رفتن به محتوای اصلی

امیرالمؤمنین (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابی‌طالب (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱

سیر زمانی

از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۶۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته زمینه آماده شده بود، فکر می‌کرد که زمینه آماده خواهد شد، به‌حسب موازین ظاهری.

شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)

تعهد شخصی او به برنامه‌ها و حقایق بیان‌شده در خطبه

در آغاز خطبه، امیرالمؤمنین خود را نسبت به آنچه در این خطبه تعهد خواهد کرد و همچنین نسبت به آن حقایق و واقعیت‌های تاریخی که حاکی از سنن الهی است و در این خطبه خواهد گفت، عهده‌دار می‌کند. «ذِمَّتی بِما اَقولُ رَهینَةٌ»[4] ذمّۀ من، عهده‌دار آن چیزی است که بیان می‌کنم. «وَ اَنَا وَأَنَا بِهِ زَعِیمٌ» من خودم متعهدم [به] آنچه که بیان خواهم کرد و خواهم گفت. پیداست یک مطلب بسیار مهمی است. غالباً وقتی‌که برنامه‌های بسیار مهمی قرار است به مردم ارائه بشود، آن‌کسی‌که مجری برنامه است، طراح برنامه است، بناست او عمل کند به این برنامه، برای جلب اطمینان بیشتر و برای اینکه دلگرمی زیادتری وجود داشته باشد، خود را عهده‌دار …

دوری از استبداد و خودکامگی با وجود برترین جایگاه زمان

امیرالمؤمنین به این درس بزرگ اشاره می‌کند. این دقت‌نظرِ امیرالمؤمنین را می‌فهماند، این می‌فهماند که امیرالمؤمنین با چه بلیّه‌ای در زمان خود روبه‌رو بوده. خودِ او که بزرگ‌ترین انسان زمان خود هست و رابطه با وحی و الهام الهی دارد و حقیقت را از سرچشمۀ واقعی خود کشف کرده است و از دل او حقیقت مثل چشمه می‌جوشد، با مردم این‌طور عمل نمی‌کرد. خود را «فَعّالٌ ما یَشاءُ» نمی‌دانست، خود را «حاکِمٌ ما یُریدُ» نمی‌دانست. اهل استبداد نبود؛ نمی‌گفت باید بشود، اگر نشود باید همه بمیرند تا بشود! خودش می‌گفت: «فَلا تَکُفّوا عَن مَقالَةٍ بِحَقٍّ اَو مَشورَةٍ بِعَدلٍ»[19] از گفتن نصیحت‌های دوستانه به امیرالمؤمنین‌تان خودداری نکنید، از مشورت‌های صحیح خودداری نکنید، در میان بگذارید. علی محتاج بود به مشورت دیگران؟ یا می‌خواهد به مردم بفهماند که حساب حکومت …

کتمان نکردن حقیقت و دروغ نگفتن و آگاهی پیشین از سرانجام جامعه

بعد دنبالش بازهم حرف دارد امیرالمؤمنین. این مردم بیست‌وپنج سال است که از علی‌بن‌ابی‌طالب این‌چنین در علن، در ملأ، علی رئوس الاشهاد[31] حرف نشنیدند. بیست‌وپنج سال است که این دریچۀ نور به روی آنها به‌طور مستقیم باز نبوده؛ لذا هنوز باید با این مردم حرف زد. فرمود: «وَ اللهِ ما کَتَمتُ وَشمَةً» به خدا سوگند یک کلمه را من کتمان نکردم ـ و در این سخنِ علی نیز برای همۀ کلمه‌دانان، درسی است؛ درس گزنده‌ای ـ «وَ اللهِ ما کَتَمتُ وَشمَةً» به خدا یک کلمه از آنچه آگاهی مردم در آن است، از مردم مکتوم و پوشیده نداشته‌ام، «وَ لا کَذَبتُ کِذبَةً» یک جملۀ دروغ بر زبان من جاری نشده است، آنچه می‌گویم راست می‌گویم، از روی افشاگری می‌گویم، «وَ لَقَد نُبِّئتُ بِهَذَا المَقامِ وَ هَذَا الیَومِ» این روز و این موقعیت را هم از پیش می‌دانستم، به من خبر داده بودند؛ به من گفته بودند که چه وضعیتی پیش خواهد آمد و مآلِ کارِ جامعۀ اسلامی به کجا خواهد رسید؛ اینها را می‌دانستم. از کجا می‌دانسته امیرالمؤمنین؟ یا پیغمبر خدا به علی‌بن‌ابی‌طالب درضمن درس‌های گوناگونش، این ودایع را هم سپرده بوده است؛ یا با الهامی که علی از قرآن می‌گیرد، آشنایی‌ای که با سنت‌ها دارد؛ می‌شناسد گذشتۀ عالم را، پس می‌شناسد آیندۀ عالم را. هرکه گذشته را بشناسد، …

