رفتن به محتوای اصلی

امیرالمؤمنین (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابی‌طالب (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱

سیر زمانی

از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۶۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته زمینه آماده شده بود، فکر می‌کرد که زمینه آماده خواهد شد، به‌حسب موازین ظاهری.

شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)

ایستادگی همراه پیامبر در برابر تحقیرها تا ریشه‌دار شدن دعوت

… از محبت است، محروم‌شدن از تکریم در چشم مردم است، اهانت و تحقیر است. خیلی‌ها حاضرند در میدان‌های مجاهدت حاضر شوند، بزنند و بخورند و احیاناً جانشان را هم در این راه بدهند؛ اما طاقت تحقیرشدن را ندارند، طاقت مورد اهانت قرارگرفتن را ندارند، این نقطۀ ضعف آنهاست. خود نبی مکرّم، و نسخۀ دوم، امیرالمؤمنین، آن کسانی بودند که در این میدان هم نهایت سربلندی و درخشندگی را از خودشان نشان دادند. تحقیر شدند؛ اما تحقیرها را به هیچ گرفتند و عقب ننشستند؛ مورد انکار قرار گرفتند، ولی انکارها در ارادۀ راسخ آنها نتوانست هیچ‌گونه خللی به‌وجود بیاورد. ایستادگی کردند تا این نهال که نموّ و رشد آن خیلی مشکل بود و تلاش لازم داشت، ریشه دواند و رشد و نموّ کرد. (83/6/9)

داوطلب شدن برای خوابیدن در بستر پیامبر

… می‌کرد. یکی اینکه جان پیغمبر را نجات می‌داد و جان خودش را به‌جای جان پیغمبر می‌گذاشت؛ یکی اینکه از لو رفتن نقشۀ هجرت مانع می‌شد، [که] این مهم‌تر بود، و پیغمبر، درحالی‌که سر اینها دور این خانه بند هست، می‌توانست آسوده، هجرت را عملی کند. و همین کار را هم کرد. پیغمبر مطرح کرد، گفت چه کسی این کار را می‌کند؟ امیرالمؤمنین گفت من. (66/2/28)

نزول آیهٔ «مَن یَشری نَفسَهُ» در شأن ایثار او

… باشد. اینها هم که معیّن نکردند کِی قرار است بیایند، ناگهان می‌ریزند توی این خانه، تا می‌آمد به خودش بجنبد، تا می‌آمد معرفی کند خودش را، کار تمام شده بود. یعنی واقعاً یک فداکاری به‌معنای حقیقی کلمه بود. و علی‌بن‌ابی‌طالب این فداکاری را کرد، رفت آنجا و ماند. که این آیه هم طبق آن روایاتی که شأن نزولش را امیرالمؤمنین می‌داند، به مناسبت همین قضیه وارد شد. (66/2/28) آیۀ «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغآءَ مَرضاتِ اللهِ»[9] نازل شده است در مورد مجاهدت امیرالمؤمنین و ایثار امیرالمؤمنین. (88/9/15)

پا گذاشتن بر خواستهٔ خود در لحظهٔ ثمر دادن مبارزه

… به یک شهر دیگری، به میان دوستانی که با او بیعت کرده بودند، حرکت می‌کرد. همه دوست دارند در یک‌چنین موقعیت حساسی در کنار رهبرشان باشند. همه دوست دارند اولین کسانی باشند که با جامعۀ جدید و محیط جدید آشنا می‌شوند. مردم او را بشناسند و چشم مردم از وجود او پر شود. درست در همین لحظه بود که امیرالمؤمنین این مسئولیت بزرگ را قبول کرد و پا روی خواستۀ خود گذاشت. (65/3/9) این را اگر بخواهید در یک جمله خلاصه بکنید، عبارت است از اطاعت و تسلیم محض تشکیلاتی، درمقابل فرمان رهبرش؛ تسلیم محض. «یا اَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا ادخُلُوا فِی السِّلمِ کآفَّةً»[10] همگی در تسلیم مطلق داخل بشوید و از درِ تسلیم بیایید. این‌هم یک چشمۀ …

