رفتن به محتوای اصلی

امیرالمؤمنین (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابی‌طالب (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱

سیر زمانی

از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۶۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته زمینه آماده شده بود، فکر می‌کرد که زمینه آماده خواهد شد، به‌حسب موازین ظاهری.

شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)

ضرورت شناخت ابعاد شخصیت او برای شیعیانی که باید به او اقتدا کنند

اِشکال کار از اینجا شروع می‌شود که من و شما، که امروز شیعۀ علی‌بن‌ابی‌طالب هستیم و باید به او اقتدا کنیم، اگر از ابعاد شخصیت او چیزی ندانیم، اِشکال در هویت ما به‌وجود خواهد آمد. یک‌وقت کسی ادعایی ندارد، ولی ما ادعا داریم. می‌خواهیم علوی باشیم، می‌خواهیم جامعۀ ما، جامعۀ علوی باشد. ما شیعه‌ها در درجۀ اول، و مسلمین غیر شیعه در درجۀ دوم، این مشکل را دارند. همۀ مسلمان‌ها البته امیرالمؤمنین را قبول دارند؛ منتها شیعه با یک کیفیت دیگری، با یک عظمت دیگری این بزرگوار را می‌بیند و می‌شناسد. (74/11/20)

درخشش نور او در بهشت و غلبه‌اش بر انوار دیگر

… که من حالا بعضی را عرض می‌کنم. بسیاری از مسلمین، به اهل‌بیت مکرّم پیغمبر و به آن بزرگوار به‌طور خاص، ارادت و علاقه و شیفتگی دارند. یک روایت، این روایتی است که نویسندۀ معروف شافعی، ابن‌مَغازلی[12]، در کتاب خود نقل کرده است. که راوی این حدیث، غیر شیعه است. از اَنَس‌بن‌مالک نقل می‌کند که پیغمبر فرمودند: «اِنَّ عَلِیَّ بنَ اَبی طالِبٍ یُضِیءُ لِاَهلِ الجَنَّةِ کَما یَزهَرُ کوکَبُ الصُّبحِ لِاَهلِ الدُّنیا» یعنی در بهشت، مردمِ بهشت، وجود علی‌بن‌ابی‌طالب امیرالمؤمنین علیه‌السلام را آن‌چنان درخشان می‌بینند که مردم دنیا، ستارۀ صبح[13] را آن‌چنان درخشنده می‌دیدند؛ یعنی نور آن بزرگوار، در بهشت هم بر انوار دیگر غلبه دارد.

عبادت بودن نگاه به چهرهٔ او به‌سبب بندگی خالصش

یک روایت دیگر را باز [نقل کنم] ـ که این روایت را می‌گویند از اسناد متواتره روایت شده است؛ یعنی همه روایت کرده‌اند این را، از طرق مختلفی؛ من البته از «بحار» نقل می‌کنم این را ـ از ابوهریره، «عَن مُعاذِبنِ‌جَبَل» که او از پیغمبر نقل می‌کند که پیغمبر فرمود: «اَلنَّظَرُ اِلَی وَجهِ عَلِیّ‌بنِ‌اَبی‌طالِبٍ عِبادَةٌ»[17] نگاه‌کردن به علی‌بن‌ابی‌طالب عبادت است. خب، چرا؟ چون یک عنصر معنوی است، چون یک بندۀ خالص خداست. چون نگاه به او، انسان را به خدا نزدیک می‌کند، جزو «مَن یُذَکِّرُکُمُ اللهَ رُؤیَتُهُ»[18]به‌حساب می‌آید. وَجهش معلوم است، چون او معنوی است، لذا نگاه‌کردن به او که از مظاهر عبودیت درمقابل پروردگار است، نوعی عبودیت است. بعد، مرحوم علامۀ عالی‌مقامِ مجلسی رضوان‌الله‌تعالی‌علیه نقل می‌کند از ابن‌اَثیر جَزَری[19] در «اَلنَّهایة»؛ که او این حدیث را نقل کرده، بعد بیان کرده است که چرا نگاه‌کردن به علی‌بن‌ابی‌طالب عبادت است. می‌گوید او گفته است که «اَنَّ عَلِیّاً کانَ اِذا بَرَزَ …

