رفتن به محتوای اصلی

امیرالمؤمنین (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابی‌طالب (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱

سیر زمانی

از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۶۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته زمینه آماده شده بود، فکر می‌کرد که زمینه آماده خواهد شد، به‌حسب موازین ظاهری.

شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)

پاسخ ندادن به مغرضان و روشنگری برای دوستان و پیروان

… مغرض، غرضش به هر علتی ـ چه علت‌های روانی، چه علت‌های سیاسی، چه هر علت دیگر ـ که باشد از درون خود انگیزه دارد، بنابراین بی‌جهت، بی‌دلیل، با جبهۀ حق، با راه حق، با شخصِ برطبق حق، با قول و مکتب و منطقِ برطبق حق، می‌جنگد و مبارزه می‌کند. و ماجرا این‌طوری است. امیرالمؤمنین در عین آنکه نمی‌خواهد جواب و پاسخ بدهد به آنچه که یک‌مشت غرض‌آلود، دارند علیه او می‌پَراکنند، درعین‌حال مایل است که با دوستان خود، با علاقه‌مندان خود، با آن‌کسانی‌که در کنار او و پشت سر او قرار است زندگی را ادامه بدهند، سخن بگوید. دوست می‌دارد آنها را روشن کند، آگاه کند، راه‌های زندگی را به آنها نشان بدهد؛ لذا امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌وسلمااه‌علیه در چندین خطبه نسبت به این مسئله، سخن و مطلب فرموده‌اند.

سخن نگفتن به سود کشندگان عثمان برای جلوگیری از فتنه

حالا امیرالمؤمنینی که آنجا به سودِ کُشندگان عثمان سخنی نگفته است، مبادا فتنه افروخته شود؛ اینجا که حالا عثمان کشته شده و کار تمام شده و همه‌چیز واقع شده است، برای آگاهی زمان خود و زمان‌های آینده دو جمله بیان می‌کند. بله ما عثمان را نکشتیم، از کشتن عثمان جلوگیری هم نکردیم؛ اما بدانند آنان که می‌بینند یک عده مردمی دارند می‌گویند ما عثمان را یاری کردیم ـ یعنی بنی‌امیه ـ و آن عده مردمی که دارند می‌گویند امیرالمؤمنین و دوستانش از عثمان دفاع نکردند، اینها بدانند که …

مقابلهٔ علی (ع) با فرهنگ طاغوتی هدیه دادن به حاکمان

این یک ماجرای تاریخی کوچک به نظر می‌رسد؛ اما در مقابلۀ با فرهنگ طاغوتی‌ای که بر ذهن مردم آن روزگار حاکم است و سال‌های درازی است در زیر فشار حکومت‌های ساسانی و جبار با همین وضع زندگی کردند و همیشه خودشان را مجبور دیدند که به اولیای حکومت و امرای خود هدیه بدهند و دل آنها را به این وسیله به‌طرف خود متمایل کنند، امیرالمؤمنین دارد به آنها یک حق بزرگی را یادآوری می‌کند. یعنی به آنها می‌فهماند که اُمرا و فرمانروایان شما، نه حق تحکّم و تفرعُن بر شما دارند، و نه حق گرفتن چیزی از اموال شما را دارند. امرای شما هم کسانی مثل شما هستند، آنها هم مردمانی معمولی و عادی‌اند. این فرهنگ غلط جاهلی و طاغوتی که امرا و فرمانروایان از مردم …

نپذیرفتن عذرهای اشرافی‌گری و پیروی از پیامبر (ص)

آن‌وقت، آن آقا، آن سنت غلط جاهلیت مردم شام را ـ که تا دیروز درگیر حکومت امپراتوری روم شرقی بودند ـ تثبیت می‌کند، تقریر می‌کند. بهانه‌اش هم این است! برای اشرافیگری، برای اسراف، برای کامرانی‌های بیجای خود، عذر می‌تراشند، و عُمَر [هم] قبول می‌کند، اما علی گوشش بدهکار این حرف‌ها نیست. علی دنباله‌رو پیغمبر است.

