مواد صلحنامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلحنامه، امام حسن تصریح میکند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین میگفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علیبنابیطالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمیگویند. به تو امیرالمؤمنین نمیگوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح میکند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح میکند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح میکند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آنوقت البته زمینه آماده شده بود، فکر میکرد که زمینه آماده خواهد شد، بهحسب موازین ظاهری.امیرالمؤمنین (ع)شخص
نامهای دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابیطالب (ع)
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱
سیر زمانی
از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴۱۳۵۶۱۴۰۴
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)
شجاعت ایشان غیر از کشتن مرحب و کندن در خیبر و پهلوانی در نبرد
شما شجاعت امیرالمؤمنین را در کجا میدانید؟ معمولاً شجاعت این بزرگوار را در کشتن مَرحب خَیبَری[12] و در بلندکردن درِ قلعۀ خیبر و از این چیزها میدانند؛ درحالیکه شجاعت آن بزرگوار اینها نیست. همچنین شجاعت آن بزرگوار این نیست که وقتیکه در یک صف دشمنی واقع میشد، با یک شمشیر چند نفر را میانداخت؛ اینها پهلوانی است؛ البته فضیلت است، اما شجاعت اینها نیست. شجاعت امیرالمؤمنین (52/11/28)ایستادگی شجاعانه در برابر لجوجان، سرشناسان و ثروت شام
[آنجاست که] درمقابلِ لجوجترین افراد، شجاعانه ایستاد. درمقابلِ کسانی که نام و نشانی در جامعۀ اسلامی داشتند، شجاعانه ایستاد. درمقابلِ ثروت انباشتۀ در شام که میتوانست دههاهزار سرباز جنگجو را درمقابلِ او به صفآرایی وادار کند، شجاعانه ایستاد. راه خدا را وقتی تشخیص داد، هیچ ملاحظهای از هیچکس نکرد. این شجاعت است. درمقابلِ خویشاوندان خود ملاحظه نکرد. (74/11/20) با آبرومندانِ از صحابۀ پیغمبر که در مقابلش قرار گرفتند، جنگید. با متعصبان و مقدسانی هم که در زمرۀ خوارج او را قبول نکردند، باز جنگید، …زندهبودن در دنیا بهعنوان نمونهٔ انسانیت با وجود ستم تاریخی، در سایهٔ قاطعیت
علیبنابیطالبی که تا زمان خلافت عمربنعبدالعزیز، در شهرهای کشور عظیم اسلامی آن روز، بعد از نماز او را لعن میکردند؛[13] علیبنابیطالبی که تا زمان خلافت منصور، قبر او مخفی بوده است؛[14] علیبنابیطالبی که به قول بزرگان علمای اهل سنت، در دوران ائمه علیهمالسلام عدهای او را بهخاطر بغض و عدهای او را بهخاطر جهالت، دور کردند از ذهن مردم؛ یکچنین شخصیتی که اینهمه مورد ستم تاریخی قرار گرفته است، امروز اینطور در دنیا زنده است که حتی [در میان] آنهایی که اسلام را قبول ندارند، هستند که علیبنابیطالب را بهعنوان یک نمونه و مثالِ انسانیت و فضیلت قبول دارند. این ماندنِ در تاریخ، این زندهبودن و حضور همیشگی، در سایۀ آن قاطعیت است. اگر درمقابل دشمنِ هوچی، دشمنِ تحقیرکننده، دشمنی که میخواهد با تبلیغات، خط اسلامی را منحرف کند، این خط از جای خود تکان بخورد و راهش را عوض بکند، اسلام یقیناً باقی نخواهد ماند. البته اسلام و قرآن را خدا نگه میدارد، در نسلها و تاریخ، نگه میدارد، اما این …نپذیرفتن خلافت و نداشتن حرص به قدرت و مقام
