مواد صلحنامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلحنامه، امام حسن تصریح میکند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین میگفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علیبنابیطالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمیگویند. به تو امیرالمؤمنین نمیگوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح میکند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح میکند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح میکند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آنوقت البته زمینه آماده شده بود، فکر میکرد که زمینه آماده خواهد شد، بهحسب موازین ظاهری.امیرالمؤمنین (ع)شخص
نامهای دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابیطالب (ع)
توضیحتهیهشده با هوش مصنوعی
نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.
نخستین کاربرد در متنهای این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱
سیر زمانی
از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴۱۳۵۶۱۴۰۴
روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.
تعریف در کلام رهبر
شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)
صرف همهٔ عمر در راه تحکیم اسلام
امیرالمؤمنین یک انسانی است که در طول عمر شصتوسهسالۀ خود که پنجاهوسه سالش در حوزۀ اسلام سپری شده بود، یک لحظه، یک لحظۀ کوتاه حتی، جز در راه تحکیم اسلام قدمی برنداشت. (53/7/15)تربیت در دامان پیامبر و همراهی او در حرا
در آغاز کودکی، دست تدبیر الهی، علیبنابیطالب را به آغوش پیغمبر میسپارد. امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام ششساله بود که پیغمبر او را از خانۀ جناب ابیطالب به خانۀ خود آورد. امیرالمؤمنین در آغوش پیغمبر و در زیر سایۀ تربیت آن حضرت تربیت شد. در هنگام نزول وحی بر پیغمبر، تنها کسی بود که در حِراء، در آن لحظات حساس، در کنار پیغمبر حضور پیدا میکرد...دنبال پیغمبر، بدون جداشدن از پیغمبر، امیرالمؤمنین دائماً میآموخت.نزدیکی و قرب به پیامبر از دوران کودکی
… ما هذِهِ الرَّنَّةُ» از پیغمبر پرسیدم: این چه صدایی بود که من شنیدم؟ فرمود: «هَذَا الشَّیطانُ قَد اَیِسَ مِن عِبادَتِهِ» این نالۀ یأس شیطان بود، از اینکه بتواند مردم را گمراه کند. چراغ هدایت آمد. بعد فرمود: «اِنَّکَ تَسمَعُ ما اَسمَعُ وَ تَرَی ما اَرَی»[3]. این، نزدیکی و قرب امیرالمؤمنین به پیغمبر از دوران کودکی است. (89/4/5)نخستین گرونده به پیامبر از روی درک حقانیت سخن او
… چون سخن این رسالت، سخن دل آنهاست. بردگان و مظلومان که میبینند این نهضت نجاتبخش، سخن دل و غم فروخورده و فروخفتۀ آنها و بغضهای درگلوماندۀ آنها را ترجمه میکند، ایمان میآورند و خدای متعال هم آنها را دستگیری میکند و نور معنویت را به دل آنها میتاباند. غالب کسانی که در دورۀ اولِ دعوت پیغمبر ایمان آوردند، ازاینقبیل بودند، لکن عدۀ معدودی هم هستند که رشحات معنوی و نورانیت و استحکام منطق نبوت، آنها را به خودش جذب میکند، که در رأس آنها امیرالمؤمنین است. این نوجوان، حقانیت سخن را درک میکند و به پیغمبر میگرود؛ قبل از آنکه هیچکس یا هیچ مردی این سخن را شنیده و شناخته باشد، و به پیغمبر گرویده باشد.ایمان در غربت اسلام و ایستادگی بر سختیهای دعوت
