رفتن به محتوای اصلی

امیرالمؤمنین (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابی‌طالب (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱

سیر زمانی

از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۶۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته زمینه آماده شده بود، فکر می‌کرد که زمینه آماده خواهد شد، به‌حسب موازین ظاهری.

شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)

رأی قاطع و برترین مشورت‌ها در شوراهای نظامی دوران خلفا

در جنگ‌ها، نظر علی جلب می‌شد و [از او] سؤال می‌شد. در شوراهای مهم نظامی، علی رأی قاطع داشت و از نظر علی استفاده می‌شد و نظر می‌داد. (51/11/22) همیشه بالاترین مشورت‌ها را او می‌داد. آن‌وقتی‌که بعد از فتح بسیاری از استان‌های ایران به‌وسیلۀ مسلمین، یک عده‌ای مجدداً در برخی از استان‌ها قیام کردند، سر بلند کردند و لشکر بزرگی درست کردند، و آمدند که بیایند با مسلمان‌ها و با حکومت اسلامی مبارزه کنند ـ یک حادثۀ بزرگی بود، در هنگام خلافت عمر بود …

رأی صائب در شیوهٔ مقابله با قیام و دخالت فعال در قضایای دوران خلفا

… تو ختم کنند و تو را نابود کنند. می‌دانند که اگر تو از بین رفتی ـ خلیفه است دیگر ـ نظام می‌پاشد. اینکه ما از کشورهای تصرف‌شده و فتح‌شده، نیروهای خودمان را [بیرون] بکِشیم، این‌هم مصلحت نیست؛ زیرا اگر ما نیروهایمان را [بیرون] کشیدیم، آنجاها هم ناامن خواهند شد. و راه این است که تو خودت اینجا بمانی، مردم بصره را، یک نقطه را سه قسمت بکنی، یک قسمت را بگماری برای ادارۀ امور، یک قسمت را برای اینکه مجاهدین و جنگنده‌هایی که می‌روند، پشت جبهه‌شان را داشته باشند، و یک سومشان را بفرستی به جنگ. عمر پسندید. گفت این بسیار نظر خوبی است. همین کار را کرد و غائله تمام شد. یعنی امیرالمؤمنین در قضایا این‌طور وارد، حاضر، و دخالت‌کننده بود. (66/2/28)

رد سه‌بارهٔ شرط عمل به روش شیخین در بیعت شورا

رویش را کرد به امیرالمؤمنین ـ خب، تقدم علی‌بن‌ابی‌طالب در دنیای اسلام تقریباً چیز روشنی بوده، اول به او گفت ـ گفت یا علی دستت را بده به من تا با تو بیعت کنم، با شرط عمل به کتاب خدا و سنت پیغمبر و روش شیخین؛ یعنی دو پیرمردی که قبلاً خلیفه بودند، ابی‌بکر و عمر. امیرالمؤمنین گفت من حاضرم با من بیعت کنی و خلیفه بشوم، با شرط عمل به کتاب خدا و سنت پیغمبر؛ آنکه برای من حجت شرعی است، این است. روش شیخین اجتهاد خودشان بوده، برای من حجت نیست. عبدالرحمان گفت نه، من این‌طور بیعت نمی‌کنم. به عثمان گفت با تو بیعت می‌کنم به‌شرط عمل به کتاب خدا و سنت پیغمبر و روش شیخین. عثمان گفت من حاضرم، موافقم. درعین‌حال عبدالرحمان باز با عثمان بیعت نکرد، دوباره برگشت طرف امیرالمؤمنین، همان پیشنهاد را تکرار کرد؛ باز …