بی‌علاقگی به قدرت و حکومت به‌عنوان زیور دنیا و هدف

می‌گوید من به قدرت و حکومت از جهت آنکه یک زیور دنیایی است، علاقه‌ای نداشتم؛ دلم برای قدرت لک نزده بود؛ قدرت را به‌عنوان هدف، به‌عنوان مقصود اصلی نمی‌خواستم. حکومت برای من به‌عنوان یک جلوۀ زیبای زندگی، اساساً مطرح نبود. ای همۀ مردم غافلِ عالَم! که برای کوچک‌ترینِ قدرت‌ها و ناچیزترینِ مقام‌ها، از عالی‌ترینِ شرافت‌ها و اصالت‌ها چشم می‌پوشید؛ ای مردمی که برایتان ریاست و قدرت و حیثیّت و وجهه، هدف‌های زندگی به‌شمار می‌روند؛ علی را در شمار خود نیاورید. قدرت علی بر جامعۀ اسلامی، …

بی‌ارزشی دنیا و قدرت نزد او کمتر از عطسهٔ بز

… جاری است. این آب بینی چقدر ارزش دارد؟ ببینید چطور مطلب را مجسم می‌کند امیرالمؤمنین! تمام این قدرت و این حکومت عظیم برای علی، از آن آبی که از بینی این بز سرماخوردۀ بیمار می‌آید، کم‌ارزش‌تر، کوچک‌تر، بی‌رونق‌تر، و بی‌جلوه‌تر است. یعنی هیچ؛ از هیچ هم آن‌طرف‌تر. تعارف نمی‌کند امیرالمؤمنین، «وَ لَأَلْفَیْتُمْ دُنْیاکُمْ هَذِهِ اَزهَدَ عِندی مِن عَفطَةِ عَنزٍ»[1]، تمام این دنیایی که بِدان می‌نازند و می‌نازید، همۀ این ریاست‌ها، همۀ این قدرت‌ها، همۀ این جلوه‌های بسیار جاذب و جالب زندگی که برادر‌ها را به جان هم می‌اندازد، ملت‌ها را به کشتن می‌دهد؛ همۀ این انگیزه‌هایی که موجب می‌شود ارزش‌های انسانی در عملِ یک فرد، بلکه در تصور و تفکر یک فرد محو بشود؛ تمام اینها در نظر امیرالمؤمنین از عطسۀ عَنز، از آبِ بینی یک بز، بی‌ارزش‌تر، ناچیزتر، کم‌بهاتر، و کوچک‌تر است. اما بااین‌حال این خلافت را علی می‌گیرد، و چهار سال و ده ماه زندگی خود را وقف دفاع از همین قدرت و همین حکومت می‌کند. چرا؟ چرا قبول کرد این‌چنین حکومتی را؟ (53/6/15)

انعطاف‌ناپذیری در مراعات قانون و فریب‌نخوردن از ادعای خویشاوندی

… احتیاج مردم به یک رهبر و یک نجات‌بخش و منحصربودن امیرالمؤمنین به‌عنوان تنها شخصیت نجات‌بخش، مردم را کشانده است درِ خانۀ علی، اینها چه چیزی بگویند؟ بگویند مردم بیایید در خانۀ ما؟ نه! سیاست اقتضا می‌کند که اینها هم بروند با امیرالمؤمنین بیعت بکنند، و کردند؛ اما می‌دانند که امیرالمؤمنین همان سرباز خشنِ قاطعِ جدی و مصممی است که در راه خدا و برای خدا و در مراعات قانون، ذره‌ای انعطاف نمی‌پذیرد. ما با شما پسرعمه هستیم،[4] ما رفیق قدیمی هستیم، ما بالاخره یک حقی داریم، مردم بعد از ما مسلمان شدند، اصلاً مردم چه حقی دارند؛ امیرالمؤمنین با این حرف‌ها فریب نمی‌خورَد، می‌گوید بروید. امیرالمؤمنین از آنها باهوش‌تر است. آنها سیاست‌مدارند، علی از آنها سیاست‌مدارتر است.

