رفتن به محتوای اصلی

امیرالمؤمنین (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابی‌طالب (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱

سیر زمانی

از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۶۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته زمینه آماده شده بود، فکر می‌کرد که زمینه آماده خواهد شد، به‌حسب موازین ظاهری.

شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)

تسلیم محض در برابر پیامبر در ماندن در مکه و مدینه و جنگ با عمروبن‌عبدود

علی علیه‌السلام خصوصیت بزرگش این است که درمقابل پیغمبر سِلمِ محض است. آن‌وقتی‌که رسول خدا به او می‌گوید در مکه بمان، می‌ماند؛ آن‌وقتی‌که در جنگ تبوک به او می‌گوید در مدینه بمان، می‌ماند؛ آن‌وقتی هم که به او می‌گوید با عمروبن‌عبدود بجنگ و جانت را در خطر بینداز، می‌اندازد. «لا یَسبِقونَهُ بِالقَولِ وَ هُم بِاَمرِهِ یَعمَلونَ»[4] درمقابل خدا و درمقابل پیامبر و درمقابل اسلام، باید از علی این خصلت را آموخت؛ تسلیم محض بودن. اسلام دین زندگی و دین سعادت ماست، برای این سعادت همه‌چیز را هم اسلام به ما آموخته است؛ باید به‌طور مطلق تسلیم …

عمل بی‌تردید به فرمان پیامبر و تسلیم در صلح و جنگ او

… ثُمَّ لا یَجِدوا فی اَنفُسِهِم حَرَجاً مِمّا قَضَیتَ وَ یُسَلِّموا تَسلیماً»[5] این شرط ایمان است، درمقابل پیغمبر باید همۀ اختلاف‌ها را آن‌چنان مطرح کرد که هنگامی‌که «لَا وَ نَعَم»[6] گفت، بی‌دغدغه پذیرفت. و نه‌فقط در عمل پذیرفت، بلکه در جان و دل پذیرفت. آن‌وقتی‌که پیغمبر به او وصیت می‌کند که چنین عمل کن، می‌کند؛ آن‌وقتی‌که به او می‌گوید آن‌چنان در میدان جنگ حرکت‌کن، بدون ذره‌ای تردید عمل می‌کند؛ آن‌وقتی‌که پیغمبر صلح می‌کند در حدیبیه، تسلیم صلح پیغمبر است؛ آن‌وقتی‌که می‌جنگد در بدر، تسلیم جنگ پیغمبر است.

به ستوه آمدن دوستان و دشمنان از زهد و عدالت او در تقسیم اموال عمومی

… شیعه و سنّی ـ و از چهره‌های مشتبه تاریخ، یکی همین عبدالله عباس است ـ از علی علیه‌السلام گله‌مند می‌شود و حاضر نیست با علی علیه‌السلام کنار بیاید. و علی علیه‌السلام را می‌گذارد می‌رود به مکه، دنبال زندگی مرفّه و راحتش و دنبال تدوین حدیثش و دنبال زهد و عبادتش. دوستان و دشمنان علی علیه‌السلام درمقابل زهدی که او به خرج می‌داد و عدالتی که در تقسیم اموال عمومی به خرج می‌داد، به ستوه آمده بودند.

بازداشتن بزرگ قبیله از پیاده رفتن در رکاب خود

… صفین وارد کوفه که شدند، یکی از بزرگان قبایلِ حول‌وحوش کوفه، با جمعی از مردم آمدند. امیرالمؤمنین سواره حرکت می‌کردند، اینها هم پیاده در رکاب امیرالمؤمنین راه می‌رفتند. چند قدمی که حرکت کردند، امیرالمؤمنین توجه کردند، دیدند اینها دارند پیاده با ایشان می‌آیند. گفتند که بایستید، برگردید. «اِرجِع فَاِنَّ مَشیَ مِثلِکَ فِتنَةٌ لِلوالی وَ مَذَلَّةٌ لِلمُؤمِنینَ»[9] فرمودند راه‌رفتن کسی مثل تو که خودت شخصیتی هستی در میان قوم و قبیلۀ خودت، در کنار منی که سواره دارم حرکت می‌کنم، برای من فتنه است؛ یعنی من را گمراه می‌کند. من وقتی دیدم که یک شخصیت باعظمتی، این‌طور دارد تواضع می‌کند که پیاده در کنار مرکب من حرکت می‌کند، احساس غرور می‌کنم. این غرور، من را گمراه خواهد کرد. «فِتنَةٌ لِلوالی» برای والی موجب فتنه است، یعنی او را مفتون می‌کند، او را گمراه …