خودنمایی شجاعانه تنها در نبرد با عمروبن‌عبدود

یک‌جور هم امیرالمؤمنین است؛ متواضع، سربه‌پایین، بی‌ادعا، بی‌توقع. شمشیر زده، ولی هیچ توقعی ندارد. من در زندگی امیرالمؤمنین، تا آنجایی که دیده‌ام، فقط یک جا دیده‌ام که خودنمایی جوانی او تجلی می‌کند، که در تاریخ منعکس شده است. دربارۀ بعضی افراد، ج‌اهای متعددی هست، ولی من در مورد امیرالمؤمنین فقط یک جا دیده‌ام که این بزرگوار مثل یک آدم قهرمان، خودنمایی و جلوه‌فروشی شجاعانه کرده. و آن وقتی است که به جنگ عمروبن‌عبدود می‌رود. سرش را بالا گرفته بود، شمشیرش را به دست گرفته بود، و می‌رفت. پیغمبر نگاه کرد و گفت: «هَذِهِ مِشیَةٌ»[16] این راه رفتنی است، که خدا در غیر چنین موردی که او راه می‌رود، در همه‌جا آن را مبغوض می‌دارد. ببینید، یک جا خودنمایی هست، آن‌هم درست. به‌قولِ‌معروف به خال می‌زند. در همان نقطه‌ای که باید، خودنمایی کرد. اینها کوچک …

صرف‌نظر از حق خود به مصلحت، همراه با دفاع از آن در آغاز

برای یک انسان سیاسی مخلص، یک انسان بزرگوار، کسی که می‌خواهد هوای نفس خود را به‌کار نبندد، تسلط بر نفس از این بالاتر، بهتر، گویاتر، و شگفت‌آورتر نمی‌شود! (75/9/5) این مسئله در نهایتِ اهمیت است که کسی که خودش را صاحب حق می‌داند و معتقد است که با قدرت‌گرفتن او و مسئولیت‌داشتن او، جامعۀ اسلامی به سعادت و به راه خودش خواهد رسید، کسی که دیگران را صالح و اهل این کار نمی‌داند، آنجایی که پای مصالح در میان است، راحت از همه‌چیز صرف‌نظر کند؛ امیرالمؤمنین این کار را کرد. البته این‌طور هم نبود که از اول هیچ‌گونه دفاعی از حق خودش نکند، این‌هم مسلمانی نیست. (66/2/28)

انتصاب از سوی پیامبر به زمامداری جامعه و سفارش به اطاعت از او

ما معتقدیم آن‌کسی‌که ازطرف پیغمبر صلی‌الله‌علیه‌وآله به حکومت برگزیده و منصوب شد، و جهاتی را که برای حکومت لازم است، پیغمبر در او دید، و او را به این منصب گماشت و زمام جامعۀ اسلامی را در مُشت او قرار داد و به مردم هم او را معرفی کرد و توصیۀ او را هم کرد و گفت باید از او اطاعت کنید، او اگر یک‌وقتی از حق خودش دور افتاد، ناچار باید تلاش کند که به حق خودش برسد؛ برای خاطر اینکه این حق، یک حقی نبوده که بخواهند تعارفی به او بدهند. یک‌وقت هست که یک گلابی را بنده خدمت شما تقدیم می‌کنم، و می‌گویم آقا خواهش می‌کنم این را میل کنید؛ شما هم تعارف می‌کنید که نه‌خیر، میل ندارم. یک‌وقت هم هست که خدای نکرده مریضید و به شما …

برخورداری از دانشی که پس از پیامبر اکرم (ص) کسی نداشت

شخصیت امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام ترکیبی است از عناصری که هرکدام به تنهایی، یک انسان عالی‌مقام را به‌زانو درمی‌آورد، اگر بخواهد به اوج آن برسد. زهد امیرالمؤمنین و بی‌اعتنایی و بی‌رغبتی او نسبت به شهوات زندگی و زخارف دنیایی، یکی از این عناصر است. علم آن بزرگوار، دانش وسیع او که همۀ مسلمین بر آن اتفاق کرده‌اند که بعد از نبی اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم کس دیگری غیر از امیرالمؤمنین از آن برخوردار نیست ـ که بسیاری از بزرگان مسلمین و همۀ شیعه بر این اتفاق دارند ـ یکی از این عناصر است.فداکاری آن بزرگوار در میدان‌های مختلف، چه میدان‌های نظامی، و چه میدان‌های اخلاقی و سیاسی، یکی از این عناصر است. عبادت آن بزرگوار، یکی دیگر از این عناصر است. (70/1/16)