کناره‌گیری از حکومت با بیان صریح عقیده، نشان اصل نبودن قدرت برای او

… چرا؟ چون اصل برایش قبضه‌کردن قدرت است. من نه‌اینکه در این بیان بخواهم عثمان را متهم بکنم، بگویم او برایش اصلْ قدرت بوده؛ نه، آن بحث دیگری است. حالا اصلاً وارد آن قضیه نیستیم. ممکن است عثمان عقیده‌اش این بوده که باید به روش شیخین عمل کند، به آن کاری نداریم. اما علی‌بن‌ابی‌طالب که عقیده‌اش این نبود و معتقد نبود که باید در حکومت به روش شیخین عمل بکند، این عقیدۀ خودش را، صریح، روراست، بدون پرده‌پوشی، بیان کرد و حاضر شد از حکومت کناره بگیرد. و قدرتی و حکومتی که حق او بود ـ یعنی علی‌بن‌ابی‌طالب آن را حق قطعی خودش می‌دانست ـ برای سال‌هایی که معلوم هم نیست چقدر طول می‌کشید [از دست بدهد.] ممکن بود عثمان بیست تا بیست‌وپنج سال بعد از آن هم عمر بکند؛ کمااینکه دوازده سال بعد از آن عثمان خلیفه بود، بعد هم عثمان را کشتند؛ واِلّ اگر نمی‌کشتند شاید زنده می‌ماند، ده سال دیگر هم حکومت می‌کرد. ببینید این، آن کسی است که قدرت برایش اصل نیست. (68/2/7)

قاطعیت در حق و اثرنپذیری از ملامت ملامت‌گران

چهرۀ قاطع علی‌بن‌ابی‌طالب بود که مرز حق و باطل را تا امروز در تاریخ و در مرزهای گستردۀ اندیشۀ اسلامی حفظ کرد و اگر علی‌بن‌ابی‌طالب آن روز دچار تردید می‌شد و اندکی متزلزل می‌شد و ملاحظۀ میل دل این‌وآن را می‌کرد، امروز حق با باطل مخلوط شده بود. لذاست که پیغمبر خدا دربارۀ علی‌بن‌ابی‌طالب می‌فرمود: «لا تَأْخُذُهُ فِی اللهِ لَوْمَةُ لائِمٍ»[12] و شما در دعای ندبه می‌خوانید: «لا تَأْخُذُهُ فِی اللّهِ لَومَةُ لائِمٍ» ملامتِ ملامت‌گران در علی‌بن‌ابی‌طالب اثر نمی‌گذاشت، آنچه را تشخیص می‌داد که حق است، تعقیب می‌کرد. (59/4/27)

شیوه‌های برخورد او در دوران ۲۵ساله و درس بودن آن

دوران بیست‌وپنج‌سالۀ زندگی امیرالمؤمنین از رحلت پیغمبر تا رسیدن به خلافت، یکی از دوران‌های پرماجرای امیرالمؤمنین است، و به نظر من این دوران درست برای مردم تشریح نشده؛ و جا دارد واقعاً کسانی بنشینند منش‌ها و روش‌های امیرالمؤمنین را یاد بگیرند، که درس است. برخوردش در اول کار، برخوردش به‌صورت بیعت در مرحلۀ بعد، برخورد مثبت در همۀ موارد تا آخر، برخورد انتقادی و معترضانه در طول این دوران بیست‌وپنج‌ساله، حفظ شخصیت اسلام ناب واقعی در طول این مدت، محور حرکت‌های اصیل و عمیق فکری اسلامی بودن در تمام این مدت؛ یک غوغایی است زندگی امیرالمؤمنین در این بیست‌وپنج سال. البته در کتب، احادیث و روایات زیاد هست، اما به نظر من آن‌چنان‌که شایسته است، تدوین و تحلیل نشده. (63/3/31)

رساندن آب و غذا به خانوادهٔ عثمان در محاصره

آن‌وقتی‌که عثمان در محاصرۀ اهل مصر و بصره و جاهای دیگر قرار گرفت و خانۀ او را محاصره کردند و حتی نمی‌گذاشتند که آب وارد خانۀ او بکنند، غذا وارد خانۀ او بکنند؛ یک مقایسه‌ای بین رفتار امیرالمؤمنین و رفتار معاویه در این مورد خیلی عبرت‌انگیز است. امیرالمؤمنین تا دید قضیه این‌طور است، امام حسن، جوان شجاع خودش را مأمور کرد، گفت آب برمی‌دارید و صف محاصره‌کنندگان را می‌شکافید، وارد خانه می‌شوید، به عثمان و خانوادۀ عثمان آب و غذا بدهید و نگذارید که به او تعرّضی بشود. امام حسن بلند شد، با دوستانش یک عده‌ای شدند، آب برداشتند، رفتند داخل خانۀ عثمان و به اهل‌بیت عثمان آب دادند. امیرالمؤمنین راضی نشد که اهل‌بیت عثمان تشنگی بکِشند. عجب پاداشی دادند به امیرالمؤمنین!