سرشاری سخن او از آگاهی و فهم زمان و ضروریات جامعه

… علی گفته بروید در خانه بنشینید! اگر علی گفته بود برو در خانه بنشین، خودش نمی‌آمد در متن اجتماع، مردم را هم این‌طور دنبال خودش حرکت نمی‌داد. نمی‌فهمند امیرالمؤمنین چه می‌گوید؛ هنوز خودشان را با شرایط امیرالمؤمنین ـ یعنی سیزده قرن پیش ـ نمی‌توانند تطبیق بدهند. باری، سخن امیرالمؤمنین، پُر، سرشار، و لبریز است از هوشیاری و آگاهی و بینش و [فهم] زمان و لمس ضروریات و احساس آنچه هست و احساس آنچه باید کرد، برای یک جامعه؛ سخن امیرالمؤمنین پر است از آگاهی‌ها. (53/9/22)

دروغ نگفتن او به مردم برخلاف رهبران دیگر تاریخ

پس معلوم بود که علی مانند رهبران دیگر تاریخ ـ آنها که پیش از علی بودند و آنان که پس از علی و در زمان علی ـ تخلف نمی‌کند، دروغ نمی‌گوید به مردم. (53/6/22) این خطبه از اول تا آخر، علاوه‌براینکه نموداری از فصاحت و شیوایی بیان و زیبایی الفاظ است، محتوایی دارد بسیار غنی، بسیار پُرمغز؛ جامعِ مسائلی که در یک زندگی اجتماعی، برای یک ملت و برای یک رهبر به‌شدت ضروری است. (53/9/15) البته خطبه، مقدماتی دارد ـ که …

تلاش برای شناساندن جریان‌های فکری و اجتماعی زمان به بیعت‌کنندگان

… این‌طرف می‌روند، آن‌طرف می‌روند، خیمه می‌زنند، قرنطینه می‌کنند، هرکسی می‌آید یک چیزی در بازویش فرو می‌کنند. می‌گوید اینها چه کار می‌کنند؟ چرا می‌کنند؟ گوشی هم که بشنوانند به او که چه آمده است، ندارد؛ چشمی هم که با بصیرت و نفوذ ببیند و بنگرد در اختیارش نیست. لذا اول باید به او گفت که در جهان چه خبر است، جریان‌ها چیست، چه جریان فکری، چه جریان اجتماعی‌ای دارد دنیا را می‌گرداند. امیرالمؤمنین می‌خواهد این کار را بکند؛ با مسلمانانی که با او دست بیعت داده‌اند و زمامشان را به او سپرده‌اند، می‌خواهد این را بیان بکند.

تعهد به اجرای شخصی برنامه و واگذار نکردن آن به دیگران

… خیال کردید می‌گذاریم در حالت رخوت و راحتی غنوده بمانید؟ خیال کردند که علی‌بن‌ابی‌طالب می‌گذارد آن آرمیدگان مَسندهای بالا در آن مَسندها بازهم بمانند؟ «لَتُبَلبَلُنَّ بَلبَلَةً» به هم ریخته می‌شوید، به‌هم‌ریخته‌شدنی...[این] برنامۀ علی‌بن‌ابی‌طالب است. خودش هم قبلاً سوگند یاد کرده است که «ذِمَّتی بِمَا اَقولُ رَهینَةٌ وَ اَنَا بِهِ زَعیمٌ»؛ خودم خواهم کرد، به زید و عمرو هم واگذار نمی‌کنم. خودش می‌خواهد عمل بکند. (53/9/15) پس برنامه دارد می‌دهد و عهده‌دار می‌کند ذمّۀ خود را.

یاری و ارشاد دستگاه حاکم در ۲۵ سال دوری از قدرت

… دور از وادی خلافت، دور از این مقام و پُست خدادادی به او، زندگی کرده است، قدرت را در دست نداشته است، نتوانسته حکم قرآن را با استفاده از قدرتمندی شخص اول جامعۀ اسلامی در میان جامعه پیاده بکند، بعد از آنکه بیست‌وپنج سال وزیر بوده ـ به تعبیر خودش ـ و نه امیر؛ مثل یکی از آحاد رعیت زندگی کرده و فقط به دستگاه‌های اداره‌کننده، آنجا که لازم بوده مدد رسانده، آنجا که لازم بوده آنها را از انحرافات دور کرده، راه را به آنها نشان داده، از لغزش‌ها بازشان داشته، زیر بازویشان را گرفته و البته حتی یک ساعت در خانه ننشسته؛ از فعالیت‌های اجتماعی کناره نگرفته، مثل یک انسان معمولی در جامعۀ اسلامی، سرشارِ از مسئولیت، سرشارِ از نشاط کار، بیست‌وپنج سال را گذرانده؛ بعد از این مدت ناگهان وقتی‌که خلافت به او عرضه می‌شود، خلافت را می‌پذیرد! آقا چرا خلافت را پذیرفتید؟ بعد از بیست‌وپنج سال جفا به شما، بعد از آنکه آن‌کسانی‌که نمی‌توانستند این صفحه را با خط خوش بنویسند، بعد از آنکه ناتوانی یا نخواستنِ مسئولان و رهبران، جامعه …