بازداشتن ستایشگران از مبالغه و برخورد شدید با غلات

… فرا خواهد گرفت؛ فرهنگ تملق، چاپلوسی، تعریف‌های دروغ برای نزدیک‌ترشدن به حاکم، رشد پیدا می‌کند. یعنی این منیّت و خودخواهی دستگاه حاکم و عناصر اصلی حکومت، مثل مردابی است، مثل باتلاقی است که انواع و اقسام پشه‌ها و حشرات مضرِ خلقیاتِ لجن و عفن در آن رشد می‌کند. وقتی‌که کسی با امیرالمؤمنین حرف می‌زد و از ایشان تعریف می‌کرد و مبالغه را از حد می‌گذراند در تمجید امیرالمؤمنین، آن حضرت به نحوی از انحا او را منصرف می‌کرد. بعضی‌ها آن حضرت را آن‌قدر بالا می‌بردند که از صفات بشری فراتر می‌رفت، حضرت به‌شدت با آنها برخورد می‌کرد، همچنانی‌که با غُلات[13] برخورد کرد؛ گفت اگر شما از این حرف برنگردید، شما را زنده‌زنده در آتش خواهم سوزاند. بعضی‌ها از روی نفاق، آن حضرت را تعریف می‌کردند. یک نفری بلند شد در پای صحبت حضرت، از او تمجید کرد. حضرت فرمود: من از آنچه تو بر زبان آوردی پایین‌ترم، اما از آنچه که در دل تو هست، بالاترم. یعنی تو از روی نفاق داری از من تعریف می‌کنی؛ واقعاً معتقد نیستی به این …

درخواست جدی از مردم برای پرهیز از تملق و تصنع در برخورد با او

امیرالمؤمنین در سلوک سیاسی‌اش از مردم، جداً ـ نه به‌صورت تعارف ـ درخواست می‌کند که با او متملقانه حرف نزنند، چاپلوسی نکنند، تصنّع در برخورد با او به خرج ندهند. در وسط یکی از خطبه‌های امیرالمؤمنین ـ که یکی از آن خطبه‌های بلیغ و عجیب امیرالمؤمنین است ـ یک نفری بلند شد، شروع کرد به تعریف و تمجید از امیرالمؤمنین؛ از سخن آن حضرت، از مطالب آن حضرت، بنا کرد تمجیدکردن و ثناگفتن بر امیرالمؤمنین. حرف‌هایش که تمام شد، حضرت رو …

دعوت مردم به صراحت در گفتن حق و پرهیز از سازش‌کاری با او

… بشنود، به‌طریق‌اولی، حق را نمی‌تواند عمل کند. آن زمامداری که حاضر نیست مردم او را به عدل دعوت کنند، به‌طریق‌اولی نمی‌تواند عادل باشد؛ تاب شنیدن عدل را ندارد، چگونه تاب عمل به عدل را خواهد داشت. لذا امیرالمؤمنین می‌گوید این‌طور با من حرف نزنید. مردم مسلمان! آن ملاحظاتی که درمقابل دیکتاتور‌ها و مستبد‌ها می‌کنید، درمقابل من آن ملاحظات را نداشته باشید. با من سازش‌کاری نکنید، من اهل سازش‌کاری نیستم، با من صریح حرف بزنید. «فَلا تَکُفّوا عَن مَقالَةٍ بِحَقٍّ اَو مَشورَةٍ بِعَدلٍ» اگر حرف حقی دارید، درمقابل من صریح بگویید. از من صریح حق را بخواهید و از من نهراسید. جان عالم به قربان یک‌چنین زمامداری. و ما اگر علی را نداشتیم، این تجربۀ عملی را نداشتیم، آن حکومت افتخارآمیز را نداشتیم، همۀ حرف‌هایی که از اسلام شنیده‌ایم و می‌گوییم، نقش بر دیوار بود. (57/2/22)