این پیشتازی در شناخت حقیقت، اولین جلوۀ این وجود مقدس است در باب ایمان به خدا و ایمان به اسلام. (83/6/9) ایمان به پیغمبر در آنوقتیکه در زیر آسمان غیر از او و خدیجۀ کبری هیچکس به این دعوت و این مکتب ایمان و عقیده نداشت. ایمان به مکتبی که قبول آن بهمعنای اعلان جنگ با همۀ قدرتهای ظالم در آن روزگار بود، و بهمعنای مبارزه با نظام اجتماعی حاکم بر جامعۀ قبایلی مکه و جزیرةالعرب بود. جرئت زیادی میخواست که انسان بر روی همۀ آرزوها، خواهشها، راحتیها، و رفاههای زندگی خود پا بگذارد، این دعوت را، این راه را، این مبارزه را قبول کند. و امیرالمؤمنین این دعوت را قبول کرد و پای آن ایستاد و همۀ مشکلاتی را که در این راه وجود داشت، به جان خرید. (65/3/9)ایمان آوردن در کودکی بهعنوان بزرگترین شجاعت او
داستان ایمانآوردن امیرالمؤمنین صلواتاللهوسلمااهعلیه در سنین نهسالگی، یا یازدهسالگی، یا سیزدهسالگی به پیغمبر اکرم؛ به نظر من، بزرگترین شجاعت امیرالمؤمنین است. مگر کم است این شجاعت؟ شجاعت یعنی این؛ قدرتمندی روح در مقابله و مواجهه با خطرات. اگر میگوییم علی اَشجَع از همه است، یعنی این. یعنی یک روزی یک حرفی را زد که دنیا آن حرف را رد میکرد، همۀ عالم با آن حرف به مخاصمه و مقابله برمیخاستند، اما اینها موجب نمیشد که …اطاعت بیدرنگ و جانفشانی در دفاع از پیامبر در صحنههای خطر
این جمله را از خود علی علیهالسلام بشنوید: «وَ لَقَد عَلِمَ المُستَحفَظونَ مِن اصحابِ مُحَمَّدٍ اَنّی لَمْ اَرُدَّ عَلَی اللهِ وَ لا عَلَی رَسولِهِ ساعَةً قَطُّ وَ لَقَد واسَیتُهُ بِنَفسی فِی المَواطِنِ الَّتی تَنکُصُ فِیهَا الاَبطالُ وَ تَتَاَخَّرُ فِیهَا الاَقدامُ»[4] یک ساعت از قبول و اجابت و لبیک درمقابل پیغمبر عقب نماندم؛ این را آگاهان و حافظان میراث پیغمبر میتوانند شهادت بدهند. و در این راه به کاری و اقدامی در همۀ عمر دست زدم و در جایگاههایی قرار گرفتم که پهلوانان و قهرمانان و گامهای محکم در آنجاها دچار تردید و تزلزل و عقبنشینی میشدند. این اولین حرکت امیرالمؤمنین در مقابلۀ با خودخواهی و خودی و ترجیح تکلیف و وظیفه بر آسایش شخصی بود. (65/3/9)نقش بزرگ در دفاع از پیامبر در کودکی و گذشتن از آسایش
… محترمی داشت و فامیل بزرگی بودند، جرئت نمیکردند صریحاً با او مقابله کنند، اما فلان پیرزن بدعنق و بداخلاق را، فلان جوان هرزه و بددهان را، فلان آدم بیحیثیّت و بیمحابا را، وادار میکردند که پیغمبر را بهشکل دنائتآمیزی مورد فشار قرار بدهند. بیاثر هم نبود. در اینطور جاها امیرالمؤمنین ـ پسربچۀ شجاع، شاد، قوی، صمیمی، باهوش، و زرنگ ـ بزرگترین نقش را ایفا میکرد. وقتی یک پسربچهای باهوش باشد، فداکار باشد، نجیب باشد، زبل و زرنگ باشد، صمیمانه و عاشقانه به کسی علاقهمند باشد، نقش بزرگی را ایفا میکند، علیبنابیطالب یکچنین نقشی را در بچگیاش ایفا کرده بود. (66/2/28) برای خدا از آسایش محترمانۀ یک آقازادۀ قریشی صرفنظر کرد، و در طول سیزده سال مبارزات پیامبر در کنار آن بزرگوار بود. (70/1/16)نقش سرباز فداکار در سیزده سال مبارزهٔ پیامبر در مکه