علیبنابیطالب وقتی مردم میآیند خلافت را دودستی به او تسلیم بکنند، قبول نمیکند، میگوید بگذارید من همینطور که تا حالا این بیستوپنج سال مشاور خلفا بودم، بازهم یک نفر را خلیفه کنید، من مشاور او خواهم بود. حرص به مقام ندارد، دنبال قدرت و مقام نمیدود؛ اما این دوتا آقا دنبال قدرت و مقام، از مدینه به مکه، از آنجا به بصره، دواندوان آمدند، هزاران انسان را هم با خودشان آوردند. این نمیتواند فارق باشد؟تأخیر جنگ به امید هدایت گمراهان و مهربانی همراه با قاطعیت
… صفین تأخیر انداخت که اصحاب امیرالمؤمنین برگشتند [و گفتند] یا امیرالمؤمنین! مگر تو میترسی از لشکر معاویه که با او نمیجنگی؟ فرمود من میترسم؟من که در جوانی سینۀ مردان را به خاک مالیدم؟ من که سالهای سال است هیچ تهدیدی من را از میدان بیرون نکرده؟ من میترسم؟ «فَوَ اللهِ مَا دَفَعتُ الحَربَ یَوماً اِلّا وَ اَنَا اَطمَعُ اَن تَلحَقَ بی طائِفَةٌ فَتَهتَدِیَ بِی»[3] من هر روزی که جنگ را عقب میاندازم، به امید این است که شاید یک عدهای دیگر از اینها بصیرت پیدا کنند، به هوش بیایند، به من ملحق بشوند و هدایت پیدا کنند. «وَ ذٰلِکَ اَحَبُّ اِلَیَّ مِن اَن اَقتُلَها عَلیٰ ضَلالِها»، ببینید این دل مهربان امام چیست، در کنار آن قاطعیت نسبت به گنهکارها، نسبت به اشتباهکردهها، به فریبخوردهها، با دل پرمحبت روبهرو میشود. میگوید من ترجیح میدهم آنکسیکه گمراه شده، بهدست من از گمراهی برگردد و هدایت بشود، تا اینکه او در گمراهی بماند و من او را بکُشم. امیرالمؤمنین در صفین قصد داشت اگر میتواند، مردم را هدایت کند. منتها لشکریان معاویه از اول وضعیت را طوری کردند که آتش جنگ برافروخته شد. حمله را آنها شروع کردند.تلاش برای گشودن گره ذهنی خوارج با کار تبیینی و تشریحی
خب، حالا این غده است، علاجش چیست؟ در زندگی امیرالمؤمنین این قسمت هم کاملاً تشریح شده است. اول امیرالمؤمنین سعی کرده گرۀ ذهن اینها را باز کند، با کار تبیینی و تشریحی. اینها چه میگفتند؟ حرف اصلی خوارج یک کلمه بود و آن عبارت بود از «لا حُکمَ اِلّا لِلّهِ»؛ یعنی چه؟ من این شعار را از دیدگاه خوارج تشریح کنم برایتان. بعد از آنکه در صفین قرار شد حکمیت انجام بگیرد،..حضرت فرمود: خب، برگردیم، برگردیم برویم طرف کوفه. لشکریان را …اولویت معنویت و تربیت انسان در رفتار ایشان پس از صفین
… دارید؟ بعد رو کرد به اصحابش، فرمود: اگر آنها میتوانستند حرف بزنند، به شماها میگفتند: «اَنَّ خَیرَ الزّادِ التَّقوَی» بهترین توشههایی که در این راه، در این سفر پرخطر به درد آدم میخورد، تقواست، نه آن خانهها، نه آن همسرها، نه آن فرزندها، و نه هیچچیز دیگر! اصلاً ببینید، در یک عالم دیگر است امیرالمؤمنین، حالا بیاید و توجیه کند و از مردم عذرخواهی کند و نمیدانم به فکر این مسائل، ابداً! اصلاً مسئلۀ علی، مسئلۀ تربیت انسان است، زندهکردن دل انسانهاست. وارد کوفه شد، اوضاع به حال عادی جریان دارد و امیرالمؤمنین منتظر است که نتیجۀ حکمیت را ببیند چه خواهد شد.حلم و صبر در برابر تعریض خوارج در مسجد کوفه