رأفت به ضعیفان از فقرا و کودکان تا زنان و ازکارافتادگان

عدل و دادگری امیرالمؤمنین که پرچم برافراشتۀ شاخصی برای عدل اسلامی است، یکی دیگر از این عناصر است. رأفت آن بزرگوار نسبت به ضعیفان ـ اعم از فقرا، کودکان، غلامان و کنیزان، زنان، ازکارافتادگان ـ یک وادی عظیمی است، و یکی دیگر از ابعاد شخصیت امیرالمؤمنین است. پیش‌قدمی آن بزرگوار در همۀ کارهای خیر، که در تاریخ زندگی آن حضرت، انسان با آن برخورد می‌کند، یکی دیگر است. حکمت آن بزرگوار، فصاحت آن بزرگوار. شمارش رئوس این مطالب هم، به‌آسانی ممکن نیست. و همۀ اینها در حد اعلاست.

برتری ایمان او بر ایمان همهٔ اهل زمین و آسمان

لَو اَنَّ ایمانَ جَمیعِ الخَلقِ مِمَّن سَکَنَ الاَرضَ وَ مَن حَلَّ السَّماء یُجْعَلُ فی کَفَّةِ میزانٍ لِکَی یوفَی بِایمانِ عَلِیٍّ ما وَفَی ١[6]

گلستان شدن دنیا با یک قدم نزدیک شدن عملی به عدالت و ظلم‌ستیزی او

… وجود دارد و آن این است که ما معمولاً وقتی شخصیت‌ها را یا خصوصیات را به‌صورت جمع‌بندی‌شده از دور نگاه می‌کنیم، آنها را ستایش می‌کنیم، [اما] وقتی نزدیک می‌شویم، پای عمل به میان می‌آید، پای پیروی به میان می‌آید، دچار مشکل می‌شویم. عیب کارِ آحاد بشر این است. اگر همان قدری که مردم دنیا به عدالت امیرالمؤمنین، به انصاف امیرالمؤمنین، به شجاعت امیرالمؤمنین، به طرف‌داری از مظلوم که در او بود، به طرف‌داری از حقیقت که در او بود، به ظلم‌ستیزی که در او بود، همان اندازه که به این خصوصیات، مردم علاقه و محبت دارند، در مقام عمل نیز خود را به این خصوصیات نزدیک می‌کردند، ولو یک قدم، دنیا گلستان می‌شد. اما همین آدم‌ها ـ یعنی همین امثال بنده؛ آدم‌هایی که این‌طور از دور ستایش می‌کنیم امیرالمؤمنین را ـ اگر جایی در زندگی معمولی خودمان، در قضاوت معمولی خودمان، به یکی از همین کارهایی که ستایش می‌کنیم از امیرالمؤمنین؛ از کسی که می‌خواهد راه امیرالمؤمنین را برود، …

اعمال و رفتار امیرالمؤمنین (ع) علت مهم مقامات معنوی او

… از مناقب آن بزرگوار هم، آن چیزهایی است که در اعمال و گفتار او، و نقش‌های زندگی او، و جهاد او، و زحماتی که آن بزرگوار در طول عمر کشیده است، و معاملۀ او با دنیا، معاملۀ او با مردم، معاملۀ او با دوستان، با ضعیفان، با مستضعفان، و با گردنکشان؛ در این چیزهاست. این دستۀ دوم از مناقب هم مرتبط است با همان دستۀ اول، یعنی علت مهم مناقب معنوی آن بزرگوار، همین اعمال و رفتار آن بزرگوار است، البته طینت و ذات هم در جای خود مؤثر است. هر دو دسته، روایات زیادی دارد. من اول عرض کنم که آنچه راجع‌به امیرالمؤمنین از فضایل و مناقب گفته می‌شود، مخصوص شیعیان نیست؛ این‌طور نیست که فقط شیعه آنها را روایت کند یا شیعه از آنها لذت ببرد؛ بلکه همۀ مسلمین، به‌جز یک عدۀ انگشت‌شمار معدودی ـ که معلوم هم نیست …