رفتار او حجت و معیار برای همهٔ اقشار از مسئولان تا رزمندگان

خب، حالا به‌تدریج وارد آن مناقب نوع دوم بشویم که برای من و شما باید درس باشد. نمی‌شود ما ادعای تشیّع کنیم و خود را از مختصّین به علی‌بن‌ابی‌طالب بدانیم، اما در عمل، از اعمال و رفتار علی‌بن‌ابی‌طالب در ما چیزی نباشد. این اعمالی که طبق این روایات از امیرالمؤمنین نقل شده است، برای همۀ ما حجت است، برای همۀ ما معیار است. همه، مسئولین کشور، آحاد مردم، افرادی که پول‌دارند، افرادی که فقیر هستند، افرادی که دارای عِلمند، افرادی که در صحنه‌های رزمند، همه و همه باید از این رفتار و کردار امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام درس بگیرند. یعنی یک وجود چندین‌جانبه است و در هر جانب، حجت خداست بر مردم؛ یعنی نمایشگر راه خداست برای کسانی که می‌خواهند راه خدا را بروند.

شکر خدا به‌جای غرور پس از فداکاری و جراحت‌های فراوان در جنگ

… هم مسلمان‌ها دسته‌دسته دارند می‌آیند عیادتش و می‌روند؛ پیغمبر می‌آید و این‌قدر محبت می‌کند. اینجا جای غرور است، لغزشگاه در اینجا برای امثال ما آدم‌ها، آن غروری است که برایمان پیدا بشود؛ این لطف پیغمبر، آن محبت مؤمنین، آن کار درخشانی که کردم، این شفای مرض. حالا ببینید این انسان در این نقطه‌ای که محل شدید لغزش غرور است، برخوردش چیست؟ «فَقالَ عَلِیٌّ الحَمدُ لِلّهِ الَّذی جَعَلَنی لَمِ اَفِرَّ وَ لَمِ اُوَلِّ الدُّبُرَ» نگفت من ایستادگی کردم، گفت خدا را شکر می‌کنم که کاری کرد که من فرار نکنم! خدا را شکر می‌کنم کاری کرد که من پشت به دشمن نکنم.

نخوردن هیچ لقمهٔ حرام تا پایان عمر

… کردم، دیدم هرکدام از این فِقره‌هایی که در این حدیث به آن تکیه شده است، تقریباً به یک بُعد از زندگی امیرالمؤمنین اشاره می‌کند؛ به زهد آن بزرگوار، عبادت آن بزرگوار و خصوصیاتی که می‌خوانیم اینها را. امام صادق که در مقام تعریف از امیرالمؤمنین دارد حرف می‌زند؛ طبق این روایت، در اولین جمله فرمود: «وَ اللهِ ما اَکَلَ عَلِیُّ‌بنُ‌اَبی‌طالِبٍ مِنَ الدُّنیا حَراماً قَطُّ حَتیَّ مَضیَ لِسَبیلِهِ»[25] یک لقمۀ حرام تا آخر عمر، امیرالمؤمنین بر دهان نگذاشت؛ این مطلب اول. اجتناب از حرام، اجتناب از مال حرام، از دستاورد حرام. البته مراد، حرام واقعی است؛ نه آن حرامی که حالا برای آن بزرگوار حکمش هم مُنَجَّز[26] شده باشد؛ یعنی مُشتَبِه را هم به خود نزدیک نکرد. یکی از خصوصیات این بزرگوار این بود؛ این خیلی مهم است.

زندگی او قله‌ای که همه باید به سمتش حرکت کنند

اینها را ببینید؛ به‌عنوان دستورالعمل و سرمشق در عمل، و بالاتر از آن در فکر. حالا بعد عرض می‌کنم، امام صادق و امام باقر و امام سجاد هم اعتراف می‌کنند که ما این‌طوری نمی‌توانیم زندگی کنیم! حالا نوبت به امثال بنده که می‌رسد، خب، واویلاست! بحث سرِ این نیست که من یا شما بخواهیم این‌طور زندگی کنیم؛ نه! آن زندگی، قله است، قله را دارد نشان می‌دهد. معنای نشان‌دادن قله این است که همه باید به این سمت حرکت کنند. البته، چه کسی هست که برسد به آن بالا؟ در همین حدیث، می‌خوانیم که امام سجاد هم فرمود: من قادر نیستم این‌طور زندگی کنم!