زندگی در نهایت سختی با وجود توان بهره‌مندی از بهترین خوراک

و اما ایستگاه دوم، ایستگاه اخلاق است، که آن ازلحاظ معنوی بسیار عالی‌تر، و ازلحاظ مادی سخت‌تر است. و آن، این است که حاکم اسلامی چون در رأس حکومت است، حتی از برخورداری‌های معمولی مردم هم خودش را محروم کند. امیرالمؤمنین می‌فرمود که اگر من بخواهم از بهترین عسل‌ها، عسل مصفّا، و از مغز گندم، نانی بسازم و بخورم، می‌توانم. خب بله، می‌توانست دیگر، امیرالمؤمنین بهترین خورش‌ها و بهترین نان‌ها را می‌توانست مورد استفادۀ خودش قرار بدهد، لکن نه، در کمال شدت[20] [زندگی می‌گذراند]. کسانی ملامت کردند و شماتت کردند مستخدم امیرالمؤمنین را. گفتند این نانِ جوینِ خشکِ سیاه را تو می‌دهی به این پیرمرد، با این سختی، بجوَد و بخورد؟ رحمت نمی‌آید؟ یک غذای بهتری، یک نان نرم‌تری بده به او. خب امیرالمؤمنین، در دوران خلافت پیرمردی شده بود دیگر، مرد …

خواندن نماز و آیهٔ قرآن و نگاه عبرت‌آموز به ایوان مدائن

..امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام از مدائن عبور می‌کردند در یکی از سفرها، وقتی رسیدند به مدائن، ایستادند و این قصر معروف مدائن را، ایوان مدائن را نگاهی کردند. (68/2/7) ابتدا دو رکعت نماز خواندند. در جایی که مرکز کفر و بی‌نمازی بود، اولین کاری که حضرت کردند، خواندن دو رکعت نماز بود. (80/2/22) [بعد] این آیۀ شریفه را خواندند: «کَم تَرَکوا مِن جَنّاتٍ وَ عُیونٍ * وَ زُروعٍ وَ مَقامٍ کَریمٍ * وَ نَعمَةٍ کانوا فیها فاکِهیَ»[22] چه قصرهایی را، چه باغستان‌هایی را، چه کشتزارهایی را، چه جویبارهایی را گذاشتند و رفتند این قدرتمندان و پادشاهان. با چشم عبرت نگاه کردند. خب بله، آن روزی که ساسانیان در قصر مدائن و در آن شهر بزرگ، حکومت می‌کردند بر سرتاسر این کشور پهناور و عظیم، لابد نمی‌دانستند که یک روزی هم این‌طور منقرض خواهند شد و اینها را خواهند گذاشت و به ویرانه‌ای تبدیل خواهد شد و یادی از آنها در آنجاها نخواهد شد.

پرهیز از ویرانگری و بهره‌گیری از موقعیت برای انتقال مفاهیم عالی

حالا شما برخورد منصور را با برخوردی که امیرالمؤمنین در خصوص طاق کسری داشتند، مقایسه کنید..[با آن] حرف‌های عبرت‌آموز؛ هیچ حرفی از خراب‌کردن به میان نیامد. وقتی‌که هست، باشد. چه عیب دارد؟ آن روح علوی را اینجا ببینید چگونه است! اهل خراب و ویران کردن نیست؛ اما فوری، از همین موقعیت برای انتقال آن مفاهیم عالی که در ذهن دارند، استفاده می‌کنند. (80/2/22)

کنیهٔ ابوتراب از سوی بنی‌امیه و ناشناخته‌ماندن او نزد شامیان

یک شامی از یکی از بزرگ‌هایشان پرسید: این ابوترابی که امیر بر روی منبر او را لعنت می‌کند، کیست؟ «ابوتراب» کُنیه‌ای است که بنی‌امیه به امیرالمؤمنین دادند. نمی‌گفتند ابوالحسن، نمی‌گفتند امیرالمؤمنین، نمی‌گفتند علی، می‌گفتند ابوتراب، پدرِ خاک. یک لقب این‌طوری به امیرالمؤمنین داده [بودند]. آن‌یکی در جواب گفت: والله من هم نمی‌دانم کیست، گمان می‌کنم از همین دزدهای سر گردنه‌ای [بوده] که اطراف شام روی کوه‌ها هستند.