اتفاق مردم مدینه بر بیعت با او پس از قتل عثمان

… چه کسی باشد؟ چند نفر از معروفین رجال مدینه که از صحابۀ پیغمبر بودند، جزو چهره‌های موجّه و نامدار بودند، از قبیل عمار یاسر و چند نفر دیگر؛ گفتند تا وقتی علی‌بن‌ابی‌طالب در میان ما هست، ما به فکر چه کسی می‌توانیم باشیم؟ و علی‌بن‌ابی‌طالب از همه اولیٰ است. عمار بلند شد گفت مردم تردید دارید که ما با علی بیعت کنیم؟ علی را نمی‌شناسید؟ مردم از اطراف مسجد صدایشان را بلند کردند، گفتند ما علی را خیلی هم خوب می‌شناسیم، هیچ هم تردید نداریم، آن دو سه جمله‌ای هم که تو در مدح علی گفتی، خیلی کمتر از فضیلت علی است؛ برویم همه با امیرالمؤمنین بیعت کنیم.

انتخاب او از سوی خود مردم با رغبت و بدون اجبار و تبلیغات

تا زمان علی‌بن‌ابی‌طالب چنین چیزی پیش نیامده بود که خود مردم بیایند در مسجد، بدون اینکه کسی به اینها خط بدهد، بدون اینکه کسی اینها را وادار کند، بدون اینکه یک نیروی زوری بالای سرشان باشد و یک تبلیغات آن‌چنانی باشد، خود مردم از روی دل و رغبت یک نفر را انتخاب بکنند، این فقط در مورد امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام پیش آمد. (65/3/9) ناگهان تمام جامعۀ اسلامی ـ چه آن‌کسانی‌که در نزدیک بودند و چه آن مردمی که در راه‌های دور و شهرهای دوردست زندگی می‌کردند ـ احساس کردند که باید شتر خلافت را درِ خانۀ امیرالمؤمنین، علی‌بن‌ابی‌طالب خوابانید. این کالبد تشنه، این بدن ضعیف‌شدۀ بی‌حال، …

احساس نیاز جامعه به ارادهٔ قاطع و بی‌ملاحظگی او در انجام وظیفه

… رشد و شعور و آگاهی در مردم، اندکی پیدا شد؛ آن‌وقت خودِ قرآن، خودِ متن روشن و مسلّم دین به او می‌گوید که رهبر او کیست! (53/6/15) مردم بعد از روزگاری به در خانۀ حق رسیدند؛ به‌سوی حق راه افتادند و به حق رسیدند؛ چون تا به‌سوی حق انسان راه نیفتد به حق نمی‌رسد. (53/9/22) لذا ناگهان همۀ جامعۀ اسلامی احساس کردند که علی را می‌خواهند، احساس کردند که آن ارادۀ قاطع را لازم دارند، احساس کردند که آن دل قوی و بزرگ و آن روح استوار برای ادارۀ جامعۀ آنها ضروری است. آن شخصیت عظیم اسلامی که از نزدیکان شرم نمی‌کند،با قوم و خویش‌ها و دوستان نزدیک در رودربایستی نمی‌ماند؛ برای خاطر دوستی و برای خاطر ملاحظات دوستانه، یا از ترس، هرگز از وظیفه سر نمی‌پیچد. وقتی احساس کردند یک‌چنین روح بزرگ و باعظمتی را در میان اجتماع خود دارند، ناگهان احساس کردند که رهبر آنها کیست. (53/6/15)

آگاه‌سازی مردم به دست خود او، عامل روی‌آوردن مردم به وی

… آنچه که یک امتی را به‌سوی راه سعادت و نجات، رهبری می‌کند، دردِ تنها نیست، شعور به درد هم لازم است. احساس جسمی فقط نیست، احساس عقلی هم لازم است. لذا روی همین دلیل است که من این‌طور فرض می‌کنم که آمدن مردم به‌سوی امیرالمؤمنین، فقط بر اثر فشار نظام عثمانی نبود؛ آگاه‌گری‌ها در این زمینه اثر می‌بخشید. چه کسی مردم را آگاه می‌کرد؟ چه کسی مردم را به آنچه که کلید خوشبختی‌های آنها بود، رهنمون می‌شد؟ خودِ امیرالمؤمنین.