معرفی موضع و انگیزهٔ هر گروه مخالف در یک کلمه

امیرالمؤمنین این دو سؤال را در چند سطر از این خطبه جواب می‌گوید. انگیزه‌اش را بیان می‌کند. چرا حکومت را قبول کردم؟ چرا این بار را بر دوش گرفتم؟ آیا به‌خاطر این بود که به دنیا و زندگی دنیا علاقه‌ای داشتم؟ یا چیز دیگری بود. و بعد دانه‌دانه، این نقاش ماهر با آن قلم سَحّار و توانا تشریح می‌کند؛ چهره‌ها را ترسیم می‌کند. این گروه‌هایی که با او از درِ مخالفت درآمدند و مشکل در کار او ایجاد کردند، با یک کلمه [معرفی می‌کند.] عجیب این است آنچه را که امیرالمؤمنین دربارۀ هر یک از این گروه‌ها بر زبان جاری می‌کند، در یک جمله است، یا در یک کلمه حتی، اما همین کلمه، همین تعبیر، نمایشگر موضع آنها و انگیزۀ آنها و کار آنها درمقابل امیرالمؤمنین علیه‌السلام است. (53/9/1)

قیام‌نکردن برای قدرت در گذشته از بیم از میان رفتن دین

… همان معاویۀ زمانِ عثمان است. گناهی که معاویه در شام در زمان امیرالمؤمنین بنا بود بکند، همان گناهی بود که در زمان عثمان بارها انجام داده بود؛ اما آن روز امیرالمؤمنین درمقابل این گناه برنیاشفت، چون حلقه در دست او نبود،[2] وقتی‌که حلقه در دست اوست، برمی‌آشوبد. امیرالمؤمنین برای به‌دست‌آوردن قدرت به پای نخاست؛ چون نمی‌توانست. نمی‌توانست نه به‌آن‌معنا که دودستی درِ خانه‌اش نیاورده بودند، نه به‌آن‌معنا که برایش ضرر داشت، ممکن بود از بینی‌اش خون بیاید، نه! به‌این‌معنا که ممکن بود موفقیت و پیروزی هم به‌دست علی بیفتد، حتی در همان اوان خلافت، اما دین از بین می‌رفت. ممکن بود موفقیت ظاهری به‌دست بیاورد، کامیاب بشود، اما خسارت کرده بود در معنا. آنجا امیرالمؤمنین معتقد بود که نمی‌تواند، اینجا می‌بیند می‌تواند، یاور هست. «قیامُ الحُجَّةِ بِوُجودِ النّاصِرِ» برای آن کاری که ما در نظر داشتیم، احساس کردیم دلیل قائم شد. همین‌که …

نبود انگیزهٔ شخصی و خودخواهانه در حکومت او

… با طرفِ مشورت قرارگرفتن، نمی‌توانند از دین بهرۀ واقعی را ببرند، عملاً خود را در رأس کار قرار می‌دهد و از این ریاست دفاع می‌کند. پس جهت حکومت امیرالمؤمنین، جهت دفاع از وحدت و اتحاد و برابری در جامعۀ اسلامی است. (53/6/15) این انگیزه‌های حکومت امیرالمؤمنین است. یک‌ذره در تمام دل و روح علی‌بن‌ابی‌طالب، انگیزه‌های مادی و بشری، و به تعبیر بهتر، انگیزه‌های خودخواهانۀ شخصی نیست؛ هرچه هست به خیر انسان‌ها و برای آنهاست. یک‌لحظه به خود نمی‌اندیشد، بلکه تماماً به مردم می‌اندیشد. یک‌ذره انگیزه‌های شخصی دخالت ندارد، خودخواهی نیست. هرچه هست برای خاطر خیر و صلاح دیگران است. ببینید، در این انگیزه‌ها خدای متعال تعهدگیرنده است؛ تعهد می‌گیرد که به فکر مردم باید باشی. امیرالمؤمنین می‌گوید برای خاطر مردم بود؛ که خدا فرموده و فرمان داده که باید …