ساقی حوض کوثر و پیشرو امت به‌سوی بهشت در قیامت

… الفائِزونَ فِی الجَنَّةِ» است، کسانی که به بهشت سرافراز و کامیاب شدند و خلایق زیر این عَلَم جمعند. پیغمبر طبق این روایت به امیرالمؤمنین می‌فرماید که از خدا خواستم که این پرچم را در قیامت خدا بسپارد به دست تو، «فَاَعطانی» این را هم خدا قبول فرمود. «وَ اَمَّا الرّابِعَةُ فَسَاَلتُ رَبّی اَن تَسقِیَ اُمَّتی مِن حَوضی فَاَعطانی» از خدا خواستم که ساقی حوض کوثر تو باشی در قیامت، خدا این را قبول کرد. «وَ اَمَّا الخامِسَةُ فَسَاَلتُ رَبّی اَن یَجعَلَکَ قائِدَ اُمَّتی اِلَی الجَنَّةِ فَاَعطانی» از خدا خواستم که در قیامت، پیشرو امت من به بهشت، تو باشی؛ تو جلو باشی و امت من پشت سرِ تو به‌طرف بهشت، این را هم خدا قبول کرد. بعد فرمود طبق این روایت: «فَالحَمدُلِلهِ الَّذی مَنَّ عَلَیَّ بِذٰلِکَ» پیغمبر از اینکه این مقامات معنوی را خدا به علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام داده است، خدا را سپاسگزاری می‌کند. واقعاً هیچ مقامی به بلندی این مقام نیست.

شکرگزاری خدا از عمل او در دو جای قرآن طبق روایت

ببینید؛ این روحیه، آن روحیۀ برجسته‌ای است که ما باید یاد بگیریم. اگر کار برجسته‌ای در خودمان سراغ داریم، خودمان را شکر نگوییم، ما چه کسی هستیم؟! ما چه‌کاره هستیم! خدا را شکر بگوییم. آن‌وقت: «فَشَکَرَ اللهُ تَعالَی لَهُ ذٰلِکَ فی مَوضِعَینِ مِنَ القُرآنِ» در دو جای قرآن، خدای متعال از این عملِ امیرالمؤمنین طبق این روایت شکرگزاری کرد، «وَ هُو قَولُه تَعالی: وَ سَیَجزِی اللهُ الشّاکِرینَ * وَ سَنَجزِی الشّاکِریَ»[23]. این روایت است. این در عملِ فی‌مابین خودش و خدا، و کوبیدن پتک بر روی آن پیل مستی که در وجود ماست و نامش نفس ماست که سر بلند می‌کند، مثل یک پیلبان زرنگی، باید دائم با چکش بر سر آن بکوبی؛ واِلّ سر برمی‌دارد و رَم می‌کند و دیگر قابل کنترل نیست. (71/1/7)

بدهکار دانستن همیشگی خود به خدا با وجود اعمال صالح

… عظمت الهی را؛ آن‌کسانی‌که از مرحلۀ علم، به مرحلۀ ایمان رسیدند؛ از مرحلۀ ایمان، به مرحلۀ شهود رسیدند؛ از مرحلۀ شهود، به مرحلۀ فناءِفی‌‌الله رسیدند؛ آنها هستند که عظمت الهی در چشم‌هایشان آن‌چنان جلوه می‌کند که هر عمل صالحی از آنها سربزند، به نظرشان نمی‌آید؛ می‌گویند اصلاً ما کاری نکرده‌ایم. همیشه بدهکار ذات مقدس احدیتند. این امیرالمؤمنین است.

مصرف زیادی پارچه برای دیگران در زمان کمبود پوشش مردم

… «وَ ما کانَ لِباسُهُ اِلَّا الکَرابیسَ» لباس معمولی‌اش کرباس[32]بود. «اِذا فَضَلَ شَیْءٌ عَن یَدِهِ مِن کُمِّهِ دَعا بِالجَلَمِ فَقَصَّهُ» اگر آستینش یک مقداری بلند بود، قیچی می‌خواست آستین بلند را می‌برید؛ یعنی حتی به زیادی آستین برای خودش راضی نمی‌شد. می‌گفت این زیادی است؛ این پارچه را یک‌جایی مصرف کنند، به کاری بزنند! آن روز پارچه هم خیلی کم بود، مردم مشکلاتی در زمینۀ پوشش داشتند؛ این بود که می‌توانست یک تکه پارچۀ کرباس هم مثلاً به یک دردی بخورد.