برگزیدن سخت‌ترین از دو کار مورد رضای خدا برای خود

حالا علی را می‌خواهیم بشناسیم. این یک. «وَ ما عُرِضَ لَهُ اَمرانِ قَطُّ هُما لِلّهِ رِضًی اِلّا اَخَذَ بِاَشَدِّهِما عَلَیهِ فی دینِهِ» یعنی هروقت دو کار درمقابل امیرالمؤمنین قرار گرفت، دو انتخاب، که هر دو مورد رضای خدا بود ـ نه‌اینکه یکی حرام باشد، یکی حلال باشد؛ نه، هر دو حلال، هر دو عبادت مثلاً ـ هر‌وقت چنین اتفاقی افتاد، علی آن یکی را که برای بدن او سخت‌تر بود، آن را انتخاب می‌کرد؛ اگر دو غذای حلال بود، آن پست‌تر را؛ اگر دو لباس جایز بود، آن پست‌تر را؛ اگر دو کار جایز بود، آن سخت‌تر را. ببینید؛ صحبت یک گویندۀ معمولی نیست که حرف بزند؛ طبق این حدیث، امام صادق است که دارد می‌گوید؛..ببینید چقدر این مهم است؛ این سخت‌گیری بر خود در زندگی …

اعتماد پیامبر اکرم (ص) و پیش انداختن او در هر کار مهم و خطیر

جملۀ بعدی «وَ ما نَزَلَت بِرَسولِ‌اللهِ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیهِ‌وَآلِهِ نازِلَةٌ قَطُّ اِلّا دَعاهُ فَقَدَّمَهُ ثِقَةً بِهِ» هر‌وقت یک مسئلۀ مهمی برای پیغمبر پیش می‌آمد، پیغمبر او را صدا می‌کرد، می‌انداخت جلو. به‌خاطرِ اینکه به او اعتماد داشت، می‌دانست که او اولاً خوب عمل می‌کند؛ ثانیاً از کار سخت سرپیچی ندارد؛ ثالثاً آمادۀ مجاهدت در راه خداست. مثلاً فرض کنید لیلة‌المبیت، آن شبی که مخفیانه پیغمبر از مکه به مدینه آمد، یک نفر باید آنجا در آن رختخواب می‌خوابید. پیغمبر علی را انداخت جلو. در جنگ‌ها، امیرالمؤمنین را می‌فرستاد جلو. در کارهای مهم ـ هر مسئلۀ اساسی و مهمی که پیش می‌آمد ـ علی را می‌انداخت جلو: …

تنها کسی از امت که طاقت عمل همچون پیامبر اکرم (ص) را داشت

بعد فرمود: «وَ ما اَطاقَ عَمَلَ رَسولِ‌اللهِ مِن هَذِهِ الاُمَّةِ غَیرُهُ» هیچ‌کسی از این امت، طاقت این را نداشت که مثل پیغمبر عمل کند، مگر او. او بود که دنبال پیغمبر در همه‌جا می‌رفت. هیچ‌کس دیگر نمی‌توانست به‌دنبال پیغمبر و پا جای پای پیغمبر حرکت کند. حالا «اِن کانَ لَیَعمَلُ عَمَلَ رَجُلٍ کانَ وَجهُهُ بَینَ الجَنَّةِ وَ النّارِ» با همۀ این کارهای بزرگ و خداپسند و مؤمنانه، رفتار او، رفتار یک انسانِ بینِ خوف و رجا بود. ترسناک بود از خدا، کأنّه او را بین بهشت و جهنم قرار داده‌اند. در یک‌طرف بهشت را می‌بیند، …