قرآن مجسم و اسلام مجسم

علی کیست؟ علی آن کسی است که قرآن مجسم، خودِ اوست؛ اصلاً اسلامِ مجسم، اوست. معلوم است که اگر مردم شام علی را می‌شناختند، با سخنان او و با حرف‌های او و با تعلیمات و آموزش‌های او آشنا می‌شدند، دیگر معاویه و امثال معاویه را به امارت و حکومت و بزرگ‌تری قبول نمی‌کردند، پس نباید بشناسند او را. و در این زمینه بنا کردند کارکردن.

فضایل امیرالمؤمنین (ع): ایمان، سابقه، شجاعت و گره‌گشایی در همهٔ میدان‌ها

این دختر را پیغمبر اکرم داده است به کسی که در جامعۀ اسلامی، ازلحاظ افتخارات، در درجۀ اعلاست؛ علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام، جوان شجاع، شریف، از همه مؤمن‌تر، از همه باسابقه‌تر، از همه شجاع‌تر، در همۀ میدان‌ها حاضر؛ کسی که اسلام به شمشیر او می‌گردد؛ هر جایی که همه درمی‌مانند، این جوان می‌آید جلو، گره‌ها را باز می‌کند، بن‌بست‌ها را می‌شکند. این دامادِ محبوبِ عزیزی که محبوبیت او به‌خاطر خویشاوندی و اینها نیست، به‌خاطر عظمت شخصیت اوست. دختر را داده است به این داماد. حالا کودکی از اینها متولد شده است و او حسین‌بن‌علی است. البته همۀ این حرف‌ها دربارۀ امام حسن علیه‌السلام هم هست، من حالا بحثم راجع‌به امام حسین است. عزیزترینِ عزیزان پیغمبر است؛ او را در آغوش می‌گیرد، می‌بَرد مسجد. رئیس دنیای …

پرهیز از دروغ و مجامله در شورای عمر برای رسیدن به حکومت

… اسلامی را به‌دست بگیرد ـ که لازمۀ رهبری، تقوا و عدالت است ـ این آدم برای اینکه خود را به رهبری جامعۀ اسلامی برساند، بی‌تقوایی و بی‌عدالتی را پیشه کند، یعنی مخالفت کند با اصولی که در رهبری جامعۀ اسلامی در اسلام و در قرآن مقرر شده؛ این را تقیّه نمی‌گویند. امیرالمؤمنین علیه‌السلام در شورایی که عمر تشکیل داد، با یک دروغ، با یک مجامله[2]، می‌توانست حکومت را در دست بگیرد، اما امیرالمؤمنین علیه‌السلام این مجامله و این دروغ‌گویی را مرتکب نشد. می‌توانست آنجا بگوید که من برطبق کتاب خدا و سنت پیامبر و سیرۀ شیخین حکومت خواهم کرد، با گفتن این حرف و با سپردن این تعهد، حکومت را قبضه می‌کرد، منتها وقتی‌که به حکومت می‌رسید، عمل نمی‌کرد به سیرۀ شیخین. این کاری بود که امیرالمؤمنین علیه‌السلام آسان می‌توانست انجام بدهد، اما نداد. چرا؟ برای خاطر اینکه در منطق اسلام، آن وسیله‌ای که انسان را به هدف می‌رساند، نباید برخلاف هدف باشد، نباید نامقدس و آلوده باشد؛ وسیله هم بایستی صحیح باشد، باید وسیله‌ای باشد که با هدف، قابل تطبیق باشد. علی علیه‌السلام می‌خواهد حکومت بکند برای اینکه دروغ‌گویی را از …