عشق جهانیان حتی مسیحیان و ناپایبندان به دین به او

این است آقاجان! علی‌بن‌ابی‌طالب این است. علی که من و شما عاشق او هستیم، دنیا عاشق اوست، مسیحی، عاشقانه برایش کتاب می‌نویسد، آدمی که به مبانی دینی هم عملاً خیلی پایبند نیست، دربارۀ او زبان به ستایش باز می‌کند، خب، چرا این علی را شما از دور نگاه می‌کنید؟ برو نزدیک. این قلۀ دماوند را هرکس از دور نگاه کند، می‌گوید به‌به، عجب چیزی است! خب، برو یک‌قدری از این پیچ‌وخم‌ها برو بالا، ببینم چه‌کاره‌ای! باید نزدیک شد؛ باید راه افتاد؛ باید حرکت کرد.

تغییر نقش از خط‌شکنی در جنگ‌ها به نقشی دیگر پس از رحلت پیامبر (ص)

… می‌کنند، چگونه این زندگی الگو و نمونۀ تاریخ را اداره می‌کنند و چگونه هرکدام نقشی به عهده می‌گیرند! اینها تصادفی نیست. (77/7/19) در طول ده سالی که پیغمبر در مدینه بودند، از این ده سال مثلاً نُه سالش را حضرت زهرا و حضرت امیرالمؤمنین با همدیگر زن و شوهر بودند. (77/2/7) نقش آن شوهر در دوران مبارزات و جنگ‌ها، این است که نفر اول و خط‌شکنِ درجه‌یک و گره‌گشای اول و آخر باشد. در دوران بعد از رحلت پیغمبر، این نقش تغییر پیدا می‌کند. همان شجاعت، همان قدرت و همان عظمت وجود دارد؛ منتها در نقش دیگری ظهور می‌کند. مگر هرکسی می‌تواند آن حادثۀ عظیم بعد از پیغمبر را تحمل کند؟ اما علی تحمل کرد و این همان شجاعت خیبر و همان قدرت اُحد است که در اینجا طاقت می‌آورد. بعد، دوران خلافت است که کلمه‌کلمه و قدم‌به‌قدم آن، اثری در تاریخ اسلام و تاریخ بشر گذاشته است. آنگاه نقش همخوان …

حضور پیشاپیش و داوطلبانه در بیشتر جنگ‌های پیامبر

با همۀ این ظرفیت؛ با همۀ این مقام شامخ، در همۀ مراحل زندگی و تا زمانی که زنده بود، پشت سر امیرالمؤمنین علیه‌السلام مثل کوه ایستاد. (71/9/24) شوهر جوان او ـ که بسیار هم برایش محبوب بود ـ در طول این تقریباً ده سالی که باهم زن و شوهر بودند تا آخر عمر حضرت زهرا، بارها به جنگ رفت. شاید بشود گفت در صدی‌نود جنگ‌های پیغمبر، در همۀ این جنگ‌ها تقریباً ـ مگر چند تایش ـ این مرد جوان، شمشیرش به‌دست، پیشاپیش همه شرکت داشت. یعنی این شوهر جوان غالباً در جبهه بود. برمی‌گشت، یک جنگ دیگر شروع می‌شد، باز اول‌کسی که می‌رفت او بود، اول‌داوطلب او بود. یک‌بار نشد که این خانم به شوهرش بگوید حالا این دفعه را شما خوب است نروید! یا یک چهره‌ای در هم بکشد، اظهار انزجاری بکند. اتفاق نیفتاد. یعنی این شوهر، شوهر اوست، اما شوهر و او و بچه‌ها و پدر و همۀ دنیا، برای این هدفند. چون شوهر اوست که نبایستی از هدفش باز …

دفاع تنها ده دوازده نفر از اصحاب از حق او در مسجد

… در مسجد حاضر شدند که بلند شوند از امیرالمؤمنین و از حق آن بزرگوار دفاع کنند. این‌همه اصحاب، این‌همه بزرگان، این‌همه تالیان قرآن، این‌همه مجاهدان بدر و حنین، نه‌اینکه همه‌شان عناد داشتند؛ نه، مطلب به آن وضوحی که حتی خواص بتوانند آن را درست بفهمند، واضح نبود. کسی مثل عمار می‌خواست، کسی مثل ابی‌ذر می‌خواست، کسی مثل زبیرِ اول کار می‌خواست؛ اینها بودند که پای منبر بلند شدند و از حق امیرالمؤمنین دفاع کردند؛[2] ده، دوازده نفر که در تاریخ اسم‌هایشان ثبت است. زبیر هم البته جزو همین‌ها بود؛ این را به یاد داشته باشید.