آزاد کردن هزار برده از مال شخصی برای رضای خدا

«وَ لَقَد اَعتَقَ مِن مالِهِ اَلفَ مَملوکٍ» هزار غلام را که از مال شخصی خود خریده بود،به‌تدریج آزاد کرد؛ یعنی دائم غلام می‌خرید، کنیز می‌خرید، آزاد می‌کرد. برده‌ها را می‌خرید که آزاد کند. «فی طَلَبِ وَجهِ اللهِ وَ النَّجاةِ مِنَ النّارِ» برای اینکه رضای خدا را جلب کند و از آتش جهنم خود را دور کند. «**مِمَّا»** کَدَّ بِیَدَیهِ وَ رَشَحَ مِنهُ جَبینُهُ» این پول‌هایی که می‌داد، این برده‌ها را می‌خرید، آزاد می‌کرد، پول‌هایی نبود که مفت گیرش آمده باشد، امام صادق طبق این روایت می‌گوید: «مِمَّا کَدَّ بِیَدَیهِ وَ رَشَحَ مِنهُ جَبِینُهُ» با کدّ یمین و عرق …

فروختن شمشیر برای شام پس از صدقه دادن همهٔ درآمد

… سالش را صدقه داد امیرالمؤمنین! پول دیگری هم نداشت که خیال کنیم حالا زندگی را از آن طریق خواهد گذراند. دنباله‌اش این است: «وَ اَنَّهُ باعَ سَیفَهُ» همان روزی که صدقه داد این اموال را، آمد بازار، شمشیرش را در معرض بیع گذاشت که بفروشد. گفتند یا امیرالمؤمنین! شما امروز چهل‌هزار دینار پول داشتی یا جنس داشتی و صدقه دادی! حالا شمشیرت را می‌فروشی؟ فرمود ـ طبق این روایت ـ «وَ قالَ لَو کانَ عِندی عَشاءٌ ما بِعتُهُ» اگر شام شب داشتم، شمشیرم را نمی‌فروختم! اینها افسانه نیست؛ اینها واقعیات است! این برای این است که من و شما درس بگیریم. (71/1/7)

عبادتی که حتی امام سجاد (ع) خود را توانای همانندی با آن نمی‌دانست

… روایات دیگر، این‌طور آدم می‌فهمد که از آن استفاده می‌کردند در موارد گوناگونی. اینجا هم حضرت به پسرش فرمود ـ به امام باقر ـ آن نوشته‌ای را که مربوط به عبادت علی‌بن‌ابی‌طالب است، بردار بیاور. امام باقر می‌فرماید: «فَاَعطَیتُهُ» رفتم آوردم آن را دادم به پدرم. «فَقَرَاَ فیها شَیئاً یَسیراً ثُمَّ ترکَها مِن یَدِهِ تَضَجُّراً» یک مقداری نگاه کرد به این نوشته ـ اینها درس است؛ امام سجاد دارد هم به امام باقر درس می‌دهد، هم به امام صادق درس می‌دهد، هم به من و شما درس می‌دهد ـ یک مقداری نگاه کرد در این کاغذی یا کتابی که شرح عبادت‌های امیرالمؤمنین در آن بود، بعد «ثُمَّ تَرَکَها مِن یَدِهِ تَضَجُّراً» با حال ملالت آن را گذاشت زمین، «وَ قالَ مَن یَقوَی عَلَی عِبادَةِ عَلِیٍّ عَلَیهِ‌السَّلام» فرمود چه کسی می‌تواند مثل علی‌بن‌ابی‌طالب عبادت کند؟

فاصلهٔ طولانی عبادت او حتی با عبادت امام سجاد (ع)

… و شما، ماها که کمتر از اینها هم به چشممان بزرگ می‌آید، اما امام باقر خودش هم امام است، خودش هم دارای آن مقامات عالی است، او با همۀ این مقامات عالی، از عبادت علی‌بن‌الحسین دلتنگ می‌شود و دلش می‌سوزد و نمی‌تواند خودش را نگه دارد، بی‌اختیار زارزار گریه می‌کند. این‌طور عبادتی علی‌بن‌الحسین دارد. آن‌وقت علی‌بن‌الحسینِ با این عبادت می‌گوید: «مَن یَقوَی عَلیَ عِبادَةِ عَلِیٍّ» چه کسی می‌تواند مثل علی عبادت کند؟ یعنی بین خودش و علی یک فاصلۀ طولانی می‌بیند.