تحلیل اجتماعی او از علت پیشرفت زمان پیامبر و توقف کارها در زمان خود

شما از این خطبه چه می‌فهمید؟ سخن امیرالمؤمنین که چیزی جز سخن پیغمبر نیست، آن راهی که علی می‌رفت، همان راهی‌ست که برادرش پیغمبر می‌رفت. چرا در آن روز پیغمبر خدا آن‌جور پیشرفت کرد و چرا در زمان امیرالمؤمنین کارها آن‌جور متوقف ماند؟ چرا؟ امیرالمؤمنین دارد بیان می‌کند سِرّش را. می‌گوید چون آن روز ما صبر کردیم در میدان‌های جنگ، آن روز بر سوزش درد صبر کردیم، آن روز حاضر شدیم از توی رختخواب بیاییم توی میدان، آن روز حاضر شدیم از منافع مادی و کسب و کارمان بگذریم برای خدا، اما امروز شما حاضر نیستید. آن روز پیش رفتیم، امروز عقب می‌مانیم. یک مسئلۀ خیلی ساده و روشن؛ دو دوتا، چهارتا. این تحلیل اجتماعی امیرالمؤمنین است.

بیزاری از دروغ و رشوه و سخت‌گیری در راه خدا و بیت‌المال

فرق بین علی و معاویه چه بود؟ شما را به خدا، امروز شما علی و معاویه را ترسیم کنید در اجتماعتان. یک نفر را در نظر بگیرید که هرچه می‌گوید، ضد راحتی و تنعم و رفاه شخصی‌ست، هرچه می‌گوید، بارِ مسئولیت بردوش‌گذارنده است، هرچه می‌خواهد، تلاش است. از دروغ بدش می‌آید، از رشوه ناراحت می‌شود، از هدیه‌ای که بوی رشوه بدهد ناراحت می‌شود. در راه خدا و برای خدا مُتِنمِّر[7] است. یک پلنگ‌دماغیِ عجیبی در راه خدا دارد. در راه خدا و حکم خدا به هیچ‌کس رحم نمی‌کند، برادرش هم که می‌آید از او پول می‌خواهد از بیت‌المال، آهن گداخته می‌گذارد طرف مشتش. یک نفر این‌جوری در اجتماع؛ سخت‌گیر، دقیق، محتاط در اجرای احکام و حدود الهی و اسلامی، این یک نفر. یک نفر هم نقطۀ مقابل اوست؛ حاضر است آدم عیش کند، حاضر است آدم راحت بگذراند، حاضر است هرچه هم بخواهد از او، به آدم بدهد، فقط یک شرط درمقابل برای انسان قرار می‌دهد …

ولایت علی (ع) یعنی پیروی فکری و عملی و جدا نشدن از او

پس ولایت علی‌بن‌ابی‌طالب یعنی چه؟ یعنی در افکارت پیرو علی باشی؛ در افعالت پیرو علی باشی، تو را با علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام رابطه‌ای نیرومند، مستحکم، خلل‌ناپذیر پیوند زده باشد، از علی جدا نشوی؛ این معنای ولایت است. خوب فهمیدید ولایت چیست؟ اینجاست که می‌فهمیم معنای این حدیث را، «وَلايَةُ عَلِيِّ بنِ اَبِي طالِبٍ حِصنِي»[10] ولایت علی‌بن‌ابی‌طالب حصن و حصار من است ـ از قول خدا ـ «فَمَنْ دَخَلَ حِصنِي اَمِنَ مِن عَذابِي» هر‌که داخل این حصار شد، از عذاب خدا مصون و مأمون …

تعیین او به‌عنوان ولی با زکات دادن در حال رکوع

… هم که نیست؛ رسول، رسول اوست باز. خداست و رسولش، خب، رسول که همیشه باقی نمی‌ماند؛ ﴿اِنَّكَ مَيِّتٌ وَ اِنَّهُم مَيِّتونَ﴾ ۲[17] بعد از رسول چه؟ بعد از رسول هم داریم؛ ﴿وَ الَّذينَ آمَنوا﴾ آن مؤمنان. کدام مؤمنان؟ هرکسی که ایمان آورد کافی است؟ نه، نشانه دارد. ﴿اَلَّذينَ يُقيمونَ الصَّلاَ﴾ اقامۀ نماز می‌کنند، ﴿وَ يُؤتونَ الزَّكاةَ﴾ می‌دهند زکات را، ﴿وَ هُم راكِعونَ﴾، واو را حالیه گرفتند مفسرین؛ در‌حالی‌که در رکوعند، در حال رکوع زکات می‌دهند. یعنی چه کسی‌؟ یعنی امیرالمؤمنین، علی‌بن‌ابی‌طالب، به‌عنوان ولی معین می‌شود.