تقسیم حساب‌شدهٔ کارها با حضرت فاطمه در دفاع از حق

… به ناموسش کمترین اهانتی بشود، و این غیرتی که با تعالیم و آموزش‌های اسلام، در یک فرد عرب مسلمان به اوج شدت می‌رسد، آن‌هم مسلمانی مثل امیرالمؤمنین، او تن بدهد که زن جوانش بیاید پشت در، رَجّالِه[3] پشتِ در جمع بشوند و باهم یکی‌به‌دو بکنند؟ عادی است این قضیه؟ این قضیه، قضیۀ معمولی است؟ تصادفی است؟ یا حساب‌شده است؟ این دو رهبر نشستند کارها را باهم تقسیم کردند؛ ای زهرای اطهر، ای دختر آبرومند پیامبر، از موقعیت خود استفاده کن. اکنون که حکومت و زمامداری قرار است به‌دست نااهلان بیفتد، برو بگیر. این بازوان زنانه را حائل کن میان دست غاصب و دست متجاوزِ آنان‌که شایستۀ این پُست نیستند. و تا ابد، در تاریخ، ثبت کن که این است …

اشارهٔ مکرر به حق خود در خلافت در خطبهٔ شقشقیه

[البته] به این حق، بارها و بارها اشاره می‌کند. در اوایل خلافت، در خطبۀ معروف شقشقیه: «وَ اِنَّهُ لَیعلَمُ اَنَّ مَحَلّی مِنها مَحَلُّ القُطبِ مِنَ الرَّحَی یَنحَدِرُ عَنِّی السَّیلُ وَ لا یَرقَی اِلَی الطَّیرُ»[1] جایگاه من در خلافت، جایگاه میلۀ گردانندۀ سنگ آسیاب است. (60/2/29)

دشواری خاموش نشستن او در برابر ستم به بشریت

… خاص، که به انسانیت جفا می‌کنند. هر قدمی که برداشته می‌شود، یا انسانیت را پیش می‌برد، ترقی می‌دهد، اوج می‌دهد، یا انسانیت را متوقف می‌کند، و جلوی پرواز انسانیت را می‌گیرد. و اگر علی در رأس حکومت نبود و رقبای علی قدرت را در دست گرفتند، به انسانیت ستم شد. و برای مردی مثل علی که یک‌لحظه نمی‌شکیبد بر انسانی ستم برود؛ بسیار دشوار است که ببیند بر بشریّت ستم می‌رود و خاموش بنشیند. در زندگی علی چنین چیزی اصلاً متصور نیست، ممکن نیست؛ این از یک‌طرف.

داوری میان دو زن مدعی مادری یک کودک به نقل یک مورخ

… برای من است، دروغ می‌گوید، این برداشته. دعوا سر یک بچه، بین دو مادر، دو مدعیِ مادری. بالاخره هرکسی یک دلیل، استدلال، بیّنه، روشن نشد؛ روی مبادیِ[4] قضای شرعی معلوم نشد که بالاخره بچه برای این است یا برای آن است. خب، قاضی باید برطبق بیّنه و دلیل شرعی حکم کند. برطبق نقل این شخص و این مورخ، امیرالمؤمنین فرمود: من حالا دعوا را فیصله می‌دهم. شما دعوا دارید سر این بچه، صلح هم نمی‌کنید، کنار هم که نمی‌آیید، بنده بچه را نصف می‌کنم برایتان، نصف بچه برای تو، نصف بچه برای تو؛ وقتی کنار نمی‌آیید راه همین است دیگر. شمشیرش را کشید، تا امیرالمؤمنین شمشیر را کشید بیرون، یکی از این دوتا زن گفت که آقا من از حق خودم صرف‌نظر کردم، بچه را نکُشید، برای او باشد، بچه زنده باشد، دستِ من نباشد. فرمود بچه برای توست، بردار و برو. این مادر بود که حاضر نشد بچه‌اش نصف بشود، این مادر بود که گفت بچه بماند، ولو دستِ من نماند، دست دیگری بماند.