برجستگی عدالت در زندگی و شخصیت ایشان

در زندگی امیرالمؤمنین و شخصیت امیرالمؤمنین، واژۀ «عدالت» و مفهوم «عدالت»، یک برجستگی خاصی دارد. خیلی از خصوصیات در این بزرگوار بود، اما یکی از برجسته‌ترینِ این خصوصیات که با نام این بزرگوار همیشه همراه است، مسئلۀ عدالت است. مفاهیم گوناگونی که شُعب مختلفِ عدالت دارد، در وجود امیرالمؤمنین در هم تنیده است، همه وجود دارد. امیرالمؤمنین مظهر عدل الهی هم هست؛ عدل ـ به آن معنایی که ما جزو اصول دین می‌دانیم ـ اقتضا می‌کرد که خداوند متعال یک شخصیتی مثل امیرالمؤمنین را انتخاب کند برای رهبری و هدایت مردم و این کار را خدای متعال کرد.

آوازهٔ عدل ایشان ناشی از نادیده گرفتن خویشاوندی و سوابق در محاسبهٔ قضایی

من در حالات امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام مطالعه می‌کردم، دیدم این عدلی که ما از آن بزرگوار شنیده‌ایم ـ اگرچه گمان نمی‌کنم که حتی ما شیعیان و جوامع شیعی، آن عدالت را درست لمس و درک کرده باشیم که چه بوده است؛ لیکن آن‌قدر عظیم بوده که دنیا را پُر کرده است و آوازۀ عدل امیرالمؤمنین در همه‌جا گسترده شده است ـ به میزان زیادی مربوط است به همین عدم رعایت جاذبه‌ها و ارتباط‌ها، عدم رعایت خویشاوندی، حتی عدم رعایت خدمات گذشتۀ یک انسان، آن‌وقتی‌که پای محاسبۀ قضایی می‌رسد.

بی‌اغماضی در حق‌ستانی حتی به فرض خطای حسنین (ع)

… فیکَ» پیش خدا دربارۀ تو خودم را معذور خواهم کرد. یعنی سعی می‌کنم به‌خاطر تو، پیش خدا خجل و سرافکنده نشوم. «وَ لَاَضرِبَنَّکَ بِسَیفِ الَّذی ما ضَرَبتُ بِهِ اَحَداً إِلّا دَخَلَ النّارَ» تو را با همان شمشیری خواهم زد که این شمشیر به هرکس زده شد، وارد جهنم شد! «وَ اللهِ» ـ این جمله باز بالاتر است ـ «وَ اللهِ لَو اَنَّ الْحَسَنَ وَ الْحُسَینَ فَعَلامِثلَ الَّذی فَعَلتَ مَا کانَت لَهُما عِندی هَوادَةٌ» به خدا سوگند که اگر این کاری را که تو کردی، حسن و حسین من این کار را بکنند، پیش من هیچ‌گونه عذری نخواهند داشت؛ «وَ لا ظَفِرا مِنِّی بِإِرادَةٍ» هیچ تصمیمی به نفع آنها نخواهم گرفت؛ «حَتَّی آخُذَ الحَقَّ مِنهُما وَ اُزیحَ الباطِلَ عَن مَظلَمَتِهِما» حق را از آنها هم خواهم گرفت. خب، امیرالمؤمنین می‌داند که حسن و حسین معصومند، اما می‌گوید اگر چنین اتفاقی ـ که نخواهد افتاد ـ بیفتد هم، من ترحم نخواهم کرد. (74/11/20) این موجب شد که عبدالله‌بن‌عباس از همان بصره به مکه رفت و دیگر کوفه هم نیامد. (70/4/5)