نیاز امروز بشر به خصلت‌هایی که او پرچم‌دارش بود

امروز بشریّت احتیاج دارد به همین خصلت‌هایی که امیرالمؤمنین پرچم‌دارش بود. این خصلت‌ها کهنه نمی‌شود، با پیشرفت علم، با پیشرفت تکنولوژی، با پدیدآمدن روش‌های جدید زندگی در دنیا عدالت کهنه نمی‌شود؛ انصاف، حق‌طلبی، کهنه نمی‌شود؛ دشمنیِ با زورگو کهنه نمی‌شود؛ پیوند دل با خدا کهنه نمی‌شود. اینها رنگ ثابت وجود انسان است در همۀ تاریخ. …

مصداق کامل آیهٔ فروختن جان برای رضای خدا

… اللَ»هه[34] [ابن‌عباس اظهار تأسف کرد و گفت به خدا سوگند اباالحسن! از دنیا گذشت درحالی‌که] برای خودش هیچ‌چیزی جمع نکرد. برای خودش هیچ کار نکرد، کار مادی. هیچ‌چیزی را ترجیح نداد، مگر خدا را. در همۀ کارها، قصد او خدا بود. هدف او، فقط و فقط کسب رضایت خدا بود. «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغآءَ مَرضاتِ اللهِ»، مصداق کامل این آیۀ شریفه، امیرالمؤمنین علیه‌الصلاة‌والسلام است. بعد، ابن‌عباس گفت: «وَ اللهِ لَقَد کانَتِ الدُّنیا اَهوَنَ عَلَیهِ مِن شِسعِ نَعلِهِ» به خدا دنیا و این زینت‌ها و زخارف و ثروت‌ها و خوشی‌های دنیا، در چشم او کوچک‌تر و سبک‌تر از بند کفش او بود؛ «لَیثٌ فِی الوَغَی» در میدان جنگ، شیر درنده بود؛ «بَحُرُ فِی …

جامعیت شخصیت او فراتر از توان تصویرگری ذهن ما

این، امیرالمؤمنین است با این جامعیت! مگر می‌شود جامعیت علی را تصویر کرد؟ ما مثل آن نقاشِ ناشیِ بی‌علم و بی‌هنری هستیم که بخواهد چهرۀ زیبایی را با خط مدادی بکشد. چهارتا خط را این‌طرف و آن‌طرف می‌کشیم؛ یک هیکل مجسم خواهد شد. اما آن چهرۀ زیبا، یعنی این؟ خیلی بالاتر از این حرف‌هاست! (72/10/6) «تو بزرگی و در آیینۀ کوچک، ننمایی»[36] ما نمی‌توانیم آن قامت رسا و آن عظمت را، در چشم کوته‌بین ذهن خودمان حتی تصویر کنیم؛ لیکن …

گرسنگی خانواده به دلیل صرف همهٔ همت در امور عمومی کشور نوپای اسلامی

ازلحاظ زندگی هم وضع روبه‌راهی ندارند؛ همان چیزهایی که شنیدید: «وَ یُطعِمونَ الطَّعامَ عَلَی حُبِّهِ مِسکیناً وَ یَتیماً وَ اَسیراً * اِنَّما نُطعِمُکُم لِوَجهِ اللهِ»[8]، یعنی حقیقتاً زندگی فقیرانۀ محض. (77/2/7) اینکه شنیده‌اید در خانۀ امیرالمؤمنین گاهی غذا پیدا نمی‌شد و خود آن بزرگوار و فاطمۀ زهرا و فرزندانشان علیهم‌السلام گرسنه سر می‌کردند، برای این بود که امیرالمؤمنین همۀ فعالیت و همت و تلاشش برای کارهای عمومی کشورِ تازه‌ولادت‌یافتۀ اسلامی بود و به مسائلِ زندگی خود نمی‌رسید. واِلّ اگر امیرالمؤمنین جهاد و حکومت و حمایت از پیغمبر و مسائل جاری کشور را که به او ارتباط داشت، کنار می‌گذاشت و مشغول کاسبی می‌شد، قدرتش می‌توانست او را یک ثروتمند کند. (72/9/17) این همان علی است که بعدها در دوران پیری‌اش می‌رفت داخل چاه، چاه می‌کنْد، و مثل گردن شتر، آب از این چاه بیرون می‌آمد، هنوز دست و رویش را نشُسته، می‌نشست وقف‌نامۀ این چاه را می‌نوشت. از این کارها زیاد کرده. چقدر نخلستان‌ها آباد کرده بود. این همان …