آگاهی‌بخشی او به مردم و شناخت نسبی مردم از وی

بنابراین، این آگاهی را خودِ امیرالمؤمنین داده بود و اگر یادتان باشد و در تاریخ خوانده باشید یا شنیده باشید، در رأس سپاهی که از مصر به‌عنوان شکایت آمدند مدینه ـ اما بعد آنها به‌صورت سپاهی علیه نظام عثمانی درآمدند ـ در رأس اینها مردانی مانند محمدبن‌ابی‌بکر بودند؛ اینها بودند که مردم را، به نابودکردن آنچه بود و پدیدآوردن آنچه پدید آمد، وادار ساختند. آنها بودند که بالاخره دست مردم را گرفتند و به درِ خانۀ امیرالمؤمنین بردند. به‌هرحال مردم به خود آمدند، امیرالمؤمنین را تا حدودی که برای یک تودۀ مردم امکان‌پذیر است، شناختند. (53/9/22)

ندیده نگرفتن حق عظیم انسان‌ها، دلیل قبول حکومت

… امور را به‌دست نگیرد، چه کسی زمام را به‌دست خواهد گرفت و چه کسی انسان‌ها و مسلمان‌ها را زنده خواهد کرد؟ چه کسی تبعیض و اختلاف طبقاتی را از بین خواهد برد؟ چه کسی اموال غصب‌شده را از غاصبان خواهد گرفت و به مغصوبان پس خواهد داد؟ چه کسی با ستمگران خواهد جنگید؟ چرا این حق عظیم انسان‌ها را ندیده بگیرد؟ لذاست که حکومت را قبول کرد. (57/2/22)

تعیین‌کننده دانستن خواست و انتخاب مردم هنگام امتناع از خلافت

… نکردند، یعنی آن را قبول نکردند، آن زمامدار خانه‌نشین خواهد شد. فعلیت زمامداری و حکومت، به بیعت مردم وابسته است. بعد از قتل عثمان که مردم آمدند اطراف خانۀ امیرالمؤمنین را گرفتند، امیرالمؤمنین خطاب به مردم نفرمود که شما چه‌کاره‌اید؟ رأی شما چه تأثیری دارد؟ وقتی می‌خواست استنکاف کند از قبول خلافت و زمامداری، فرمود: «دَعونی وَ التَمِسوا غَیری»[10]، به مردم گفت من را رها کنید، به سراغ دیگری بروید. یعنی ارادۀ شما، خواست شما، انتخاب شماست که تعیین‌کننده است، پس از من منصرف بشوید به سراغ دیگری بروید.

رها کردن سعد بن ابی‌وقاص با پذیرش سخن او

… سَعدبن‌ابی‌وقّاص بود، پدر همین عُمَرِ سَعد معروفی که شما کاملاً می‌شناسید. فرمود او را بیاورید، آوردند، فرمود چرا بیعت نکردی؟ گفت یا علی وقتی‌که تنها من بودم که بیعت نکرده بودم، بیعت می‌کنم ـ یعنی همان حرف عبدالله‌بن‌عمر ـ و بدان که از من به تو شرّی نمی‌رسد. حضرت امیر فرمودند که راست می‌گوید، این به ما شرّی نمی‌رساند، برو. آن‌هم فرستادندش رفت. تا آخر هم سعدبن‌ابی‌وقّاص در هیچ حادثه‌ای علیه امیرالمؤمنین شرکت نکرد، انصافاً این‌هم بود.

پیشگامی در ایمان و استقبال از سختی در راه خدا، نقطهٔ مقابل آسایش‌طلبی

… چرا دنبال آرامش و آسایش و راحتی می‌گردی؟ زندگی این است! زندگی این است که انسان، هدفی را، معشوق و محبوبی را، ایدۀ شریف و عزیزی را پیدا کند و دنبالش راه بیفتد. آن‌که می‌نشیند کنار تا ببینیم چه می‌شود، او هیچ‌وقت یک انسان والا و برجسته نیست و نمی‌تواند باشد. لذا خود امیرالمؤمنین نقطۀ مقابل این روحیه بود، آن‌وقتی‌که علی ایمان آورد، همه در خانه‌هایشان نشسته بودند، راحت و آسوده، و سرِ بی‌دردِ خودشان را ـ به قول مردم زمان ما ـ به درد نمی‌آوردند؛ و امیرالمؤمنین نه‌خیر، دنبال دردسر می‌گشت، منتها دردسری که برای خداست، دردسری که مایۀ کمال انسان است. (65/3/9)