ترجیح سخت‌ترین شکنجه‌ها بر ملاقات خدا با ظلم به بندگان

اینکه می‌فرماید من آماده‌ام که سخت‌ترین شرایطِ زندگی را برای خودم به‌وجود بیاورم، اما خدا را در‌حالی‌که به یکی از بندگان او ظلم کردم، ملاقات نکنم، «وَ اللهِ لَاَنْ اَبیتَ عَلَی حَسَکِ السَّعدانِ مُسَهَّداً اَو اُجَرَّ فِی الاَغلالِ مُصَفَّداً»[1] اگر من را با بدن برهنه بر روی خارها بیندازند، یا با زنجیرهای گران، دست‌و‌پای من را ببندند و بکشانند روی زمین، این شکنجۀ جسمانی برای من قابلِ قبول‌تر است، محبوب‌تر است از اینکه «اَحَبُّ اِلَیَّ مِن اَن اَلقَ اللهَ وَ رَسولَهُ یَومَ القیامَةِ ظالِماً لِبَعضِ العِبادِ وَ غاصِباً لِشَیْءٍ مِنَ الحُطامِ» این برای من محبوب‌تر از این است که خدا را در حالی ملاقات کنم که به یک نفر ظلم کردم، یا مال دنیا را برای خود جمع کردم.

حمل مشک آب زنی شاکی به دست حاکم جامعهٔ اسلامی

… دوش کشیده، مشک سنگین است و این زن با کمال زحمت و ناراحتی این مشک را می‌کشد و می‌برد و زیر لب حرف می‌زند. گوش می‌دهد امیرالمؤمنین ـ تنها در کوچه‌هاست، کسی همراه او نیست ـ گوش می‌دهد ببیند این زن چه می‌گوید. می‌بیند این زن دارد شکایت می‌کند از علی‌بن‌ابی‌طالب. امیرالمؤمنین رفت نزدیک، گفت ای زن بده مشک را برای تو حمل کنم. مشک را از زن گرفت، روی دوش خودش قرار داد. شخص اول جامعۀ اسلامی، حاکم جامعۀ اسلامی، آن‌هم آن کشور پهناوری که آن روز در زمان امیرالمؤمنین کشور اسلامی را تشکیل می‌داد؛ یعنی آنچه که امروز ما، ایران و عراق و مصر و شام می‌شماریم، همه جزو محدودۀ کشور اسلامی آن روز بود و امیرالمؤمنین حاکم بر یک‌چنین کشور پهناور عظیمی. مشک را گرفت بر دوش و با زن آمد. زن ممنون شد، خوشحال شد، خندان شد. امیرالمؤمنین تا منزل این زن آمد، مشک را گذاشت …

کمک به زن بیوه و عذرخواهی از دیر رسیدگی به او

… گفت ای زن! این چه کسی است اینجا؟ می‌شناسی این مرد را؟ گفت نه، این مرد جوانمردی است که به من کمک کرد، حالا هم دارد تنورم را آتش می‌کند. گفت ای زن! این امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام است. زن از مشاهدۀ امیرالمؤمنین اشک از چشمش جاری شد، عذرخواهی کرد. گفت یا امیرالمؤمنین من را ببخش که من تو را نشناختم و تو مورد خطاب گستاخیِ من قرار گرفتی. امیرالمؤمنین به او گفت ای زن تو من را ببخش، من باید زودتر از این به تو می‌رسیدم، اما نرسیدم. (62/4/10)

بسنده کردن به دو جامهٔ کهنه و دو قرص نان همانند فقیرترین مردم

«اَلا وَ اِنَّ لِکُلِّ مَأمومٍ اِماماً یَقتَدی بِهِ وَ یَستَضِیءُ بِنورِ عِلمِهِ» هر مأمومی، امامی دارد که باید از دانش او استفاده کند، از نور او استضائه[12] کند، به او اقتدا و از او پیروی بکند. بعد فرمود: «اَلا وَ اِنَّ اِمامَکُم قَدِ اکتَفَی مِن دُنیاهُ بِطِمرَیهِ وَ مِن طُعمِهِ بِقُرصَیهِ»[13] من این‌طور دارم زندگی می‌کنم ـ امیرالمؤمنین خوراک خود و لباس خود را که شبیه فقیرترین مردم آن روزگار بود، این را مطرح می‌کند ـ می‌گوید من که امام شما هستم، این‌طوری دارم زندگی می‌کنم. (80/9/16) بعد می‌فرمایند: «اَلا وَ اِنَّکُمْ لا تَقدِرونَ عَلَی ذَلِکَ» یعنی من از شماها توقع این‌طور زندگی را ندارم.