به راه حق افتادن همهٔ نیروهای جامعه با حضور کسی مانند او در رأس قدرت

و در هر جامعه‌ای که یکی مثل علی‌بن‌ابی‌طالب باشد، همۀ عناصر، همۀ مغزهای متفکر، همۀ زبان‌های گوینده، همۀ دست‌ها و قلم‌های نویسنده، همۀ دل‌ها و فکرها و انرژی‌های گوناگون در راه هدف صحیح، ممکن است به راه بیفتد. اگر همین آدم در رأس کار باشد، همۀ این انرژی‌ها که شمردیم، حتماً به‌کار می‌آید. اگر کسی مثل علی و با جهت‌گیری علی، در رأس قدرت باشد، همۀ انرژی‌های موجود در این جامعه، حتماً و لزوماً در راه صحیح به کار و به راه می‌افتد. و اگر در رأس نباشد، اما همین‌قدر در جامعه حاضر باشد، حضور داشته باشد در جامعه ـ نمی‌گویم باشد فقط، ای‌بسا بودنی که از نبودن مضرتر و خطرناک‌تر، بودن‌هایی که اثر حیاتی در آن نیست، از نبودن خطرناک‌تر است؛ چرا خطرناک‌تر است؟ چون وقتی نبودی؛ می‌گویند نبود، نیست؛ …

امتناع از پذیرش بیعت با وجود اصرار انبوه مردم

… راه‌ها پر شد از آدم‌ها. امیرالمؤمنین از خانه آمد بیرون. دستش را گرفتند که ما می‌خواهیم با تو بیعت کنیم ـ وقتی بیعت می‌کردند، دست آن کسی را که مورد بیعت بود، می‌گرفتند و دست می‌دادند به او و بیعت می‌کردند ـ دستش را گرفتند، به‌زور کشیدند که ما با تو بیعت کنیم. حضرت دستش را کشید عقب؛ اصرار کردند. حضرت گفت نه، من قبول نمی‌کنم. فریاد مردم بلند شد که یا علی ما را تنها نگذار و قبول کن. (65/3/9) علی علیه‌السلام می‌گوید: «فَمَا راعَنی اِلّا وَ النّاسُ کَعُرفِ الضَّبُعِ اِلَیَّ یَنثالونَ عَلَیَّ مِن کُلِّ جانِبٍ حَتّی لَقَد وُطِئَ الحَسَنانِ وَ شُقَّ عِطفایَ»[8] من ناگهان دیدم انبوه مردم بعد از قتل عثمان گرد آمدند اطراف من و می‌خواهند من را به …

بی‌اعتنایی به زیورهای دنیا و کم‌ارزش شمردن قدرت

بعد از آنکه مردم مسلمان گرد خانۀ آن حضرت را گرفتند و تصدی مقام حکومت را از او خواستند، علی‌بن‌ابی‌طالب بر سر یک دوراهی قرار گرفت. ازطرفی بی‌اعتنایی او به همۀ زیورهای زندگی [است]؛ همۀ آن جلوه‌هایی که در دنیا برای مردم دنیا جاذبه دارد، برای او ندارد. بعضی قتل می‌کنند برای قدرت، جنایت می‌کنند به‌خاطر قدرت، دروغ و فریب و ریا در راه قدرت، برای آنها کارهایی است روا و جایز؛ اما قدرت در نظر امیرالمؤمنین به‌خودی‌خود یک چیز کم‌ارزش است، با نظر کم‌ارزش نگاه می‌کند، آن را تحقیر می‌کند، آن را پس می‌زند.

