه و جاه‌طلبی هستی، حرف حقت را بزن؛ بگذار بگویند انحصارطلبی، حرف حقت را بزن، حق را رها مکن.

بردن شبانهٔ غذا بر دوش خود به در خانهٔ یتیمان بی‌آنکه شناخته شود

… پایین‌ترین طبقات جامعه سرکشی می‌کند. ضمن اینکه دارد جامعه را می‌سازد تا در آن جامعه فقیری نباشد، ضمن اینکه مشغول اصلاحات عمیقی در آن جامعه می‌شود تا فقر و ثروت، هر دو بَر افتد؛ ضمن این، همین فقیرهایی را هم که هنوز موجودند، بالاخره بی‌چیزند، فراموش نمی‌کند. شبانه راه می‌افتد، انبان خرما و نان و بقیۀ تنقلات را روی دوش خودش می‌گیرد ـ به دیگری هم نمی‌دهد، به غلامش قنبر هم نمی‌دهد، کمک هم نمی‌خواهد ـ با دست خود، بر روی دوش خود می‌بَرد درِ خانۀ یتیم‌ها. اینها نمی‌دانستند، دیشب که دیدند آن مرد نیامد، فهمیدند مولایشان امیرالمؤمنین بوده است که هر شب می‌آمده. (53/7/15) ببینید شما، اینها چه حالی پیدا می‌کنند، چه غوغایی و چه ضجه‌ای!

رفتن شبانهٔ امیرالمؤمنین (ع) به محلهٔ فقرا و ایتام کوفه

… نقل می‌کند، می‌گوید: داشتم شب می‌رفتم. دیدم که در میان تاریکی، یک هیکل مبهم سیاهی دارد حرکت می‌کند. در کوچه‌ها چراغ نیست؛ پاسی هم از شب گذشته، نمی‌شود شناخت. یک‌قدری که راه رفتم، از کیفیت حرکاتش شناختم، دیدم امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. آخر شب کجا می‌رود؟ شهر بزرگ کوفه را طی کرد. گذشت و گذشت و گذشت، رفت به یک منطقه‌ای که بیشترِ فقرا، ایتام، مساکین، طبقات ضعیف در آنجا مسکن و خانه دارند. آهسته درمقابل درِ کوتاه و حقیر یک خانه‌ای توقف کرد. در را کوبید. یک انسان معمولی است؟ بیکار است؟ روز را گرفته خوابیده، شب بی‌خوابی به سرش زده! روز در میدان‌های جنگ، در میدان‌های پیکار، در پیکارهای اجتماعی با آن‌همه گرفتاری سیاسی، یک زمامدار است؛ نیمۀ شب راه افتاده در کوچه‌های خلوت ـ کاری که بنده و شما با همۀ فراغتمان، با …