ناهار با آرد الک‌نکرده از کیسهٔ مهرشده در حضور فرماندار

… را بیاور. گفت دیدم بستۀ سربه‌مُهری را آوردند. این کیسه مُهروموم شده بود تا کسی نتواند آن را باز کند. این شخص می‌گوید با خودم فکر کردم که حضرت من را امین دانسته و می‌خواهد گوهر گران‌بهایی را به من نشان بدهد، یا به من امانتی را بسپرد، یا چیزی دربارۀ آن بگوید. می‌گوید حضرت مُهر را شکست و درِ کیسه را باز کرد. دیدم در این کیسه، سَویق ـ آرد الک‌نکرده و نخاله‌دار ـ وجود دارد. بعد حضرت دست کرد، یک مشت از این آردها را درآورد، داخل کاسه ریخت، یک‌خرده هم آب از کوزه روی آن ریخت، اینها را به هم زد و به‌عنوان نهار خورد؛ یک مقدارش را هم به من داد و گفت بخور. می‌گفت من حیرت‌زده شدم، گفتم: یا امیرالمؤمنین! شما این کار را می‌کنید؟ این عراق با این‌همه نعمت، در اختیار شماست، این‌همه گندم و جو وجود دارد؛ این کارها برای چیست؟ شما چرا این‌طوری درِ این کیسه را می‌بندید؟ حضرت فرمود: «وَ اللهِ ما اَختُمُ عَلَیهِ بُخلاً …

غفلت‌نکردن لحظه‌ای از عبادت و دعا با وجود فضائل بسیار

… همین‌هاست که انسان را گمراه می‌کند، و همین‌هاست که بسیاری از یاران نزدیک علی‌بن‌ابی‌طالب را که با پیغمبر بودند، باهم بودند، باهم هجرت کردند، باهم جهاد کردند، یک عده از این افراد را لغزاند: تکیه به افتخارات گذشته، و بی‌نیازدانستن خود از تلاش و جهاد مداوم. امیرالمؤمنین این فریب را نخورد، این لغزش را نکرد؛ لذاست که یک‌لحظه از عبادت و از دعا و از تضرع غفلت نمی‌کند. نماز آن حضرت، تهجد آن حضرت، گریۀ آن حضرت، و دعای آن حضرت.

خطاب‌های آن حضرت به مسئولان و به آحاد مردم در نامه‌ها

امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام هم خطاب به مسئولان مطالبی را فرموده است و هم خطاب به آحاد مردم. آنچه که خطاب به آحاد مردم است، عمدتاً خطاب به مسئولان هم هست؛ اما آنچه خطاب به مسئولان است، فقط خطاب به خود آنهاست؛ که در نامه‌های امیرالمؤمنین ـ چه نامۀ آن حضرت به مالک اشتر، چه بقیۀ نامه‌هایی که به استانداران و به کارگزاران نظامِ خودشان می‌نوشتند ـ منعکس است.

ضرورت شناخت و عمل به دستورات و توصیه‌های آن حضرت

امروز ما به‌شدت احتیاج داریم به اینکه این دستورات و این توصیه‌ها را بشناسیم، و عمل کنیم. اگر به این دستورات عمل کردیم، آن‌وقت «کُنتُم خَیرَ اُمَّةٍ اُخرِجَت لِلنّاسِ»[1] تحقق پیدا خواهد کرد؛ یعنی یک امتی خواهیم شد که همۀ دنیا به ما می توانند نگاه کنند و از ما سرمشق بگیرند، ما را اسوۀ خودشان قرار بدهند، اگر عمل کردیم! اگر به آن روش‌ها و دستورها …