تجلی کامل عدالت فردی و اجتماعی در وجود ایشان

خودِ وجود امیرالمؤمنین، شخصیت او، تربیت او، اوج مقام او، و بعد نصب او به خلافت، خودِ این مظهر عدل الهی است؛ اما در وجود خودِ او، عدالت به‌معنای انسانیِ آن‌هم به‌طور کامل متجلی است. عدالت انسانی در دو قلمروی فردی و اجتماعی، خود را نشان می‌دهد؛ عدالت یک انسان در قلمروی فردیِ او، و عدالت یک انسان در زمینۀ حکومت و فرمانروایی او، که به آن عدالت اجتماعی می‌گوییم. هر دوی اینها در زندگی امیرالمؤمنین برجسته است. اینها را ما باید به‌قصد عمل‌کردن بدانیم؛ به‌خصوص کسانی که در جامعه مسئولیت‌هایی بر دوش دارند، و در قلمرو حکومت، شأنی دارند.

تقوای در حد اعلی و جلوهٔ آن در همهٔ شئون حکومت ایشان

در امیرالمؤمنین، عدالت شخصی در حد اعلی بود؛ یک انسانِ حقیقتاً عادل، همان چیزی که از آن تعبیر می‌کنیم به تقوا. تقوای امیرالمؤمنین در حد اعلی بود. همین تقواست که در عمل سیاسی او، در عمل نظامی او، در تقسیم بیت‌المال او، در استفادۀ او از بهره‌های زندگی، در هزینه‌کردن بیت‌المال مسلمین، در قضاوت او و در همۀ شئونِ او، خود را نشان می‌دهد. در واقع در هر انسانی، این عدالت شخصی و نفسانی، پشتوانۀ عدالت جمعی و منطقۀ تأثیرِ عدالت در زندگی اجتماعی است. نمی‌شود کسی در درون خود، در عمل شخصی خود تقوا نداشته باشد، دچار هوای نفس باشد، اسیر شیطان باشد، اما ادعا کند که می‌تواند در جامعه اجرای عدالت بکند. …

پرهیز از روش‌های غیراخلاقی به‌عنوان راه ایشان و لزوم پیروی از آن

… همچنانی‌که ارزش‌ها خیلی اهمیت دارند در اسلام، روش‌ها هم اهمیت دارند؛ ارزش‌ها باید در روش‌ها هم خودشان را نشان بدهند، این‌طوری است! ممکن است یک جا ناکامی‌هایی هم به بار بیاورد ـ ازلحاظ کسب قدرت ـ دردسرهایی هم به‌وجود بیاورد، اما درعینِ‌حال این متعیّن[4] است. تشبّث به روش‌های غیر اخلاقی از نظر اسلام و از نظر امیرالمؤمنین، به‌هیچ‌وجه صحیح نیست. راه علی این است، ما باید این‌طوری حرکت کنیم. این در زمینۀ عدالت در قلمرو مسائل شخصی علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌الصلاة‌والسلام.

سپردن اجر دینداری به خدا و تقسیم بالسویهٔ بیت‌المال

… بودن و چه و چه.[6] چون آن پولی که در بیت‌المال جمع می‌شد ـ که از غنائمِ جنگ‌ها بود یا شاید از زَکَوات بود ـ این را تقسیم می‌کردند و به‌صورت سرانه به اشخاص می‌دادند. رسم مالی آن روزگار این‌طوری بود؛ سرانه می‌دادند به اشخاص، رسم شده بود که به بعضی بیشتر بدهند. امیرالمؤمنین آمد گفت نه؛ هرکسی متدیّن‌تر است، مؤمن‌تر است، اجرش با خدا؛ هرکسی توانایی بیشتری دارد، خب تلاش می‌کند در زندگی، اگر دنبال مال هست، مال کسب می‌کند؛ بیت‌المال را من بالسویّه تقسیم می‌کنم.