… به سابقۀ خودت اینقدر نناز، مشرک شدی تو، با قبول حکمیت شرک آوردی به خدا و تمام کارهایت باطل شد. حالا آن بیعقل را ببین که با قرآن میخواهد به جنگ علی بیاید که قرآن ناطق است. حضرت در حال نماز جوابش را دادند، چون در نماز [خواندن] آیۀ قرآن باطلکنندۀ نماز نیست. حضرت بهصورت حدیث نفْس این آیه را خواندند: «فَاصبِر اِنَّ وَعدَ اللهِ حَقٌّ وَ لا یَستَخِفَّنَّکَ الَّذینَ لا یوقِنوَ»[12] صبر کن، تحمل کن، وعدۀ خدا حق است، و این مردمی که یقین در دلهای آنها راه نیافته، تو را تحریک نکنند. که این هم آرامشی به حضّار میداد که آیۀ نیشدار و کنایهآمیز را از او شنیده بودند؛ هم نشاندهندۀ این بود که خود امیرالمؤمنین چطور احساساتی درمقابل اینها دارد، با کمال حلم با اینها رفتار کرد.[13]مباحثه و نصیحت مفصل خوارج در حروراء برای بازگرداندن آنان
… فجیع اینها را کشتند. عدهای از یاران امیرالمؤمنین را همینطور کشتند. تا کَسی از شهر میآمد بیرون برود، اینها میرفتند و میکشتند. حضرت دیدند نمیشود با اینها اینطور گذراند، ابنعباس را فرستادند، گفتند برو با آنها مباحثه کن؛ رفت مباحثه کرد، فایدهای نبخشید. خود حضرت یک روز بلند شد رفت به اردوگاه اینها ـ همان حروراء که بودند ـ اول دو رکعت نماز آنجا خواند؛ بعد کمانش را درآورد، به کمانش تکیه داد، بنا کرد با اینها مفصّل صحبتکردن. آدم وقتی در نهجالبلاغه کلمات امیرالمؤمنین با اینها را میخواند، گریهاش میگیرد.[17] علیبنابیطالب، برادر پیغمبر، اولمسلمان، معلم اول دین، با آن معرفت، با آن سوابق تاریخی، با آن عظمت مقام، مجبور شده بیاید با یک عده نادان، متعصب، جاهل، شریر، منحرف، کجفهم، بیاطلاع، بحث کند. تمام هنر خودش را امیرالمؤمنین بهکار برد که اینها را نصیحتشان کند، بَرِشان گرداند. نشد! حضرت برگشت.تصمیم به مقابله با خوارج پس از ماهها محبت و اغماض و کشته شدن فرستادهٔ ایشان
حضرت یک نفر را فرستاد پیش اینها که چرا اینقدر شرارت میکنید؟ چرا آدمکُشی میکنید؟ همان کسی که امیرالمؤمنین فرستاده بود که این پیغام را بدهد، همان را گرفتند کشتند.[18] حضرت فرمود نه دیگر، اینطوری نمیشود. بلند شد گفت راه بیفتید برویم اینها را سر جای خودشان بنشانیم. البته تا این مدت، چند ماهی گذشته بود و کمال محبت و اغماض را امیرالمؤمنین نسبت به اینها روا داشته بود، و اینها هر روز پرروتر از روز قبل شده بودند. حضرت آمدند بهطرف محلی که اینها رفته بودند برای جنگ، آنجا مستقر شده بودند، محلی به نام نهروان. یک نفر آمد به حضرت گفت که اینها دارند از پلی که روی رودخانه است عبور میکنند، با شدت میآیند طرف ما. حضرت فرمود که نگران نباشید، «لا یُفلِتُ مِنهُم عَشَرَةٌ وَ لا …نصیحت خوارج پیش از جنگ و آغاز نکردن نبرد تا تیراندازی سوم آنان
… من را از برخورد مسلحانه میترسانید؟ من کسی هستم که عمرم را با شمشیر و نیزه گذراندم. بر امیرالمؤمنین خیلی سخت است، اما بازهم شروع نکرد. تا اینکه آنها بعد از فرمایشات امیرالمؤمنین، تیراندازی را شروع کردند. اصحاب علی گفتند: یا علی! تیراندازی میکنند. فرمود صبر کنید. دفعۀ دوم تیراندازی کردند، دفعۀ سوم تیراندازی کردند؛ امیرالمؤمنین فرمود حالا دیگر جای تأمل نیست. حمله کرد (65/3/9) و جنگ شروع شد.رفتار بدون خشونت با کنارهگیران از جنگ و فرستادن آنان به مرزبانی
آیا امیرالمؤمنین اینها را کشت؟ ابداً! حتی بداخلاقی هم نکرد. خودشان گفتند ما را به مرزبانی بفرست، امیرالمؤمنین قبول کرد و گفت لب مرز بروید و مرزداری کنید. عدهای را طرف خراسان فرستاد. همین ربیعبنخثیم ـ خواجه ربیع معروف مشهد ـ ظاهراً آنطورکه نقل میکنند، جزو اینهاست. (70/1/26)ملامت نشدن جنگهای سهگانهٔ آن حضرت به ناحقی در تاریخ