سیزده سالی که پیغمبر در مکۀ معظّمه با انواع ایذاها و موذیگریها و رذالتهای کفار و دشمنان روبهرو بود، امیرالمؤمنین نقش یک سرباز فداکار را در تمام این سیزده سال ایفا کرد. یکلحظه امیرالمؤمنین فراغت نداشت. آنوقتیکه لازم بود نومسلمانها را جذب کنند و برایشان قرآن بخوانند، آنوقتیکه لازم بود دشمنان قلدر و زورگو را بترسانند و درمقابل حرکات آنها با شجاعت و با جلادت[5] عکسالعمل نشان بدهند؛ آنوقتیکه لازم بود مورد مشورت پیغمبر قرار بگیرند و نظر خودشان را به او …وقف وجود خود در دفاع از پیامبر و رسالت در دوران مکه
… بزرگان مدینه آمدند در خانۀ قدیمی عبدالمطلب، کنار پیغمبر نشستند برای بیعت، برای اولین بار؛ چند نفری مخفیانه از مدینه آمدند و کفار قریش اطلاع پیدا کردند، آمدند اطراف آن خانه را گرفتند برای اینکه حمله کنند؛ آنکسیکه آمد دفاع کرد، امیرالمؤمنین بود و جناب حمزه. تمام این دوران سیزدهساله را، این جوان ـ جوان مؤمن، جوان نورانی، جوان متصل به منبع وحی، مؤمن واقعی، پرهیزگار و پاکیزۀ کامل ـ همۀ وجود خودش را وقف کرد در دفاع از رسالت و از پیغمبر. (85/7/21)بر عهده گرفتن سختترین کارها در هجرت پیامبر
سختترین کارها را هم در هنگام هجرت پیغمبر، امیرالمؤمنین به عهده گرفت؛ یعنی منتقلکردن زنان و فَواطِم[7]، و دادن اماناتی که دست پیغمبر بود، و بعد، رساندن خود به قُبا و به مدینه. (85/7/21) آن شبی که پیغمبر بنا بود در خانه با یک نقشۀ بسیار زیرکانهای ترور بشود و نابود بشود، یک مرد شجاع لازم بود که اینجا توطئه را خنثی کند. یعنی بعد از آنکه احساس کردند که پیغمبر را نمیتوانند به هیچ عنوانی از کار باز بدارند، این توطئۀ بسیار هوشمندانه را …پذیرش صادقانه و بیبهانهٔ خطر کشتهشدن برای حفظ جان پیامبر
… بیندازی. نگفت: «وَ لا تُلقوا بِاَیدیکُم اِلَی التَّهلُکَةِ»[8]، آیۀ قرآن را غلط معنی نکرد. نگفت جان من هم یک جان، مثل جان پیغمبر. نگفت یا رسولالله! امشب اتفاقاً کار دارم، نمیتوانم بیایم در بستر شما بخوابم. نگفت یا رسولالله! من را نگه دارید برای روز مبادا. یا ریا و نفاق بهخرج نداد که بهظاهر بگوید چشم، رفتم بخوابم، بعد برود در خانهاش بخوابد، نه در بستر پیغمبر. راست گفت، صریح گفت: یا رسولالله! من میروم در بستر شما میخوابم، خطر کشتهشدن را که خطری جدی است، قبول میکنم. و رفت و خوابید. (53/7/15)سردار، مؤمن، عابد و شاگرد طراز اول پیامبر در مدینه
بعد در مدینه، سردار طراز اول، مؤمن طراز اول، شاگرد طراز اول پیغمبر، عبادتکنندۀ طراز اول در میان همۀ مسلمانان، امیرالمؤمنین است. در جنگ، همۀ چشمها به اوست؛ در مسجد و هنگام عبادت هم، همۀ دلها تحتالشعاعِ دل نورانی اوست. پای منبر پیغمبر هم، از همۀ شاگردان پذیرندهتر، دانندهتر، پرسندهتر. در یک روایت است که به حضرت عرض کردند: شما چقدر زیاد نقل میکنید از پیغمبر؟ فرمود: «من از پیغمبر سؤال میکردم، جواب میداد؛ وقتی سؤال نمیکردم، خودِ او ابتدا میکرد به گفتن به من»[11]. شاگرد درجهیک [پیغمبر بود]. (85/7/21)حضور در حدود سی نبرد و پذیرش دشوارترین نقشها در مدینه