آگاهی از رسالت پیام‌بخش دفن حضرت فاطمه با وجود اندوه

اما خود علی می‌داند چه می‌کند. می‌داند که با وجودِ دریغ بزرگی که دل او را می‌فشارد، در حال انجام چه رسالت پیام‌بخش عظیمی در تاریخ اسلام است.

اندوه فقدان همرزم و شریک راه هنگام دفن حضرت فاطمه

حدیث می‌گوید: «فَلَمَّا نَفَضَ یَدَهُ مِن تُرابِ القَبرِ هاجَ بِهِ الحُزنُ»[7] وقتی‌که علی خاک‌ها را بر روی قبر شهید عزیزش، شهید هجده‌ساله‌اش، همرزم و همفکر و همکار و شریک زندگی‌اش ریخت، به تعبیری گویا غم‌های عالم به دل علی‌بن‌ابی‌طالب هجوم آوردند، علی غمگین شد. غمگینی علی به‌خاطر ازدست‌دادن یک رفیق راه است، علی همرزمی و همگامی از فاطمه نزدیک‌تر ندارد، و او را از دست داده است. این حرف‌های دیگر که برگردم جواب یتیم‌هایت را چه بدهم، اینها خیال‌بافی است. علی احساس کرد که امانت پیغمبر و شریک راه و مؤمن صادقی که نُه سال در همۀ سختی‌ها با او بوده است، از دستش رفت. علی در قبرستان چنین حالتی دارد و با این حالت از قبرستان بیرون می‌آید. (59/1/10)

پرهیز از شمشیرکشیدن پس از شهادت حضرت فاطمه و تعقیب هدف او

… هست ـ دفاع [کند] و حاضر است حق را در دشوارترین شرایط، بگوید؛ و از تلاشی که می‌تواند برای گفتن حق و بازگوکردن حق انجام بدهد، در هر شکلی از اَشکال، استفاده کند و یک‌لحظه کوتاه نیاید؛ از جنس و در راهِ همان حرکتی است که بعد شما در امیرالمؤمنین می‌بینید. (61/3/14) علی نرفت بعد از شهادت فاطمۀ زهرا شمشیر بکشد، درمقابل مدعیان بایستد، بگوید عزیز مرا از من گرفتید، با شما می‌جنگم؛ نه، علی آن بندۀ برگزیدۀ شایستۀ خدا، آن جویبار پیوسته به سرچشمۀ وحی و رسالت، می‌داند که فاطمه چرا کشته شد. می‌رود تا هدف فاطمه را تعقیب کند. خون فاطمه یک وسیله است، نه یک هدف. خود فاطمه هم یک وسیله است، خود امیرالمؤمنین هم یک وسیله است. همه وسیله و مقدمۀ اسلامند.

انتخاب صبورانهٔ خط‌مشی برای پایداری اسلام نوپا

علی که از قبرستان بیرون می‌آید، احساس می‌کند اگر بخواهد نهال نوپای ریشه‌نبستۀ اسلام در مَزرع تاریخ بشر بماند و پایدار باشد، باید این خط‌مشی را انتخاب کند. آن خط‌مشی را شناخت و صبورانه تعقیب کرد. (59/1/10) این هر دو، یک‌جور تلاش است، یعنی در یک جهتند، دارای یک سَمتند و این را، ما بایستی درست بفهمیم؛ در شرایطی این‌طور ایجاب می‌کند، در شرایطی آن‌طور ایجاب می‌کند؛ و دیدِ وسیع و نافذِ یک انسان مسلمان، باید فوراً شرایط را بشناسد، و یک‌بُعدی نباشد. …