غفلت‌نکردن از موعظهٔ مردم و کارگزار خود در نامهٔ حکومتی به‌جای تعریف از خود

… از این نامه خطاب به اوست، و بخشی خطاب به مردم. ما باشیم، به مردم چه می‌گوییم؟ ما می‌گوییم ای مردم! بدانید ما طرف‌دار شماییم، ما می‌خواهیم زندگیِ شما را آباد کنیم، این کارها را برایتان کردیم، این کارها را هم می‌کنیم؛ این آقا هم که فرستادیم، مورد اعتماد ماست. از او تعریف می‌کنیم، این‌طور حرف می‌زنیم. اما امیرالمؤمنین، امیرالمؤمنین است، حجت‌الله است، از مطلبِ اصلی غافل نمی‌شود، از موعظه، هم موعظۀ مردم و هم این‌کسی‌که فرستادۀ اوست. مضامین نامه، مضامین عالی و درس‌آموزی است. (96/2/12)

اهتمام به هدایت و موعظهٔ مردم افزون بر سیاست و مدیریت

امیرالمؤمنین اکتفا نمی‌کند به اینکه فقط سیاست بگوید و مسائل اداری را بیان کند و به فکر مدیریتِ خودش باشد. به فکر هدایت است، در واقع همۀ حرکات این بزرگوار برای نجات مردم شکل می‌گیرد، موعظه می‌کند. لذا در این نامه خطاب به مردم می‌فرماید: (96/2/12) «وَ اعلَموا یا عِبادَ اللهِ اَنَّ المُتَّقینَ حازوا عاجِلَ الخَیرِ وَ آجِلَهُ» متقین، هم نیکیِ نزدیک، زودتر و عاجل را، و هم نیکیِ آجل، یعنی مدت‌دار را حائز می‌شوند، اهل تقوا هم خیرِ این دنیا را می‌بینند، هم …

بازپس‌گیری حلّه‌های زکات یمن از همراهان پیش از رسیدن به پیامبر (ص)

… باشد. بعد آنها رسیدند، امیرالمؤمنین وقتی رفت سراغ اینها، دید که اینها این حلّه‌های یمنی را در نبود امیرالمؤمنین بین خودشان تقسیم کرده‌اند و هرکدام یک حلّۀ زیبا پوشیده‌اند، آمده‌اند! فرمود چرا اینها را پوشیده‌اید؟ گفتند: خب غنیمت است، زکات است، برای ماست! فرمود: نه، تا قبل از آنکه به پیغمبر برسد ـ به تعبیر امروز، به خزانه مثلاً واریز بشود ـ قابل تقسیم نیست؛ این خلاف مقررات است، خلاف دین است. حلّه‌ها را از اینها گرفت. بعضی نمی‌دادند، به‌زور از اینها گرفت. خب، اینها ناراحت شدند. از هرکسی امتیازی را بگیرند، اگر خیلی مؤمن نباشد، ناراحت می‌شود. آمدند پیش پیغمبر از امیرالمؤمنین شکایت کردند. فرمود: چرا شکایت می‌کنید، مگر چه شده است؟ نقل کردند که بله، آمد اینها را از ما گرفت. پیغمبر در جواب آنها گفت: علی را بر این …

اعلام بازگرداندن بیت‌المالِ بخشیده‌شده بدون استحقاق

حالا امیرالمؤمنین آمده سرکار. از جملۀ اولین حرف‌هایی که امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام بیان کرد، این بود که من، این بیت‌المالی را که بدون استحقاق به مسلمان‌ها داده شده، اگر ببینم که با پول این بیت‌المال زن عقد کردند، مهریۀ زنشان قرار دادند و زن گرفتند، یا با پول این بیت‌المال ـ زیادی و بدون استحقاق ـ کنیز خریدند و مثلاً صاحب اولاد از آن کنیز شدند، درعین‌حال، این پول را من برمی‌گردانم به بیت‌المال.‌ (63/4/11) در جمله‌ای [دیگر] می‌فرماید، این مالی که در اختیار من است، اگر ملک خود من هم بود، بالسویّه میان مردم تقسیم می‌کردم، چه برسد به اینکه بیت‌المال مال من نیست، مال خود مردم است. (63/1/24) [این یعنی] قاطعیت درمقابل آن چیزی که امیرالمؤمنین احساس می‌کند این حکم خدا و سنت پیغمبر است.