… میجنگید؛ همانطورکه عرض کردم، جنگ اگر جنگ حق باشد، انسان میتواند آن را برای مردم خودش و مردم دنیا تشریح کند. اگر جنگ ناحقی باشد، مجبور است تَعمیه[1] کند، سر مردم را کلاه بگذارد، استدلال دروغین درست کند و این استدلال دروغین بالاخره یکوقتی افشا خواهد شد. شما تا امروز یک نفر را در تاریخ سراغ ندارید، در اینهایی که تاریخ نوشتند، که امیرالمؤمنین را بهخاطر سه جنگی که کرد، ملامت کنند و بگویند که این جنگها ناحق بوده. کسانی پیدا شدند، گفتند اینها خلاف سیاست بود، خوب بود امیرالمؤمنین به این زودی شروع نمیکرد؛ اما کسی نگفته ناحق بود. آنکسانیکه امروز معاویه یا طلحه و زبیر را مقدس میشمارند، حتی آنها هم جنگ امیرالمؤمنین را جنگ ناحق و نادرستی نمیدانند. چرا، نویسندگانی پیدا شدند، بهخصوص در این اواخر، مثل عباس عقّادِ مصری و بعضیهای دیگر، گفتند که امیرالمؤمنین خلاف سیاست رفتار کرد؛ لکن همانها هم تأکید میکنند که علی چون حق بود، از سیاست صرفِنظر کرد. البته به نظر ما خلاف سیاست هم نبود؛ سیاستِ درست هم همین …جنگ بیسابقه با مسلماننمایان، نهایت قاطعیت و شجاعت آن حضرت
… عثمان پیش نیامد. جنگهایی که در دوران سه خلیفۀ اول شد، جنگهایی بود که مسلمانها با کفار میکردند؛ خیلی راحت، مسلمان شمشیر میبست، میرفت لب مرز، حمله میکرد، میجنگیدند. یا یک عدهای مرتد میشدند ـ مثل زمان ابوبکر که مرتد شدند ـ میرفتند با آنها میجنگیدند. جنگ بین دو گروهی که هر دو نماز میخوانند، هر دو روزه میگیرند، هر دو به پیغمبر معتقدند، هر دو به قبله معتقدند، هر دو ادعای قرآن دارند و قرآن میخوانند؛ این در زمان امیرالمؤمنین شد و هیچکس این جرئت و این قدرت را نداشت تا با کسانی که در لباس مسلمانی، خودشان را پنهان کردند و باطن کافرِ خودشان را پوشاندند، و با رهبرانی که پشت سر یک تودۀ ناآگاه مسلمان، خودشان را مخفی کردند، با اینها برود بجنگد. این کار را امیرالمؤمنین انجام داد و این نهایت قاطعیت و شجاعتِ آن حضرت بود. اینهم باز یک درس است. آنجایی که حق است، باید نگاه کرد که راه کدام است، وسیلۀ موفق کدام است، نباید نگاه کرد که آنطرف کیست؟ هرکه میخواهد [باشد]. وقتی راه، راه درستی است، راه حقی است، باید رفت جلو...امیرالمؤمنین هیچ ملاحظه نکرد؛ البته اِبا و امتناع از اینکه …رفتن به مسجد بهجای قصر و نماز پس از ورود به کوفه
… سال 36، امیرالمؤمنین از جنگ جمل، مظفر و پیروز برگشت و وارد کوفه شد. و از همانوقت هم کوفه را بهعنوان مرکز حکومت خودش قرار داد. وقتی وارد کوفه شد، مردم کوفه هم علاقهمند بودند به امیرالمؤمنین؛ رفتند به استقبال حضرت و با عظمت، با احترام، حضرت را فرود آوردند. گفتند که یا امیرالمؤمنین دوتا قصر اینجا هست، در کدامیک از این دوتا قصر وارد میشوید؟ فرمود: اول مسجد. از راه رفتند به محلۀ رُحبه یا رَحبه، و رفتند به مسجد اعظم کوفه که همین مسجد کوفهای است که امروز وجود دارد ظاهراً. اوّلی که حضرت وارد مسجد شدند، دو رکعت نماز خواندند؛ آنهم نمازی که علیبنابیطالب میخواند با آن حال و با آن توجه. بعد رفتند روی منبر و یک خطبهای ایراد کردند که من واقعاً برایم بسیار شگفتآور است.انسان کامل با همهٔ ابعاد معرفت و اخلاق