نماد مؤمنان آیهٔ ولایت حتی با تفسیر عام آن

حالا شما یک‌وقت این را از آیه استفاده می‌کنید، واو را واو حالیه می‌گیرید، خیلی هم خوب؛ اگر به فرض در این‌هم تشکیک بکنید، بگویید نه، مطلق مؤمنین را می‌خواهد بگوید که دارای این خصوصیت هستند. بنده سؤال می‌کنم: سمبل و رمز برای یک‌چنین کلّیتی چه کسی می‌تواند باشد در جامعۀ اسلامی؟ غیر از علی‌بن‌ابی‌طالب کسی را سراغ نداریم. در آن جامعۀ اسلامی، آن‌کسی‌که می‌توانست سمبل این‌گونه جناحِ ایمانیِ متقن و محکمی باشد، علی‌بن‌ابی‌طالب است؛ ولو فرض کنیم که آیه به آن حضرت هم ناظر نباشد، اگر‌چه که به‌خاطر واقعیت تاریخی‌ای که نقل شده، ناظر است.

بی‌ولایتی جامعهٔ اسلامی در ۲۵ سال دوری او از زمام امور

امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه بعد از پیغمبر، بیست‌وپنج سال زمام اجتماع را در دست نداشت. جامعۀ اسلامی بعد از پیغمبر، بیست‌وپنج سال دارای ولایت نبود؛ تمام شد رفت. در آن جامعه، سلمان شخصاً دارای ولایت بود، ابی‌ذر شخصاً دارای ولایت بود، مقداد شخصاً دارای ولایت بود، آن دیگری شخصاً دارای ولایت بود، اما جامعۀ اسلامی چطور‌؟ جامعۀ اسلامی بعد از پیغمبر، بیست‌وپنج سال دارای ولایت نبود. بعد امیرالمؤمنین رسید به …

جانشینی پیامبر به سبب ملاک‌های ایمان، اقامهٔ نماز و انفاق

… می‌کند؛ ولی نه به‌صورت معین کردن زورگویان تاریخ، که وقتی معاویه فرض کنید می‌خواهد برای خودش جانشین معین بکند، می‌گوید این پسر جانشین من است، فرزند من که هست، باید که به این مقام، او بعد از من برسد. اما خدای متعال این‌جوری برای پیغمبر جانشین معین نمی‌کند؛ می‌گوید که علی‌بن‌ابی‌طالب باید بعد از پیغمبر به حکومت برسد، چون ملاک حکومت در او هست به نحو شدید. چیست؟ ایمانِ کامل به خدا، اقامۀ صلاة در جامعه، دلبستگی به انفاق و ایتاء[12] زکات تا حد از خود بی‌خود شدن. ضمن اینکه نصب می‌کند خلیفه را، ضمن اینکه معین می‌کند خلیفه را که علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام است، ملاک را، مناط[13] را، فلسفۀ خلافت او را هم روشن می‌کند. این آیۀ قرآن است. بنابراین در اسلام، ولیّ امر آن کسی‌ست که فرستادۀ خداست، آن کسی‌ست که خودِ خدا او را معین می‌کند؛ چون فرض این است که هیچ انسانی به‌حسبِ طبیعت خلقت و آفرینشش، حق تحکم بر انسان‌های دیگر را ندارد.