تسلیم بیعت و نپذیرفتن جنگ داخلی برای جلوگیری از فتنه

… بعد از وفات پیغمبر، جهل مردم از سویی، و غرض‌ورزی یک عده از سویی، موجب شد که با یک طراحی، با یک زبردستی، با یک چشم‌بندی،..قندیلِ خلافت بیفتد در دامن آن‌کسانی‌که شایسته‌اش نبودند. (53/7/15) خب، معلوم بود حق با امیرالمؤمنین است، او حق را متعلق به خود می‌دانست؛ [اما] وارد جدال و جنجال نشد. وقتی بیعت تمام شد، حضرت مجبور شد و نخواست درمقابل جماعت مردم بایستد و فتنه‌ای درست بشود، تسلیم بیعت شد. (85/7/21) و به حرف کسانی که می‌خواستند او را وارد میدان کنند تا علم‌دار جنگ داخلی بشود، ترتیب اثر نداد. (65/3/9)

رد درخواست قیام و دعوت عباس به صبر برای حفظ جامعهٔ اسلامی

… نفستان آن را می‌خواهید، «ماءٌ آجِنٌ» آب گندیده‌ای است، «وَ لُقْمَةٌ یَغَصُّ بِها آکِلُها» لقمۀ گلوگیری است؛ خطرناک است. علی علیه‌السلام آنها را به همان رویه‌ای که در طول مدت عمر، خودش عمل کرده بود ـ یعنی ملاحظۀ تکلیف الهی و ملاحظۀ مصالح مسلمین ـ دعوت کرد. (65/3/9) به عباس عموی خودش که می‌آید با او خیرخواهانه حرف می‌زند، می‌گوید: عموجان! صبر کن؛ فعلاً وضع، وضع خطرناکی است. من اگر بنا باشد بجنگم، ممکن است چند ساعتی خلافت نصیب من بشود؛ اما برای همیشه جامعۀ اسلامی از دست خواهد رفت.

صرف‌نظر از حق مشروع خود و سکوت پس از اتمام حجت

چه کسی می‌تواند صبر کند؟ چه کسی می‌تواند اینجا تحمل کند و از یک حق مسلّم برای خاطر یک مصلحت بزرگ بگذرد؟ چه کسی حاضر است؟ امیرالمؤمنین از یک حق الهی و مشروع خود صرف‌نظر کرد، و سکوت کرد. اول اعتراض کرد به‌قدری که اتمام‌حجت بکند، اما دست به شمشیر نبرد؛ برای چه؟ برای خاطر یک مصلحت بزرگ، مصلحتِ حفظ جامعۀ اسلامی، برای «وحدت».

گذشتن از حق خلافت همچون مادر دلسوز برای بقای اسلام

بعد این نویسنده می‌گوید که ای علی! ای علیِ عزیز! ای علیِ مظلوم! مادر اسلام تو بودی. تو بودی که وقتی مدعیان مادری، مادرها و عزیزهای بی‌جهت، آمدند خلافت را و اسلام را و جامعه را به‌طرف خود بردند، تو از حق خودت صرف‌نظر کردی، گفتی برای شما؛ اسلام بماند، ولو ریاستش دست من نماند؛ جامعۀ اسلامی بماند، ولو دیگران در آن حکومت کنند. تو بودی آن مادر دلسوز، و حاضر نشدی تجزیه بشود. اینجا امیرالمؤمنین صبر کرد. (53/7/15) «فَصَبَرتُ وَ فِی العَینِ قَذًی وَ فِی الحَلقِ شَجًا»[5] بیست‌وپنج سال، امیرالمؤمنین به‌خاطر وحدت امت اسلامی و انسجام جامعۀ اسلامی و برقراری حکومت اسلامی، از حق خود ـ که آن …