… شناسایی میشود و تعریف میشود. نهجالبلاغه درحقیقت، کتاب معرفی علیبنابیطالب است. چگونه ممکن است به دنیاهای اسرارآمیز و شگفتآور و وادیهای گوناگون معرفتی که در نهجالبلاغه هست، کسی سر نزده باشد، و بتواند آنها را اینطور زیبا و جالب ترسیم و توصیف کند؟ و در نهجالبلاغه همۀ ابعادِ یک شخصیت والای انسانی وجود دارد؛ از معرفت، از اخلاق، از خصلتهای ویژۀ یک انسان ـ منهای آموزشهای اسلامی ـ و از اخلاق ویژه و والایی که فقط اسلام به انسانها تعلیم داده؛ یک انسان کامل در نهجالبلاغه مجسم میشود و آن انسان کامل، خودِ امیرالمؤمنین است. و این نهفقط از باب شناسایی چهرۀ امیرالمؤمنین مهم است، از باب شناسایی اسلام و اینکه اسلام چگونه انسانی را میخواهد بسازد [هم]، حائز اهمیت است. امروز بشریّتِ معاصرمان از ما سؤال میکند این اسلامی که شما از آن دَم میزنید و فکر میکنید رسالت آن جهانی است، در …جمع زهد و عبادت با سرداری و تعلیم فنون جنگ
… دربارۀ زهدِ در دنیا و بیرغبتی و بیاعتنایی به این تجملات و زیورها و غرورها و فریبها و انگیزهها و جاذبههای دنیا حرف میزند، طوری حرف میزند که شما تصور میکنید که گویندۀ این کلمات، جز زهد و جز بیرغبتیِ به دنیا، هیچ کاری و شیوهای و مَنِشی در زندگی ندارد. عبارت مرحوم رضی این است: «کَلامُ مَن لا حَظَّ لَهُ فی غَیرِ الزَّهادَةِ و لا شُغلَ لَهُ بِغَیرِ العِبادَةِ»[4] یعنی وقتی علی علیهالسلام در باب زهد و در باب عبادت و در باب ترک دنیا و اشتغالِ به اینگونه مسائل حرف میزند، شما تصور میکنید این آدم، شب و روزش مشغول عبادت است و هیچ کاری جز عبادت ندارد. ناگهان همین بیان و همین نفَس و همین حنجره را میبینید که (59/2/13) در فضلیت شمشیر حرف میزند. (67/2/26) وارد میشود در میدان جنگ و دستور جنگیدن و تاکتیک بهتر جنگیدن را تعلیم میدهد. (59/2/13) راوی میگوید که دیدم علیبنابیطالب [در جنگ جمل] بعد از آنکه پرچم را از دست محمد گرفت، (67/2/26) خطاب میکند به محمدبنحنفیه: «تِدْ فِی الاَرَضِ قَدَمَکَ»[5] پای خود را در میدان جنگ استوار بدار، «اَعِرِ اللّٰهَ جُمْجُمَتَکَ» جمجمۀ خود را به خداوند …سخن در توحید چون فیلسوف و در کشورداری چون سیاستمدار
عین همین مسئله را شما در زمینههایِ دیگر [میبینید]؛ در مورد اعتقادات. وقتی در مورد توحید حرف میزند، مثل یک فیلسوف و بهتر از هر فیلسوف و عمیقتر و پرمایهتر از هر متفکرِ اندیشمندی حرف میزند. در زمینۀ ادارۀ مملکت و کشورداری وقتی حرف میزند، دستوراتی که به مالک اشتر میدهد ـ در آن پیامِ معروفش به مالک اشتر،[6] آن فرمان معروف و گسترده و همهجانبه ـ دقیقاً موضع یک سیاستمدار، یک حاکمی که سالیان درازی حکومت کرده و به چَموخم حکومت وارد است و میداند چگونه بایستی با مردم برخورد کرد، چگونه بایستی دوروبَریها را انتخاب کند، مأمورین را از چه تیپهایی بایستی برگزید، اینطوری حرف میزند؛ یک سیاستمدار، یک حاکم، یک زمامدار.سخن در حقوق مردم و ضعفا چون مصلحی بزرگ
و وقتی در زمینۀ حقوقِ اجتماع، حقوق مردم و حقوق ضُعفا حرف میزند، چنان حرف میزند و بر روی نکاتی انگشت میگذارد که شما میبینید یک فیلسوف اجتماعی است، یک انقلابیِ اجتماعی، یک مصلحِ بزرگ است؛ از گرسنگیِ مردم [میگوید]، از ضعفهای مردم، از نقاط قوّت مردم، از خلأهای جامعه، و از آن چیزهایی که یک سیاستمدار و یک زمامدار بایستی حتماً آنها را بداند و بشناسد و به آنها توجه داشته باشد، و از عدالت اجتماعی و تساویِ بین مردم و ازاینقبیل.«فزت و رب الکعبه» و اتصال روح امیرالمؤمنین (ع) به عالم ملکوت