پاسخ به ناصحانی که از شکست ایشان در پی تقسیم برابر هشدار دادند

بعضی آمدند نصیحت کردند، گفتند یا امیرالمؤمنین! این کاری که شما می‌کنید، شما را شکست می‌دهد؛ یک عده‌ای را درمقابلِ شما وادار می‌کند بایستند. (80/9/16) امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام فرمودند: «فَاَمّا هَذَا الفیَءُ»[7] این بیت‌المال مسلمانان و این اموال عمومی است، «فَلَیسَ لِاَحَدٍ فیهِ عَلَی اَحَدٍ اَثَرَةٌ» هیچ‌کس در اموال عمومی بر دیگران ترجیحی و امتیازی ندارد؛ «قَد فَرَغَ اللهُ عَزَّوَجَلَّ مِن قَسمِهِ» خداوند تقسیم عادلانۀ اموال عمومی را معیّن و مشخص کرده است. «فَهُوَ مالُ اللهِ» اموال عمومی و بیت‌المال مسلمین مال‌الله است و متعلق به همۀ مردم است، «وَ اَنتُمْ عِبادُ اللهِ المُسلِمونَ» شما بندگانِ مسلمانِ خدا …

احساس تکلیف در برابر بی‌عدالتی‌ها در قلمرو حکومت و نامه‌ها و جنگ‌ها در راه عدالت

… یک حکومت صددرصد اسلامی است، نه 99 درصد، یا 99/99 درصد؛ نه! صددرصد یک حکومت اسلامی است. تا آنجایی که به امیرالمؤمنین ارتباط پیدا می‌کند، و تحتِ اختیار او و تحت قدرت اوست، یک‌لحظه حرکت غیر اسلامی، تصمیم غیر اسلامی در او نیست؛ یعنی عدالت مطلق. البته در حکومت امیرالمؤمنین، در مناطق گوناگونی، کاملاً ممکن بود و اتفاق هم افتاد که کارهای غیر عادلانه انجام بگیرد؛ اما امیرالمؤمنین به‌عنوان یک فرد مسئول، هر جایی که برخورد کرد با یک‌چنین چیزی، احساس تکلیف کرد. این نامه‌ها، این هشدارها، این خطبه‌های جان‌سوز، آن جنگ‌های امیرالمؤمنین، همه در راه اجرای این عدالت بود. در شخص او، صد‌در‌صدِ حکومت، حکومت اسلامی و عادلانه است. (79/12/26)

جایگاه و امامت ایشان نزد همهٔ جهان اسلام و نه فقط شیعه

امروز ما مدعی پیروی از امیرالمؤمنین [هستیم]. البته علی‌بن‌ابی‌طالب مخصوص شیعه نیست؛ دنیای اسلام برای علی شأن و عظمت قائل است؛ دنیای اسلام، علی را امام خود می‌داند؛ این‌طور نیست که امیرالمؤمنین مخصوص ما شیعیان باشد. تفاوتی که وجود دارد این است که ما هر فعل و تَرک آن بزرگوار را به‌خاطر عصمتش برای خودمان حجت می‌دانیم، او را معصوم می‌دانیم؛ در مقام تطبیق با گفتار دیگران و کردار دیگران، حرف او برای ما حجت است؛ این خصوصیت شیعه است. بنابراین ما باید به‌عنوان شیعه این درس را به …

روح پولادین پشتوانهٔ ساده‌زیستی امیرالمؤمنین (ع)

من و شما کجا می‌توانیم به خاطرمان خطور بدهیم که قادریم در آن حدِ اوج پرواز کنیم! مگر شوخی است؟! بحث این نیست که ما از خودمان مسئولیت را دفع کنیم؛ نه! اگر کسی می‌تواند، باید بکند. بحث این نیست که برای عمل خودمان، توجیهی درست کنیم؛ آن‌طور زندگی‌کردن، یک عمل تصنعی نیست؛ بلکه به یک روح پولادین متکی است، که آن روح در امیرالمؤمنین وجود داشت. در دنبال آن می‌فرمایند: «وَ لَکِن اَعینونی بِوَرَعٍ وَ اجتِهادٍ وَ عِفَّةٍ وَ سَدادٍ» ورع پیشه کنید و هرچه می‌توانید، در این راه سعی و کوشش کنید. (69/9/14) «وَرَعٍ» یعنی پرهیز و فاصله‌گرفتن از عواملی که موجب نقمت پروردگار خواهد شد؛ «اِجتِهادٍ» یعنی تلاش‌کردن، …