رد ادعای خانه‌نشینی او و جایگاهش به‌عنوان فرد دوم قدرت

البته در همین‌جا تعبیرهای زشت و ناشایستی ازطرف دوستانِ نادانِ علی می‌شود که شایستۀ او نیست؛ ازجمله اینکه می‌گویند علی علیه‌السلام بیست‌و‌پنج سال خانه‌نشین شد! بلکه علی یک روز هم خانه‌نشین نشد. آن‌کسانی‌که برنامه‌شان خانه‌نشینی است و زندگی‌شان با خانه‌نشینی می‌گذرد، سکوت علی را، از سطح عالی فرودآمدن را، خانه‌نشینی نام داده‌اند، ولی این خانه‌نشینی نبود. در همان روزی هم که صحبت خلافت علی بود، می‌گفت من همچنان‌که تاکنون مورد مشورت بودم، فرد دوم قدرت بودم، حالا هم همان‌طور باشم. پس علی در بیست‌و‌پنج سال، فرد دوم قدرت بود. یک عضوی از اعضای جامعۀ اسلامی بود و آن هم عضوی آن‌چنان بزرگ، آن‌چنان نیرومند، آن‌چنان روشن‌بین. و یک‌چنین عضوی حق ندارد خانه‌نشین باشد. خانه‌نشین بود یعنی چه؟ یعنی می‌آمد در مسجد نمازش را می‌خواند، بعد برمی‌گشت خانه، مشغول عبادت می‌شد یا مشغول خانه‌داری …

پرهیز از قهر و کارشکنی و قیام در برابر خطر اهل رده

بعد از آنکه امیرالمؤمنین خود را از ماجرای خلافت کنار کشید، می‌توانست قهر کند، می‌توانست کنج خانه بنشیند، می‌توانست علیه مسئولین حکومت حتی کارشکنی بکند و دست به هیچ کار مثبت و سازنده‌ای نزند، نقش غیر مسئول و وجیه‌المِلِّه‌ای[6] را برای خودش انتخاب کند؛ این کار را هم نکرد. خودِ امیرالمؤمنین در نامه‌ای که بعد از رسیدن به خلافت، به اهل مصر نوشت، این ماجرا را یادآوری می‌کند، می‌فرماید: «فَاَمسَکتُ یَدی حَتَّی رَاَیتُ راجِعَةَ النّاسِ قَد رَجَعَت عَنِ الاِسلامِ یَدعونَ اِلَی مَحقِ دینِ مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیهِ وَآلِهِ»[7] یعنی من دست از کارها شُستم، کناری نشستم؛ اما ناگهان احساس کردم که دنیای اسلام به من احتیاج دارد، دیدم اهل رَدّه[8] و مردمانی که از دین برگشته‌اند، قصد دارند دین پیغمبر را از بین ببرند، منهدم کنند و جامعۀ اسلامی را به خلاف بکشانند؛ دیدم دیگر جایز نیست، «فَنَهَضتُ فی تِلکَ الاَحداثِ» [پس در آن واقعه‌ها] قیام کردم.

ورود قدرتمند به میدان در کنار خلفا با پا گذاشتن بر نفس

قیام کرد در کنار خلفا، در کنار مسئولینِ حکومت و به کمک و حمایت آنها، برای اینکه خطرها را از اسلام دور کند. اینجا هم پا روی نفس خودش گذاشت، وجیه‌المِلِگی را انتخاب نکرد که بنشیند یک کناری نق بزند، حرف بزند، مایۀ تضعیف آن کسانی بشود که فعلاً بار را بر دوش دارند، هیچ‌گونه اقدام مثبتی هم انجام ندهد. با کمال قدرت وارد میدان شد، بنا کرد در مسائل گوناگون واردشدن. (65/3/9) همکاری، مشارکت، و کمک به کسانی که مدیریت جامعه را به عهده داشتند؛ هدایت آنها، دستگیری آنها درآنجایی‌که می‌لغزیدند، درآنجایی‌که اشتباه می‌کردند؛ چه در زمینۀ علمی، چه در زمینۀ سیاسی، در همۀ زمینه‌ها، این مورد اعترافِ همه است، این حرفی نیست که ما …

حمایت از انصار در برابر اهانت ابوبکر در آغاز حکومت او

در روزهای اول حکومت ابی‌بکر، ابی‌بکر به انصار اهانت کرد. داد و بیداد برپا شد. امیرالمؤمنین با شتاب آمد به مسجد که چرا دعوا شده؟ چرا اختلاف شده؟ و از انصار حمایت کرد و نگذاشت آتش اختلاف بالا بگیرد.[10] (53/7/15)