تکیه بر رأی مردم با وجود منصوب دانستن خود از سوی پیامبر (ص)

در اسلام به نظر مردم اعتبار داده شده، رأی مردم در انتخاب حاکم و در کاری که حاکم انجام می‌دهد، مورد قبول و پذیرش قرار گرفته؛ لذا شما می‌بینید که امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام بااینکه خود را در واقع منصوب پیغمبر و صاحب حق واقعی برای زمامداری می‌داند، آن‌وقتی‌که کار به رأی مردم و انتخاب مردم می‌کشد، روی نظر مردم و رأی مردم تکیه می‌کند؛ یعنی آن را معتبر می‌شمارد. (66/3/22)

اجبار نکردن مخالفان به بیعت و رها کردن آنان پس از ابطال استدلالشان

… وقتی‌که امیرالمؤمنین به خلافت انتخاب شدند و مردم گروه‌گروه آمدند بیعت کردند با امیرالمؤمنین، یک عده‌ای بیعت نکردند. امیرالمؤمنین فرمود رؤسای آن عده را، شخصیت‌های سرشناس را آوردند. پرسید شما چرا بیعت نمی‌کنید؟ یکی‌یکی از اینها سؤال کرد. هرکدام جوابی دادند. هیچ‌کدام از اینها را ندارد که امیرالمؤمنین اجبار کرده باشد بر اینکه باید بیعت کنید. حرفشان را شنید؛ استدلالی داشتند، آن استدلال را حضرت ابطال کرد، رهایشان کرد رفتند.

رد پیشنهاد کشتن عبدالله بن عمر و رها کردن او

… با تو بیعت نکردند، شمشیر و تازیانۀ تو را تجربه نکردند؛ فکر می‌کنند تو با تعارف با اینها تمام خواهی کرد؛ اجازه بدهید من گردن این را بزنم. این که پسر یک خلیفه است و یک شخصیتی است، این را که من گردن زدم به‌خاطر امتناع از بیعت، دیگران حساب کار خودشان را می‌کنند. حضرت خندیدند. فرمودند نه، عبدالله‌بن‌عمر از بچگی‌اش هم آدم خوش‌اخلاقی نبود، حالا که پیر هم شده؛ رها کنید برود. حضرت رها کردند. رفت و بیعت نکرد تا آخر. (66/3/22)

تلاش برای رفع زمینه‌های فتنه در دوران عثمان و ناکامی به سبب خرابکاری خلیفه و اطرافیانش

در همین ماجرای قتل عثمان چه می‌گفتند؟ آیا می‌گفتند که امیرالمؤمنین کشته است؟ همه دیده بودند که این‌طور نیست. می‌گفتند چرا امیرالمؤمنین دفاع نکرده؟ امیرالمؤمنین یک مقداری موجبات فتنه را هم از بین برده بود در آغاز کار؛ بعد از آن‌هم سعی کرده بود که آنچه هست از بین ببرد. اما خراب‌کاری خود خلیفه و اطرافیانش، مجال به اقدامات اصلاحی ازطرف شخصی مثل امیرالمؤمنین نمی‌داد. می‌گفتند چرا امیرالمؤمنین قاتلان عثمان را مجازات نمی‌کند؟ این‌هم یک بهانۀ دیگر بود. دلشان می‌خواست امیرالمؤمنین مالک اشتر را بکُشد به سزای قتل عثمان. اگر مجازات هم می‌کرد این انسان‌های شریف را، اگر می‌کشت هم، بهانۀ دیگری درست می‌کردند.

فرمان ندادن به قتل عثمان و تلاش برای جلوگیری از ستم‌ها و بی‌عدالتی‌ها

در اینجا امیرالمؤمنین مطلبی را بیان می‌کنند که ازلحاظ تاریخی هم مهم است، ازلحاظ بیان یک سنت اجتماعی هم مهم است، ازلحاظ احکام اسلامی در زمینۀ روابط حاکم و محکوم هم مهم است. و این‌همه در قالب و در پوشش دو سه جملۀ عرضِ حال و گزارشِ حال است. اول می‌فرمایند: «لَو اَمَرتُ بِهِ لَکُنتُ قاتِلاً»[3] من اگر فرمان داده بودم که مردم عثمان را به قتل برسانند، یقیناً قاتل عثمان بودم. اما همه می‌دانستند و می‌دانند که چنین چیزی اتفاق نیفتاده. امیرالمؤمنین به کسی فرمان نداده است که بروید عثمان را بکُشید. امیرالمؤمنین سعی کردند، شاید بتوانند از لجام‌گسیختگی‌ها و ظلم‌ها و بی‌عدالتی‌هایی که در جامعه می‌رفت، جلوگیری کنند. وضع انضباطِ مخصوصِ جامعۀ اسلامی به علی اجازه نمی‌داد که یک عده کُشَندِگان عثمان را تحریک بر این کار بکند. بنده هم تاکنون هیچ اثری پیدا نکردم که آن اثر، گواهی بدهد به‌روشنی که امیرالمؤمنین در این ماجرا کمترین تأثیرِ به‌وجودآورنده‌ای داشتند.