در دوران ده سالی که پیغمبر در مدینه بودند، یعنی دوران حکومت و حاکمیت اسلام، مشکلترین نقشها به عهدۀ امیرالمؤمنین بود. آنجایی که یک شجاعت فوقالعاده لازم بود، یا یک ایمان مستحکم لازم بود، امیرالمؤمنین داوطلب بود. (66/2/28) در تمام جنگهایی که نام و نشانی در تاریخ ما دارند، امیرالمؤمنین شرکت کرده. (63/3/30) یعنی در حدود سی معرکۀ جنگ، امیرالمؤمنین حاضر بوده. تقسیم کنید به ده سال، هر سالی سه بار، سربازی که هر سالی اقلاً سه مرتبه در عملیات شرکت میکند و مجروح میشود و تا دَم مرگ میرود. در همۀ اینها ـ مگر تعداد معدودی ـ امیرالمؤمنین شرکت داشته. (64/12/10) جز آن جنگی که پیغمبر اکرم خودش به امیرالمؤمنین فرمود که باید …پیشقدمی در نبردها و فرماندهی کل سپاه به نقل برخی محققان
در همهجا امیرالمؤمنین پیشقدم بود؛ هر آنجایی که لازم است شمشیر به دست بگیرد و باید کار با سرعت، با شتاب، با آمادگی، و با قاطعیت، انجام بگیرد. (63/3/30) فرماندۀ کل قوا هم بوده. البته این را خود من سِیر نکردهام، اما بعضی از محققان ادعا کردهاند که در تمام جنگهای پیغمبر، فرماندهی کل متعلق به امیرالمؤمنین بود؛[14] البته دیگران فرماندهیهایی بر بخشهایی داشتند، اما معیار و ملاک و علامت فرماندهی، پرچمها بود؛ «پیغمبر اکرم فلان پرچم را به دست چه کسی داد»، «آن پرچم اصلی را به دست امیرالمؤمنین داد». ببینید در جنگ بنیقریظه، در جنگ خیبر، در جنگ بدر، در جنگ حنین، در جنگ اُحد، در جنگ احزاب، این مرد کجای کار بوده و چه کار میکرده. این یک فصل است.کشتن عمروبنعبدود و پایان دادن به خطر او
… جنگی با چنین خصوصیاتی که همۀ قریش و همۀ غَطفان[17] و قبایل گوناگون با همۀ ساز و برگ آمدهاند و مثل گرگ درنده منتظرند؛ همه هم متکبر و مغرور؛ هیچکدام هم نتوانستهاند و آنجا کاملاً سرافکنده شدهاند و عصبانی هستند و زنجیر میجَوند[18]؛ این آقا توانست و آمد. حالا درمقابل این شخص باید یک حرکت خدایی انجام گیرد. غرور، درمقابلِ این است، که آن غرور، غرور پوچ هم نبود. حضرت نشان داد که غرور پوچ هم نبود؛ او را به زمین انداخت، روی سینهاش نشست، سرش را برید و قضیه را تمام کرد؛ آنها هم «فَاَرسَلنا عَلَیهِم ریحاً وَ جُنوداً لَم تَرَوها»[19]؛ فرار کردند و رفتند. (79/8/18)پیروزی اسلام با شجاعت او در جوانی در نبردهای صدر اسلام
داستانش در فتح خیبر، داستانش در احد، داستانش در جنگ بدر، داستانش در جنگ حُنین؛ هر یک از اینها را که شما نگاه کنید، امیرالمؤمنین را میبینید. در بعضی از اینجاها بیستوچهار سالش بوده است، در بعضی جاها بیستوپنج سالش بوده است، در بعضی جاها سی سالش بوده است. یک جوان بیستوهفت بیستوهشتساله، با شجاعت خود در میدان جنگ، اسلام را پیروز کرد و آن عظمتها را آفرید. این برای میدان جنگ...در تمام مراحل زندگی امیرالمؤمنین، این شجاعت نشان داده شد؛ در مکه آن شجاعت بود. در مدینه این شجاعت بود. در بیعت با پیغمبر هم این شجاعت بود.نخستین بیعتکننده بر مرگ و مایهٔ دلگرمی دیگر مسلمانان