رد درخواست مال از بیت‌المال بدون سهم مشروع

در یک جا کسی می‌آید خدمت امیرالمؤمنین پولی می‌خواهد از او؛ حضرت می‌فرمایند: «اِنَّ هَذَا المالَ لَیسَ لی وَ لا لَکَ»[16] این مال، نه متعلق به من است، نه برای توست؛ این بیت‌المال برای مردم است. «وَ اِنَّمَا هُوَ فَیْءٌ لِلمُسلِمینَ وَ جَلبُ اَسیافِهِم فَاِن شَرِکتَهُم فی حَربِهِم کانَ لَکَ» تو هم اگر چنانچه در این فتوحات اسلامی شرکتی داشته باشی، سهم خودت را داری. «کانَ لَکَ مِثلُ حَظِّهِم وَ اِلّا فَجَناةُ اَیدیهِم لا …

درس عملی به فرماندار پیش از اعزام به شهر

امیرالمؤمنین با کار خود می‌خواهد به این فرماندار درس بدهد. ببینید! این فرماندار را به اینجا کشانده، برای اینکه همین منظره را به او نشان بدهد، برای اینکه همین حرف را به او بزند؛ واِلّ می‌شد در مسجد هم به فرماندار توصیه کند و بگوید برو؛ اما کشانده او را به اینجا آورده، برای اینکه به او بفهماند تو که داری می‌روی و بر شهری مسلط خواهی شد. و یک عده مردم در اختیار تو قرار دارند؛ مالیات آنها، پول آنها، جان آنها، مال آنها، عِرض آنها. مواظب باش! که این قدرت، قدرت مطلقه نیست و تو به‌عنوان حاکم، مطلق‌العنان و افسارگسیخته نیستی؛ حواست جمع باشد، بفهم که چه کار داری می‌کنی. (70/1/26)

معنا یافتن عبادت‌های نیمه‌شب امیرالمؤمنین (ع) در پرتو تهذیب خود

… دل‌ها و جان‌های دیگران را پاک می‌کند، اما خودش دچار کسالت و آلودگی می‌شود. خود او را چه کسی پاک بکند؟ او برای اینکه پاک بشود باید اوج بگیرد. باید ذکر و یاد و توجه و اشک و عبادت و تضرع و خضوع و نماز را وسیله‌ای قرار بدهد برای تطهیر و تهذیب و تزکیۀ خودش. ..اینجاست که عبادت‌های نیمه‌شب علی معنا می‌شود.

عمل فقط به کتاب خدا و سنت پیامبر (ص)

… به آن دستور داده و مسلمان‌ها آن را دانستند و فهمیدند، به‌خاطر مصلحت‌اندیشی یا اجتهاد به رأی تغییر پیدا کند. خلفای قبل از امیرالمؤمنین معتقد به اجتهاد به رأی بودند. خودِ برادران اهل تسنن هم این را قبول دارند. امیرالمؤمنین این اجتهاد به رأی را قبول نداشت؛ معتقد بود که باید به «کِتابِ الله ِ وَ سُنَّتِ نَبِیِّهِ» فقط به قرآن، و گفتار و عمل پیغمبر عمل بشود. شما مثال‌ها و نمونه‌های این را ببینید، تا آن‌وقت معلوم بشود که دردسرهای حکومت انقلابیِ سازش‌ناپذیر امیرالمؤمنین از کجاست.