پیروی از کتاب خدا و سنت پیامبر (ص) و بی‌نیازی از رأی طلحه و زبیر

… و حکّام و وُلاتی که نصب می‌کنی، مشورت نمی‌کنی؟ با ما باید مشورت کنی، از ما نظر بخواهی. امیرالمؤمنین فرمود که من به این خلافتی که شما با من بیعت کردید، علاقه‌ای نداشتم. شماها بر من تحمیل کردید، با من بیعت کردید، از من خواستید که من این بار را بر دوش بگیرم. و حالا که این بار را بر دوش گرفتم، «فَلَمَّا اَفضَتْ اِلَیَّ»[5] وقتی‌که خلافت به‌دست من آمد، «نَظَرتُ اِلَی کِتابِ اللّٰهِ وَ ما وَضَعَ لَنا وَ اَمَرَنا بِالحُکمِ بِهِ فَاتَّبَعتُهُ» من نگاه کردم به قرآن، دیدم که قرآن مقرراتی و قوانینی برای ما نصب کرده، من از این قوانین و مقررات پیروی کردم؛ «وَ مَا استَنَّ النَّبِیُّ ـ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیهِ‌وَآلِهِ ـ فَاقتَدَیتُهُ» نگاه کردم سنت پیغمبر را و رَویه‌ای را که پیغمبر در زمان حکومت خودش بنا نهاده بود، آن رَویه را هم من پیروی کردم. «فَلَم اَحتَج فی ذَلِکَ اِلَی رَأیِکُما وَ لا رَأیِ غَیرِکُما» من دیگر احتیاجی نداشتم که از رأی شما یا رأی دیگران پیروی بکنم. این به‌معنای این نبود که امیرالمؤمنین با مشورت مخالف است؛ یقیناً امیرالمؤمنین مشورت می‌کرد و زندگی‌اش زندگیِ مشورت بود. بلکه به‌معنای این بود که آن طبقۀ ممتازه‌ای که در دوران خلیفۀ سوم به‌وجود آمده بود و خودش را صاحب حق می‌دانست در مال بیت‌المال، در مسائل …

کنار گذاشتن آیین‌های برآمده از اجتهاد به رأی خلفای پیشین

این قاطعیت و سازش‌ناپذیری امیرالمؤمنین است. امیرالمؤمنین درمقابل تمام احکام، همین کار را کرد، که البته نمونه‌های دیگر هم دارد. در مسئلۀ نمازهای تراویح[6]، در مسائل دیگر، آن چیزهایی که به نظر خلفای قبل از امیرالمؤمنین از روی اجتهاد ـ که اجتهاد به رأی را حجت می‌دانستند ـ به‌عنوان یک آیین، وارد عمل دینی شده بود، امیرالمؤمنین اینها را کنار گذاشت. با قاطعیت کامل، آنچه را که خودش می‌فهمید که این اسلام است، این قرآن است، این سنت پیغمبر است، آن را عمل کرد؛ این یکی از جلوه‌های قاطعیت امیرالمؤمنین است.

باج‌ندادن و پاسخ‌ندادن به توقعات مخالفان سرشناس عثمان

… رسول خدا، ازجمله طلحه، ازجمله زبیر پسرعمۀ پیغمبر، و شخصیت‌های این‌طوری. اینها با عثمان، جداً، قویاً مخالفت کرده بودند، طبیعی بود که همۀ اینها از امیرالمؤمنین انتظاراتی داشتند. دستۀ اول، نه، انتظاری نداشتند، از روی اعتقاد کار کرده بودند و توقعی هم نداشتند. دستۀ دوم، چرا! امیرالمؤمنین به هیچ‌یک از این توقعات جواب نداد. (66/2/30) از اولی که امیرالمؤمنین بر سر کار آمد، توقعات شروع شد. بسیاری از کسانی که جزو چهره‌های معروف اسلام بودند، به‌خاطر توقعاتی که برآورده نمی‌شد، از امیرالمؤمنین فاصله گرفتند. یکی‌اش خود طلحه و زبیر بودند؛ سعدبن‌ابی‌وقّاص بود، و بعضی دیگر از بزرگان زمان …