… گوشمان رسیده است؛ از قول سیدالشهدا سلماااللهعلیه بعد از اینکه ضربت خوردند و بر زمین افتادند، همین جملات نقل شده، «بِسمِ اللهِ وَ بِاللهِ وَ عَلَ مِلَّةِ رَسولِاللهِ»[5] به نام خدا، برای خدا، در راه خدا، بر طریقۀ رسول خدا. حاصل زندگی را تقدیم این راه کردن. و این جمله هم نقل شده است که فرمود: «فُزتُ وَ رَبِّ الکَعبَةِ»[6] به خدای کعبه من موفق شدم، فائز شدم. یک روایت دیگر دارد که حضرت فرمود: «لِمِثلِ هَذا فَلیَعمَلِ العامِلونَ»[7] یعنی هرچه که برای رسیدن به یکچنین سرانجامی انسان عمل بکند، زیادی عمل نکرده. برای چنین سرانجامی، عمل باید کرد. ببینید، این نشاندهندۀ این است که این روح مطهر و پاکیزه، چطور متصل به عوالم ملکوت است؛ حتی در همان وقتیکه هنوز جسم او در این دنیاست و زنده است. «ثُمَّ صاحَ وَ قالَ قَتَلَنِی ابنُ مُلجَمٍ قَتَلَنِیَ اللَّعینُ» بعد از آنکه این ذکر را، این مناجات را حضرت کردند، بعد فریاد کشیدند که مردم متوجه باشند و قاتل را نگذارند که بگریزد و فرار بکند. «فَلَمّا …دلداری به امام حسن (ع) و خبر از حضور پیامبر (ص)، خدیجه و فاطمه (س) در انتظار او
… عَلَیهِالسَّلام» از اشک چشم امام حسن، چند قطرهای روی صورت امیرالمؤمنین ریخت. «فَفَتَحَ عَینَیهِ» حضرت چشمشان را باز کردند. «فَرَآهُ باکیاً» دیدند امام حسن دارد گریه میکند. «فَقالَ یا حَسَنُ ما هذَا البُکاءُ؟» فرمود حسن جان! چرا گریه میکنی؟ «یا بُنَیَّ لا رَوعَ عَلیَ اَبیکَ بَعدَ الیَومِ» پسرم! بعد از این لحظه، دیگر پدرِ تو هرگز هیچ ناراحتی و ترسی ندارد؛ «هَذا جَدُّکَ» این جدت پیغمبر است، «وَ خَدیجَةُ» این خدیجه است، «وَ فاطِمَةُ» این فاطمه است، «وَ الحورُ العینُ مُحدِقونَ» همه اطراف من را گرفتهاند. «مُنتَظِرونَ قُدومَ اَبیکَ» همه منتظرند که من بروم زودتر به اینها ملحق بشوم، «فَطِب نَفساً وَ قَرَّ عَیناً وَ اکفُف عَنِ البُکاءِ» اشک نریز پسرم! (84/7/29)زنده نگه داشتن یاد علی (ع) از سوی شیعه برای زنده ماندن خط و مقصود او
برادران و خواهران عزیز! ما، برای علی گریهکردنمان، یاد امیرالمؤمنین را زنده نگاهداشتنمان، برای چه بود؟ شیعه چرا 1350 سال است که فضیلت علی و نام علی و یاد علی را در منابر، در کتابها، در نوشتهها، در گفتههای خصوصی و عمومی تکرار میکند؟ چرا؟ برای این است که امیرالمؤمنین یک خطی را در دنیا ترسیم کرده است؛ شیعه خواسته است این خط زنده بماند، شیعه خواسته است مقصودِ علی در دنیا نمیرد. خود پیغمبر و خود امیرالمؤمنین و همۀ اولیای بزرگ خدا از این دنیا میروند، آنچه که اگر برود و بمیرد و فراموش بشود خطرناک است، راه پیامبران، آرمان اولیای خدا، هدف و مقصود پیامبر و علی است. (59/5/10)شکایت امیرالمؤمنین (ع) در رؤیا به پیامبر (ص) از دشمنی و لجاجت امت
… است؛ در آغوش پیغمبر بزرگ شده است؛ پیغمبر پدر او بوده است در همۀ ادوار. حالا هم که پیرمرد شصتوسهسالهای است، وقتی پیغمبر را در خواب میبیند، باز همان احساس کودکانه را درمقابل پیغمبر دارد؛ مثل بچهای که به پدرش شکایت کند. امیرالمؤمنین به پیغمبر شکایت میکند؛ «فَقُلتُ یا رَسولَاللهِ ما ذا لَقیتُ مِن اُمَّتِکَ مِنَ الاَوَدِ وَ اللَّدَدِ» عرض کردم یا رسولالله! از دست امت تو، چه کشیدم من! چه دشمنیها با من کردند، چه لجاجتها با من ورزیدند، سختیها کشیدم از دست امتت! در یک عبارت دیگر، اینطوری دارد که «اِنِّی قَدَ مَلِلتُهُم وَ مَلّونی»[16] یعنی آنها هم از من خسته شدند، من هم دیگر از دست آنها خسته شدهام. «فَقالَ ادعُ عَلَیهِم» پیغمبر فرمود: علی جان! نفرینشان کن. حالا امیرالمؤمنین میخواهد نفرین کند این امتی را که اینقدر او را اذیت کردند. ببینید نفرین علی چیست: «فَقُلتُ ابدَلَنِی اللهُ بِهِم خَیراً مِنهُم» خدا بهجای آنها، بهتر از آنها را به من بدهد؛ «وَ …نهی امکلثوم از گریه و خبر از صف فرشتگان و پیامبران که او را فرامیخوانند