توصیف خاموشی هدایت و کوری عمومی مردم در زمان بعثت

… [اتّفاق افتاد]؟ بعثت در بدترین شرایط قابل تصوّر اتّفاق افتاد؛ در میان مردمی که از لحاظ اخلاقی، از لحاظ عملی، از لحاظ فکر، از لحاظ دل، بدترین، شقی‌ترین، لجوج‌ترین، عصبی‌ترین(۲)، ظالم‌ترین، زورگوترین افراد در جوامع آن روز محسوب میشدند؛ عربستان این‌جوری بود. امیرالمؤمنین (علیه السّلام) درباره‌ی شرایط آن روز میفرماید که «فَالهُدىٰ خامِلٌ‌ وَ العَمىٰ شامِل‌»؛[2] مشعل هدایت بکلّی خاموش بود، یعنی هیچ هدایت به حقایق پاکیزه‌ی عالمِ وجود وجود نداشت؛ وَ العَمىٰ شامِل؛ کوری هم عمومی بود؛ یعنی امیرالمؤمنین یک ‌چنین وضعی از مردم مکّه و مدینه و آن حدودی که پیغمبر در آنجا مبعوث شد تصویر میکند. نادان بودند، بی‌سواد بودند، لجوج‌ بودند، متعصّب بودند، فاسد بودند، متکبّر بودند ــ با همه‌ی این صفات پلیدی که در آنها بود، تکبّر هم بود ــ ظالم بودند، بینشان اختلاف طبقاتی بود. بزرگشان هم بد بود، کوچکشان هم بد بود؛ ظالمشان، مظلومشان، غلامشان، اربابشان. در یک …

از نخستین پذیرندگان ایمان در روز بعثت

خب، روز مبعث چنین روزی است، چنین ایمانی عرضه شد و کسانی که آن را قبول کردند، کسی مثل امیرالمؤمنین بود؛ علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السّلام) این ایمان را قبول کرد، جناب خدیجه این ایمان را قبول کرد؛ در درجه‌ی اوّل، کسان دیگری نبودند. خب حالا این راجع به مبعث بود که عرض کردیم.

لزوم الگو قرار دادن او در حرکت به سوی عدالت و تقوا

امروز جمهوری اسلامی احتیاج دارد به عدالت، و احتیاج دارد به تقوا؛ امروز جمهوری اسلامی نسبت به گذشته، هم در عدالت پیشرفت داشته است، هم در تقوا؛ لکن تا آن مقداری که مورد انتظار است فاصله داریم. امیرالمؤمنین را باید اسوه قرار بدهیم و در این راه به سمت آن قلّه حرکت کنیم.

ذلت ملتی که در خانهٔ خود با دشمن درگیر شود

… ما را ناامنی خواهد گرفت. ناامنی فتنه‌ی داعش هم یک چیز معمولی نبود؛ شما یکایک نمونه‌هایی که پیش آمد، یادتان هست؛ در حادثه‌ی شاهچراغ،[3] حادثه‌ی کرمان،[4] حادثه‌ی مجلس[5] و امثال اینها. هر جا توانستند، فجایع این‌جوری به بار آوردند. این بنا بود بیاید اینجا. امیرالمؤمنین فرمود: ملّتی که در خانه‌ی خودش درگیر با دشمن بشود ذلیل میشود؛‌ نگذارید به خانه‌ی شما برسد.[6] لذا نیروهای ما رفتند، سرداران برجسته‌ی ما رفتند، شهید عزیز ما سلیمانی و یارانش و همکارانش رفتند، جوانهای خود آنها را، هم در عراق، هم در سوریه ــ اوّل در عراق، بعد در سوریه ــ سازمان‌دهی کردند، مسلّح کردند، ایستادند در مقابل داعش، کمر داعش را شکستند و توانستند غلبه پیدا کنند. خب، حضور ما در آن قضیّه این‌جوری بود.

حفظ و بهره‌گیری از تجربه‌ها نشانهٔ خردمندی

یک فرصت دیگری که جزو ارزنده‌ترین فرصتها است، تجربه‌ها است؛ باید قدر این تجربه‌ها را بدانیم. اَلعَقلُ حِفظُ التَّجارِب؛ این فرمایش امیرالمؤمنین است. امیرالمؤمنین (علیه السّلام) استفاده‌ی از تجربه‌ها و حفظ کردن تجربه‌ها را نشانه‌ی خردمندی میدانند. وَ خَیرُ ما جَرَّبتَ ما وَعَظَک‌؛[3] تجربه‌ای که بتواند به شما درس بدهد و راه را جلوی پای شما بگذارد. ما تجربه‌های خوبی داریم؛ دولتهای گوناگون آمدند و کارهایی کردند که برای ما تجربه شده: یک کارهایی بوده که نباید میکردند، کردند، ضرر کردیم؛ یک کارهایی بوده که …