گفتن صریح اشکالات عثمان به او و معرفی اطرافیان طماع بنی‌امیه

اما به‌عکس، وقتی‌که مسئله‌ای به‌صورت شورشِ عمومی علیه عثمان پیش آمد، امیرالمؤمنین آنچه وُسع و قدرت و امکان داشت، این وُسع و قدرت را به‌کار برد تا شاید مطلب به‌صورت خوبی تمام بشود؛ نه‌اینکه به‌کار برد تا عثمان کشته نشود ـ آن حرف بعدی است ـ یعنی با عثمان صحبت کرد، صریحاً با او اشکالات کار او را گفت، اطرافیان و حاشیه‌نشینانِ طماعِ شکم‌پرستِ مال‌دوست از بنی‌امیه را به او معرفی کرد. یک‌بار صریحاً به او فرمود: ای عثمان! تو به ظاهر سخن من را گوش می‌کنی، اما در باطن سخن معاویه و ولیدبن‌عُقبه و مروان حکم را گوش می‌کنی، نه سخن من را. و واقعش هم همین بود. اما امیرالمؤمنین هیچ‌گونه تعرضی نسبت به خود عثمان به این صورت که مردم را وادار بکند تا او …

دفاع نکردن از عثمان به سبب انحصارطلبی و تبعیض او

«اَوْ نَهَیتُ عَنهُ لَکُنتُ ناصِراً» اشتباه نکنید، اینی‌که می‌گویم من مسبب قتل عثمان نشدم، نه به‌این‌معناست که از عثمان دفاع هم کردم، نه! از عثمان دفاع هم نکردم؛ دفاعی نداشته عثمان، چه دفاعی؟ چرا کسی مثل امیرالمؤمنین ـ که رمز عدالت و رمز وحدت است ـ از یک مستأثر، از یک به‌وجودآورندۀ اختلاف و تبعیض دفاع بکند؟ چرا؟ دفاع هم نکردیم از عثمان. «اَوْ نُهیتُ عَنْهُ» نمی‌خواهد بگوید هیچ‌کس را نهی نکردم که این کار را نکنید، نه. برطبق آنچه که در بعضی از تواریخ هست، به مصریون فرمودند که اول کار دوروبَر این کارها نگردید، مثلاً اصلاح می‌شود کار. اما آن‌چنان نبوده که امیرالمؤمنین از نفوذش، از محبوبیتش، از …

آب رساندن، تنها اقدام او به سود عثمان، بدون جلوگیری از قتل او

آری، اینجا فقط تنها جایی بود که امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌وسلمااه‌علیه یک کاری انجام داد، یک عمل مثبتی به‌سود عثمان. این‌طور نبوده که امیرالمؤمنین بیاید میدان‌داری بکند، بیاید مردم را از خانۀ عثمان متفرق کند، برایشان مرتب خطبه بخواند: مردم نکُشید، مردم نکنید. نه! این کارها را هم انجام ندادند. لذا می‌فرماید: «اَو نَهَیتُ عَنهُ لَکُنتُ مانعاً» یا «لَکُنتُ ناصِراً» اگر چنانچه من از قتل عثمان و از کشته‌شدن عثمان جلوگیری کرده بودم، جزو ناصران و یاوران و کمک‌دهندگان او بودم. هیچ‌کدام از این دو کار انجام نگرفت.