… کنید. اینقدر بجنگید، یا پیروز بشوید یا کشته بشوید! گمان میکنم در هیچجای دیگر هم پیغمبر چنین بیعتی نگرفته است از مسلمانها، جز همین یکبار. خب، در میان آن جمعیت همهجور آدم بود. آدمهای سستایمان، بلکه حتی اسم میآورند آدمهای منافق، در همین بیعت بودند. اولکسی که بلند شد و رفت و گفت: «یا رسولالله! بیعت میکنم»، همین جوان نورَس بود. یک جوان بیستوچندساله دستش را دراز کرد، گفت: «بیعت میکنم با تو بر مرگ». بعد، دیگر مسلمانها [هم] تشجیع شدند، آمدند یکی پس از دیگری بیعت کردند. آنهایی هم که دلشان نمیخواست، مجبور شدند بیعت کردند. «لَقَد رَضِیَ اللهُ عَنِ المُؤمِنینَ اِذ یُبایِعونَکَ تَحتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ ما فی قُلوبِهِم»[21]. (74/11/20)سبقت در همهٔ کارهای دشوار و فداکاریها در ده سال مدینه
یک مرد جوان، که در خانه همسری و فرزندان محبوبی دارد، تمام زندگیاش در جبهه میگذرد و همۀ کارش در رابطه با تحکیم موقعیت اسلام و نظام است. این ده سال، تمام اینطوری گذشت. هر جا پای فداکاری در میان بود، آنجا بود. آنجایی که پیامی باید رسانده بشود و ابلاغش دشوار است، امیرالمؤمنین داوطلب بود. (66/2/28) هر جایی که جای اظهار وجودِ جوهرِ انسانی بود، این بزرگوار میآمد جلو. سبقت! سبقت! در همۀ کارهای دشوار سبقت میگرفت. یک مردی آمد پیش عبداللهبنعمر، گفت: «من علی را دشمن میدارم». خیال میکرد حالا که اینها خانوادگی خیلی با علی میانهای ندارند، شاید خواست خودشیرینی کند. عبداللهبنعمر گفت: «اَبغَضَکَ اللُ»هه[22] خدا تو را دشمن بدارد! «اَ تُبغِضُ رَجُلاً سابِقَةٌ مِن …کناره از رقابت حکومت و اشتغال به تجهیز پیامبر و جمع قرآن
… پیش آمد و مسئلۀ خلافت مطرح شد. به مسئلۀ حق و باطل و وصیت و اینها کاری نداریم، آنچه مسلّم است اینکه امیرالمؤمنین مدعی خلافت بود. (75/9/5) اگر امیرالمؤمنین علیهالسلام در سقیفۀ بنیساعده شرکت میکرد، شاید سرنوشت دنیای اسلام و سرنوشت خلافت طور دیگری میشد. آنجایی که همه در فکر اینند که حکومت دست چه کسی خواهد افتاد، علی خود را از میانه کنار میکشد، آنجا که همه حاضرند تا ببینند چه میتوانند بکنند و چه تأثیری میتوانند در تعیین حکومت آینده بگذارند، علی غایب است، علی مشغول یک وظیفۀ عزیزتر و شریفتری است[24] و آن تجهیز پیغمبر، تغسیل پیغمبر، تدفین پیغمبر و بالاخره عمل به وصیت پیغمبر است؛ یعنی جمعکردن قرآن. (65/3/9)کنارهگیری از صحنه به مصلحت عالم اسلام
[حضرت] وقتی مشاهده کرد صلاح عالم اسلام این است که او از صحنه خارج شود، خارج شد. یعنی امیرالمؤمنین همۀ آن تعریفها، تمجیدها، استحقاقها، و همۀ آنچه را که برای خود قائل بود و هزارها نفر شنیده بودند و میدانستند، لای محفظهای از فراموشی موقت پیچید و کنار گذاشت. البته اینها که فراموش نمیشد و فراموش که نمیشود، تا ابدالدّهر هم باقی است؛ لیکن مطرح نکرد. یعنی همۀ آن چیزی را که در امر خلافت و ریاست دنیای اسلام و مسئولیتی بزرگ، برای او مطرح بود، چون احساس خطر کرد، کنار گذاشت. فرمود: «وقتی دیدم اوضاع خطرناک است و ممکن است …تلاش چهلشبه برای گردآوری یاران جهت بازگرفتن حق خلافت