… آمدند؛ زینب و امکلثوم آمدند، نشستند پهلوی حضرت، بنا کردند اشکریختن. امیرالمؤمنین آنجایی که امام حسن گریه کرد، امام حسن را نصیحت کردند، تسلا دادند؛ آنجایی که امام حسین گریه میکرد، حضرت تسلا دادند، گفتند صبر کن؛ اما اینجا اشک دخترها را تحمل نکردند. (88/6/20) یکبار که حضرت چشمشان را باز کردند، این تعبیر را دارد، فرمودند: «لا تُؤذِینی یا اُمَّکُلثومٍ»[19] به زبان ما، یعنی دخترم! با گریۀ خودت، با اشکهای خودت، دل من را جریحهدار نکن و نسوزان. «فَاِنَّکَ لَو تَرَینَ مَا اَرَی لَمْ تبکی» اگر تو میدیدی آن چیزی که من دارم میبینم در مقابلم، گریه نمیکردی. «اِنَّ المَلائِکَةَ مِنَ السَّماواتِ السَّبعِ بَعضُهُم خَلفَ بَعضٍ وَ النَّبِیُّونَ یَقولونَ» فرمود که فرشتگان آسمانها از هفت آسمان پشت سر یکدیگر «بَعضُهُم خَلفَ بَعضٍ» همه جمع شدهاند درمقابل من، پیغمبران بزرگ الهی همه اجتماع کردهاند، همه خطاب به من «یَقولونَ انطَلِق یا عَلِیُّ» علی جان! بیا بهطرف ما. (75/11/12)بیهمتایی در عمل برای خدا و پرچمداری در جنگهای پیامبر
در روزی که امیرمؤمنان [در سن شصتوسهسالگی] به شهادت رسید و مردم با امام حسن علیهالسلام بیعت کردند به خلافت، امام مجتبی در حضور مردم بر منبر برآمد و چند جمله در باب امیرالمؤمنین به اختصار سخن گفت. امام حسن به مردم اینچنین فرمود: «لَقَد قُبِضَ فی هَذِهِ اللَّیلَةِ رَجُلٌ لا یَسبِقهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخَرونَ»[1] یعنی ای مردم، خدا دیشب کسی را به جوار خود پذیرفت که نه گذشتگان و نه مردم آینده، از حیث عمل و تلاش و کار برای خدا، به پایۀ او نرسیدهاند و نخواهند رسید. «وَ قَد کانَ رَسولُاللهِ صَلَّیاللهُعَلَیهِوَسَلَّمَ یُعطیهِ رایَتَهُ فَیُقاتِلُ وَ جِبریلُ عَن یَمینِهِ وَ میکائیلُ عَن یَسارِهِ فَما یَرجِعُ حَتَّی یَفتَحَ اللهُ عَلَیهِ» یعنی پیامبر پرچم جهاد را به علی میسپرد و علی به صحنۀ جنگ میرفت، جبرئیل امین در جانب راست او و میکائیل در سمت چپ او بودند و او میجنگید. و از میدان برنمیگشت، مگر آنوقتیکه فتح کرده بود و دشمن را سرکوب کرده بود. «وَ ما تَرَکَ عَلَی اَهلِ الاَرضِ صَفراءَ وَ لا بَیضاءَ اِلّا سَبعَ مِائَةِ دِرهَمٍ فَضَلَت مِن عَطایاهُ اَرادَ اَن یَبتاعَ بِها خادِمًا لِاَهلِهِ» مردی که در هنگام ترک این دنیا، درحالیکه خلیفه بود ـ یعنی حاکم مطلق کشورهای اسلامی بود ـ از مال دنیا، فقط هفتصد …تلاشگری بهعنوان نخستین خصلت او در کلام امام حسن
درحقیقت، امام مجتبی با این بیان خط میدهد به مردم، راه نشان میدهد به مردم. سه خصلت را از علیبنابیطالب علیهالسلام ذکر میکند. خصلت اول، خصلت تلاشگری علی است. علیبنابیطالب شصتوسه سال از خدا عمر گرفت، از این شصتوسه سال، پنجاهوسه سال تقریباً با اعتقاد به اسلام و ایمان اسلامیِ مشخص و روشن گذشت. قبل از آن هم، علی، هرگز غیر خدا را عبادت نکرده بود، هرگز! درمقابل هیچ بتی ـ چه جاندار و چه بیجان ـ سرِ تسلیم فرود …ایمان و همراهی فداکارانه با پیامبر در دوران تنهایی او در مکه