معلمی دلسوز که از هر حادثه برای ساختن انسان‌های مسلمان بهره می‌گیرد

… که در اینجا هست از قوانین تاریخی، آن قانون روشن بشود. چرا روشن بشود این قانون؟ چه فایده‌ای دارد؟ تا آیندگان، تا افراد بشر با شناخت یک قانون تاریخی، یک سنت اجتماعی، یک فعل و انفعال طبیعی در عالم زندگی انسان‌ها، یک قدم به تشخیص زندگی سعادتمندانه نزدیک بشوند. امیرالمؤمنین صلوات‌الله‌علیه یک معلم است، یک معلم بسیار دلسوز هم هست، از هیچ حادثه‌ای نمی‌گذارد که شاگرد استفاده نکند. دم‌به‌دم در فکر آن است که بسازد انسان‌های مسلمان را، لذا در همین واقعه تفسیر می‌کند.

تفسیر تاریخی ماجرای عثمان برای دستیابی به قانونی تاریخی

امیرالمؤمنین در این جمله یک تفسیر تاریخی می‌کند. نمی‌خواهد ماجرای عثمان را فقط بیان کرده باشد، آن‌طوری‌که بعضی ساده‌لوح‌هایی که نهج‌البلاغه را نگاه می‌کنند، این‌طور تصور می‌کنند. نه! می‌خواهد یک قسمتی از تاریخ را تجزیه کند، تفسیر کند، بدهد دست مردم. وقتی‌که یک گوشه‌اش، یک بدنه‌اش دانسته شد و شناخته شد، تاریخ شناخته می‌شود، یک قانون به‌دست می‌آید. این قانون این است؛ می‌گوید: «وَ اَنا جامِعٌ لَکُم اَمرَهُ» من ماجرای عثمان را در دو کلمه خلاصه می‌کنم برای شما.

نهی مردم انبار از پیاده دویدن در رکاب امیر به نشانهٔ تعظیم

… اسب‌های مادیان هم که با ماست، اینها را به‌عنوان هدیه برای شما آورده‌ایم؛ «وَ قَد صَنَعنا لَکَ وَ لِلمُسلِمینَ طَعاماً وَ هَیَّأنا لِدَوابِّکُم عَلَفاً کَثیراً» برای شما و سپاهیان شما غذای فراوانی هم طبخ کردیم و برای چهارپایان شما علف بسیاری هم آماده کردیم. «قالَ» حضرت در پاسخ آنها چنین فرمودند: «اَمّا هَذَا الَّذی زَعَمتُمْ اَنَّهُ مِنکُم خُلُقٌ تُعَظِّمونَ بِهِ الاُمَراءَ فَوَاللهِ ما یَنتَفِعُ بِهَذَا الاُمَراءُ وَ اِنَّکُم لَتَشُقّونَ بِهِ عَلَی اَنفُسِکُم وَ اَبدانِکُم» اما این عادتی که درمقابل فرمانروایان خود به خرج می‌دهید ـ یعنی پیاده می‌شوید و در رکاب آنها راه می‌روید ـ این به حال امرای شما سودی نمی‌بخشد و شما را هم خسته و ناراحت می‌کند. «فَلا تَعودوا لَهُ!» دیگر هرگز این کار را نکنید. «وَ اَمّا دَوابُّکُم هَذِهِ فَاِن اَحبَبتُم اَن نَأخُذَها مِنکُم فَنَحسَبَها مِن خَراجِکُم اَخَذناها مِنکُم» اما این اسب‌ها و حیواناتی که آورده‌اید به ما بدهید، اگر دوست می‌دارید که ما آنها را از بابت مالیاتی که می‌پردازید به دولت قبول کنیم، برای بیت‌المال …

پنجاه سال حضور در کوران جریان‌های اسلام و پرهیز از مماشات با خصوم

علی در آن روزی که به مسند حکومت رسید، پنجاه‌وهشت سال سنش بود. و اگر در هشت‌سالگی ایمان آورده باشد به پیغمبر ـ هشت‌سالگی یا نه‌سالگی، یا یازده‌سالگی، برطبق اختلاف روایات ـ حدود پنجاه سال در قلب جریانات و در کوران جریانات سیاسی و نظامی و جامعه‌سازی و حکومت‌داری اسلام است. همچنانی‌که پیغمبر اکرم به رئیس قبیلۀ بنی‌عامر یک نیم‌قول دروغ هم نمی‌تواند بدهد،[9]علی هم به معاویه و به طلحه و به زبیر و به دیگر خصوم و رقبایش، یک نیم‌نظر از روی محبت هم نمی‌تواند بکند؛ همین است که هست. حکومت حق و عدالت این است؛ او راستی و حق را فدا نمی‌کند. همچنانی‌که برنامۀ سَلَفش، استادش، آموزنده‌اش، پیغمبر اکرم این نبوده، برنامۀ علی هم این نیست؛ ظلم را نگه نمی‌دارد، یک‌لحظه ظلم را تحمل نمی‌کند. 1352/1