نخستین مرد ایمان‌آورنده و دفاع عاشقانه از پیامبر (ص) و اسلام در طول عمر

امیرالمؤمنین آن کسی است که در اولین جرقۀ اسلام، به اسلام ایمان آورد. اولین کسی که بعد از گفتن «قولوا لااِلهَ‌اِلَّاللُ»هه از زبان پیغمبر، از مردها قبول کرد این دعوت را، امیرالمؤمنین بود.[9] بعد هم از آن تاریخ تا دم مرگ، یعنی بیش از پنجاه سال، امیرالمؤمنین در راه این ایمان، عاشقانه تلاش کرد. عاشقانه جنگید. هزار بار جان خودش را در معرض تلف‌شدن قرار داد. هزاران بار از جان پیغمبر، از مقدسات اسلامی، از احکام اسلامی، از مؤمنین واقعی و خالص دفاع کرد. یک شب آسودگی و راحت ندید و تمام رنج‌ها را تحمل کرد. برای خاطر این ایمان، سیزده سال با پیغمبر در مکه بود؛ ده سال با پیغمبر در تمام ماجراها و آزمایش‌ها در مدینه بود. این یک طرف قضیه است؛ حالا علم امیرالمؤمنین، معرفتش، تقوایش، زهدش، جهادش، بی‌اعتنایی‌اش به دنیا، …

رد پیشنهاد تأخیر در عزل معاویه و نجستن پیروزی با ظلم

… و منصوب‌کردن استاندارها و حکّام و اینها شد، اول‌کاری که کرد، معاویه را عزل کرد. معاویه سال‌های متمادی بود که بعد از مرگ یزیدبن‌ابی‌سفیان به حکومت شام منصوب شده بود، و آنجا ریشه دوانده بود. امیرالمؤمنین او را عزل کرد. به امیرالمؤمنین گفتند یا امیرالمؤمنین! شما که معاویه را عزل می‌کنید، این کار عجولانه‌ای است. بگذارید قوّت و قدرت پیدا کنید. فرمود که من حاضر نیستم. «اَتَاْمُرونِّی اَن اَطلُبَ النَّصرَ بِالجَورِ»[10] شما از من می‌خواهید که با ظلم و بی‌عدالتی، پیروزی را به‌دست بیاورم؟ (63/4/1)

مراعات شدید اصول اسلامی و نهراسیدن از مخالفت‌ها در دوران خلافت

امیرالمؤمنین علیه‌السلام در دوران کوتاه خلافتش، به‌شدت اصول اسلامی را مراعات کرد و از مخالفت‌ها نهراسید. یک درس بزرگ به ما داده است علی‌بن‌ابی‌طالب، و آن این است که می‌فرماید: «اَیُّهَا النّاسُ لا تَستَوحِشوا فی طَریقِ الهُدَی لِقِلَّةِ اَهلِهِ»[11] یعنی وقتی‌که راه هدایت را شناختید، اگر دیدید که راهروان این راه کمند، وحشت نکنید؛ این راهِ خودِ علی بود و همۀ …

پیدایش دو گونه دشمن به‌خاطر موضع اصولی: ناتوان از تحمل و ناتوان از درک

موضع اصولی علی‌بن‌ابی‌طالب درمقابل تحریف‌ها و انحراف‌ها و توقع‌ها در دوران حکومتش، برای او دو نوع دشمن درست کرد. یک نوع دشمنانی که موضع علی را تحمل نمی‌کردند، و نوع دیگر دشمنانی که این موضع را درک نمی‌کردند. او می‌خواست هیچ‌یک از امتیازاتِ پنداری را که در اسلام نسخ شده بود ـ و بعضی می‌خواستند آنها را برگردانند ـ به چیزی نگیرد. می‌خواست ملاک فقط تقوا باشد. در تقسیم قدرت، در تقسیم مال، در تقسیم مناصب اجتماعی، فقط ملاک‌های اسلامی را مراعات کند، ملاحظه‌ها را کنار …