تا وقتی در مکه بودند، سرباز فداکار و پاکباختۀ پیغمبر؛ آنوقتیکه همه پیغمبر را رد کردند او ایمان آورد؛ آنوقتیکه همه او را تنها گذاشتند، او محکم دامان پیغمبر را چسبید؛ آنوقتیکه دیگران جرئت اظهار همکاری و همراهی با پیامبر را نداشتند، او صریحاً و با صدای بلند نام پیامبر و آوازۀ اسلام را به همهجا پراکنده کرد؛ و آنوقتیکه دیگران به فکر جان خود بودند، او به فکر جان پیغمبر بود. و او بود که در بستر پیغمبر خوابید؛ و او بود که سه سال در شعب ابیطالب، این بارهای نان و خرمایی را که از این گوشه و آن گوشه بهدست میآمد، بر دوش گرفت و از این پیچوخمهای کوه شعب بالا بُرد، و فریاد و فغان کودکان گرسنه را فرونشاند؛ و او بود که بعد از هجرت …رد ادعای خانهنشینی او و تداوم فعالیت اجتماعیاش
… به مسجد برود، رفت؛ آن روزی که خلفای راشدین مشورتِ او و نظر او را میخواستند، با اخلاص، با صدق، با صفا، نظر خود را در اختیار آنها گذاشت. در جنگ، در صلح، در سیاست، در علم، در دین، همه را راهنمایی کرد. آن روزی که باید به انسانسازی و فردسازی بپردازد، پرداخت. اینکه میگویند علی خانهنشین شد، دروغ است! علی یک روز هم خانهنشین نشد، یک روز هم از فعالیت اجتماعی دست نکشید؛ علی یک روز هم با جامعهاش، با انقلابش، با امتش ـ که امت او بود، چون امت پیغمبر بود ـ قهر نکرد. از کار کنارهگرفتن، زودرنجبودن، دلنازک بودن، از حوادث و رویدادهای کوچک فوراً رنجیدن و زبان به داد و بیداد گشودن، از شأن علی پایینتر بود و علی دامانش به آن آلوده نشد. کار کرد.دعوت همهٔ مسلمانان به عمل و تلاش و مجاهده با زبان و عمل
«لا یَسبِقهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخَرونَ» تا روز قیامت هم هیچکس در عمل، در تلاش، در فعالیت، به پای علی نرسیده است و نمیرسد. و ای شیعۀ علی! و ای دوستداران علی ـ چه شیعه و چه سنّی ـ ای برادران مسلمان در سراسر آفاق اسلامی! این امامِ امت اسلام، این فرزند بزرگ اسلام، این شاگرد بزرگ پیغمبر و این معلم بزرگ قرآن، علی است که همۀ ما را به عمل و تلاش و مبارزه و مجاهده دعوت میکند؛ نهفقط با زبانش، بلکه هم با زبانش و هم با عملش، «لا یَسبِقهُ الاَوَّلونَ بِعَمَلٍ وَ لا یُدرِکُهُ الآخَرونَ»؛ این خصلت اول علی. این را من و شما میتوانیم تقلید کنیم، این چیزی نیست که بگویی علیبنابیطالب کار میکرد، من نمیتوانم. البته کمیّت و کیفیت کار من و شما، با علی فرق دارد؛ خود آن حضرت هم فرمود که شما نمیتوانید مثل من و در حجم من عمل کنید، «وَ لَکِن اَعینون …تفسیر سپردن پرچم به او به بازوی پیامبر و تسلیم محض او بودن
… یُعطیهِ رایَتَهُ» پیغمبر پرچم به او میسپرد. این به نظر من و آنچنانی که من میفهمم، یک تعبیر سمبلیک است. پیغمبر اکرم به خیلیها پرچم میداد و پیغمبر اکرم خیلیها را به میدان جنگ میفرستاد و خیلیها بودند که میرفتند و معمولاً تا فتح نمیکردند، برنمیگشتند؛ اما اینجا امام حسن آنطوریکه من احساس میکنم، چیز دیگری را میخواهد بیان کند. امام حسن میخواهد بگوید امیرالمؤمنین، بازوی توانای پیغمبر بود، تسلیم محض پیغمبر بود. این بازوی شما تا وقتی بازوی شماست که از شما فرمان میبرد، درمقابل مغز شما و فرمان مغزتان تسلیم است. و علی بهمعنای واقعیِ کلمه، بازوی پیغمبر بود؛ اینجا را بکوب، اینجا را بنواز، بهسوی فلانی به دوستی دراز شو، و به سوی فلانی به دشمنی، تهدیدکنان برافراشته شو؛ تسلیم محض و مطلق!