توصیه به مشورت نکردن با بخیل و ترسو و حریص

… در انتخاب کارشناس: گاهی اوقات، در مواردی، ته‌نشین‌های ذهنیِ غلطِ یک کارشناس، با ادبیّات کارشناسی به میدان می‌آید، با لباس کارشناسی به میدان می‌آید، آن‌وقت مشکل درست میکند و آن نظرات غلط حاکم بر ذهن آن کارشناس را یا خصوصیّات اخلاقی او را به شما تحمیل میکند. امیرالمؤمنین (علیه السّلام) در این زمینه هم توصیه دارند: لا تُدخِلَنَّ فی مَشوِرَتِکَ بَخیلاً ... وَ لا جَباناً؛ با بخیل مشورت نکن. یعنی چه؟ یعنی کارشناست بخیل نباشد؛ چرا؟ برای خاطر اینکه اگر خواستی کمکی به کسی بکنی، این بخیل جلویت را میگیرد میگوید که جیبت خالی میشود. با آدم ترسو مشورت نکن، از آدم بزدل نظر کارشناسی نگیر؛ برای خاطر اینکه هر کار بزرگی بخواهی انجام بدهی، هر اقدام خوبی و قدم بلندی …

ناتوانی بشر عادی از درک رتبه و حقیقت معنوی امیرالمؤمنین

و امّا درباره‌ی امیرالمؤمنین (علیه الصّلاة و السّلام). ما درباره‌ی علیّ‌بن‌ابی‌طالب (علیه السّلام) چه بگوییم؟ مگر ذهن بشر معمولی و چشم خرد انسان عادّی و معمولی میتواند آن خورشید را ببیند، به او نگاه کند، به او خیره بشود؟ مگر امکان دارد؟ نه. جمال معنوی امیرالمؤمنین را نمیشود [فهمید]؛ ماها نمیفهمیم؛ رتبه‌ی عرشی امیرالمؤمنین را ما نمی‌شناسیم؛ یعنی کلماتی گفته میشود، یک تصویری ممکن است در ذهنمان به وجود بیایید امّا مغز و معنای آن حقیقت روشنی را که امیرالمؤمنین مظهر آن است، واقعاً نمیتوانیم درست درک کنیم؛ بشر معمولی نمیتواند درک کند؛ آن را ائمّه درک میکنند، آن را خود پیغمبر درک میکند. خب پس ما چه جور از امیرالمؤمنین درس بگیریم؟ از کلمات خود امیرالمؤمنین که در نهج‌البلاغه هست و بحمدالله تدوین‌شده و موجود است. یکی از نعمتهای بزرگ الهی برای جوامع اسلامی همین …

وصف‌ناپذیری عدالت امیرالمؤمنین

در مورد مسئله‌ی عدالت؛ اصلاً نمیشود انسان درباره‌ی عدالت امیرالمؤمنین حرف بزند؛ اصلاً قابل توصیف نیست. حالا من یک جمله از حضرت نقل کردم؛ میفرماید: «وَاللهِ لَاَن اَبیتَ عَلی حَسَکِ السَّعدانِ مَسَهَّداً اَو اُجَرَّ فِی الاَغلالِ مُصَفَّداً»، اگر سخت‌ترین شکنجه‌ها را به من بدهند، با بدن برهنه من را روی خارها بکشانند و مانند اینها، «اَحَبُّ اِلَیَّ مِن اَن …

اوج هوشیاری در مقابل دشمن

… خاطرشان جمع میشود که دیگر خطری نیست؛ اگر دشمن لالایی بدهد، خوابشان میبرد! امیرالمؤمنین میفرماید که «وَ مَن نامَ لَم یُنَم عَنه»؛[16] اگر تو خوابت برد، معلوم نیست دشمن هم خوابش برده باشد، او بیدار است. نوازش دشمن و لالایی دشمن موجب نمیشود من به خواب بروم؛ یعنی این هوشیاری در مقابل دشمن در اوج است.