لزوم کار تربیتی فراوان روی مردمی که بیست‌وپنج سال از تربیت صحیح دور بودند

یک رهبرِ مسلکی‌ای که همه‌چیز برای او، مسلک اوست؛ همه‌چیز برای او آن آرمان الهی اوست؛ یک‌چنین رهبری وقتی با مردمی روبه‌رو می‌شود که بیست‌وپنج سال است تحت تربیت صحیح نبوده‌اند، بیست‌وپنج سال است کنار افتادند، لازم است روی این مردم خیلی کار کند، لازم است آنچه که ممکن است به آنان تزریق کرد، تزریق کند؛ آنچه باید به آنان آموخت به آنان بیاموزد. لذا امیرالمؤمنین در خطبۀ [شانزدهم] و در بسیاری از خطبات نهج‌البلاغه، به‌طور سرشار و لبریز از سنت‌های آفرینش، از نقش تقوا، از نقش اشتباه سخن می‌گوید. و همین است که شما نهج‌البلاغه را که برمی‌دارید، می‌بینید مزۀ دیگری دارد.

عمل موبه‌موی او به وعده‌ها برخلاف دیگر زمامداران

… برنامۀ حکومت خود را اعلان می‌کند. مانند همۀ زمامداران و رهبران سیاسی، مخصوصاً همۀ [رهبران] حکومت‌های انقلابی که با وضع نو و تشکیلات جدیدی، برنامۀ خود را آغاز می‌کنند. آیندۀ آن ملتی را که زمامش را به او سپرده‌اند، با شرح برنامه‌های قطعی خود تشریح می‌کند. فرقی که در همین‌جای قضیه، امیرالمؤمنینِ ما، امیرالمؤمنینِ بشریّت، با همۀ امیرها و رهبران و زمامداران دیگر دارد، در یک کلمۀ کوتاه خلاصه می‌شود؛ آن کلمۀ کوتاه این است که امیرالمؤمنین به آنچه می‌گوید و وعده می‌دهد، عمل می‌کند، و دیگران تخلف می‌کنند. همه‌جا برنامه‌ها زیبا و آراسته است، همه‌کس وعدۀ صلح و صفا و امنیت و راحت به مردم می‌دهد، اما دیگران آنچه را می‌گویند به کار نمی‌زنند؛ اما علی آنچه را می‌گوید، موبه‌مو عمل می‌کند.

سابقهٔ وفای او به عهد با خدا در دشوارترین موقعیت‌ها

این را همه می‌دانستند. آنها که علی را آزموده بودند، این مطلب را به‌خوبی می‌فهمیدند. آنها که فداکاری این مرد فداکار را در دشوارترین لحظات، با چشمِ سر دیده بودند، با چشمِ دل، آیندۀ او را هم پیش‌بینی می‌کردند. آنها که او را در بستر پیامبر، در مواجهۀ با کافرانِ مصمم، در میدان‌های آتش‌زای جنگ، در گذشت عجیب و افسانه‌ایِ بعد از رحلت پیغمبر، در ماجرای شورای شش نفری، و خلاصه در ده‌ها قضیه، در ده‌ها موقف، علی را دیده بودند که چگونه به وعدۀ حقِ راستِ خود درمقابل خدا عمل کرده است، به‌خوبی می‌دانستند یا حدس می‌زدند که در آینده هم به این وعده عمل خواهد کرد. می‌دانستند که امیرالمؤمنین میان حق خدا و حق مردم انفکاکی قائل نیست. می‌دانستند که معنی ندارد کسی حق مردم را ضایع کند و دم از پاسداری حق خدا بزند. می‌دانستند که علی معتقد است بندگی و عبودیت پروردگار فقط به دل و فکر نیست، به عمل نیز هست. می‌دانستند که …