قاطعیت در برابر توقعات؛ دومین جلوهٔ سازش‌ناپذیری

جلوۀ دومی که می‌خواهم بگویم، قاطعیت درمقابل توقعات بود که یک نمونه‌اش را دربارۀ طلحه و زبیر عرض کردم و نمونه‌های دیگری هم دارد. (63/4/1) باج‌خواهی از زمامدار، یکی از کارهای رایج است، در همۀ زمان‌ها هم هست، و زمامدار که خودش قوی‌ترین و گردن‌کلفت‌ترین آدم یک جامعه است، باز به‌نوبۀ خود به یک عده‌ای باج می‌دهد. از همه باج می‌گیرد، اما باز به یک عده‌ای باج می‌دهد. چرا؟ برای خاطر حفظ قدرت …

رد ادعای بی‌سیاستی و سیاستمداری بزرگ زمان خود

… به ولایت کوفه و بصره و اهواز و فارس و شیراز و شام و مصر و بقیۀ نقاط مملکت، آنها را از خود راضی می‌کرد، بی‌دردسر به‌جای چهار سال، شاید سالیان درازی حکومت می‌کرد؛ اما علی این کار را نمی‌کند. ممکن بود دیگران بکنند و کردند، اما علی این کار را نمی‌کند. چرا؟ آیا علی‌بن‌ابی‌طالب همان‌طوری‌که آن روز رقبایش می‌گفتند و بعد مورخان بی‌خبر و غیر مکتبی این سخن را تکرار کردند، یک آدم بی‌سیاست بود؟ نه! بی‌سیاست نبود. عباس عَقّاد نویسندۀ متأخّرِ مصری در کتابش ثابت می‌کند ـ البته برای ما ثابت‌کردن ندارد، اما او ثابت می‌کند برای کسانی که شک دارند ـ که امیرالمؤمنین سیاستمدار بزرگ زمان خود بود. خود علی علیه‌السلاام هم فرمود: «لَولَا التُّقَ لَکُنتُ اَدهَى العَرَبِ»[8] از همۀ عرب من هوشیارتر و تیزهوش‌تر بودم و هستم و می‌توانستم داهیانه عمل کنم، اگر تقوا نبود. تقوا یعنی چه؟ یعنی مراعات امر و نهی خدا، یعنی پایبندی به مکتب، یعنی پایبندی به اصول. …

قیاس‌ناپذیری با معاویه به‌خاطر شخصیت پیش از خلافت

یکی [دیگر] از این توقعات، ابقای معاویه در حکومت بود...امیرالمؤمنین معاویه را قبول نداشت. امیرالمؤمنین با معاویه قابل مقایسه نبود. این از بدترین ظلم‌های تاریخ و ظلم‌های روزگار بوده که امیرالمؤمنین و معاویه را در کنار هم قرار بدهد. نه برای خاطر اینکه معاویه در دوران حکومتش چه کرده، نه به‌خاطر اینکه معاویه با امیرالمؤمنین چه کرده، بلکه به‌خاطر شخصیت معاویه و شخصیت امیرالمؤمنین قبل از خلافت.

پرورش و حراست از اسلام از آغاز تا فتح مکه

شما ببینید بین این دو شخصیت که یکی اسلام را از آغاز ولادت در آغوش می‌گیرد، بزرگ می‌کند، حفظ می‌کند، حراست می‌کند، در راهش شمشیر می‌زند و بالاخره همان شمشیرزدن‌ها به فتح مکه منتهی می‌شود؛ و آن دیگری که در تمام این مدت به اسلام ایمان ندارد، بلکه با اسلام می‌جنگد، بعد هم که مکه فتح شد، جزو مؤمنینِ فتح می‌شود، یعنی بعد از آنکه پیغمبر غالب شد، تسلیم می‌شود؛ یک‌چنین وضعی است. که این فاصله‌ای را که من با این بیان ترسیم کردم، از فاصلۀ واقعی به‌مراتب …

نشان‌دادن شجاعت در برابر معارضان؛ شجاعتی ضرب‌المثل عالم

… آنها که به کمک او نمی‌رفتند. عدۀ دیگری هم بودند که این موضع را درک نمی‌کردند، دچار تعصب‌ها و پندارهای غلط ـ که البته بازهم سرِ نخ کار دست آن کسانی بود که حاضر به تحمل این مواضع قاطع نبودند ـ به‌خاطر نفهمی، جهالت و عدم درک موضع و موقع علی، با او مبارزه کردند. و امیرالمؤمنین شجاعتش را اینجا نشان داد. (60/2/25) واردشدن در مهلکه‌ها و خطرها و روبه‌روشدن با آن خطراتی که معمولاً انسان‌های معمولی حاضر نیستند با آن روبه‌رو شوند، شجاعت است. شجاعت این بزرگوار جزو ضرب‌المثل‌های عالم است.