[حضرت] فعالیت کرد، تلاش کرد، واقعیت و حقیقت را اظهار کرد، هم خودش، هم همسر پاک و پاکیزه و مطهرش. (52/7/24) همۀ شماها شنیدهاید و در کتابها نقل کردهاند و باید درست هم باشد که امیرالمؤمنین علیهالسلام چهل شب بر درِ خانۀ عدهای از یاران قرآن و پیغمبر صلیاللهعلیهوآله و از علاقهمندان به اسلام میرفت. و حتی دختر پیغمبر صلیاللهعلیهوآله را هم با خود میبُرد؛ یعنی از جنبههای عاطفی و فکری، از هر دو استفاده میکرد تا شاید از این راه، بتواند یک اقلیت پولادین نیرومند را در اطراف خود جمع کند. و مطمئن باشد که اگر با اینها حرکت کرد، اسلام نونهال و اسلام جدیدالولاده از بین نخواهد رفت.[28] امیرالمؤمنین علیهالسلام میرفت درِ خانهها و مردم را دعوت میکرد که با او بیعت کنند. و درِ خانۀ او بیایند تا او بتواند برود از یک اقلیت رقیب دیگر ـ چون اصحاب سقیفه اقلیت بودند ـ از یک اقلیت مستأثر[29] دیگر، که نظر اکثریت تودۀ مردم را جلب کرده، حق خود را بگیرد. در رأس جامعۀ اسلامی قرار بگیرد و آن شغلی را که پیغمبر صلیاللهعلیهوآله و خدا و …بیعت با خلفا و همراهی بیستوپنجساله برای پرهیز از زیان به اسلام
اما آنوقتیکه دید دیگر دفاع فایدهای ندارد و ادامۀ این جنجال و بگومگو ممکن است که به ضرر دنیای اسلام تمام بشود، با اینها بیعت کرد و در تمام مدت بیستوپنج سال در کنار خلفای سهگانه ماند. (66/2/28)محبوبیت نزد همهٔ آحاد بشر حتی غیرمسلمانان
امیرالمؤمنین علیهالسلاام جزو چهرههای جذاب تاریخ است. شاید کمتر شخصیتِ تاریخی را انسان بتواند پیدا کند که بهقدرِ امیرالمؤمنین علیبنابیطالب دلباختۀ در میان همۀ آحاد بشر ـ نهفقط ملت اسلام ـ داشته باشد. چه بسیار غیر مسلمانانی که اسلام را، حتی پیامبر اسلام را قبول ندارند؛ اما علی علیهالسلاام را چرا؛ عشق میورزند، به او احترام میکنند، او را ستایش میکنند. حالا مسلمانها و بهخصوص شیعیان، که نسبت به آن بزرگوار، چه تکریمی و تعظیمی در دلوجان خودشان و ذهن خودشان قائلند! در بین ما شیعیان و آحاد مسلمین، کسانی هستند که عامل به احکام اسلامی هم نیستند؛ اما امیرالمؤمنین را بزرگ میشمارند. این برای چیست؟ بهخاطر این است …عابدترین عابدان در مقایسه با عابدان و زاهدان عالم
..وقتیکه عُبّاد عالم و زهّاد عالم را انسان مقایسه میکند با یکدیگر، بدون شک و تردید، امیرالمؤمنین، علیبنابیطالب، عابدترین عابدهاست. (52/7/24)گستردگی ابعاد شخصیت و ناممکن بودن جمعبندی آن
«هُوَ البَحرُ مِن اَیِّ النَّواحی اَتَیتَهُ»[3]؛ خیلی ابعاد عظیمی دارد این شخصیت، نمیشود جمعبندی [کرد و] دست مخاطب داد، که بگوییم امیرالمؤمنین این است. بله، میتوانیم از ابعاد مختلف وارد بشویم، بهقدر فهم خودمان و همت خودمان و بصیرت خودمان یک چیزی دربارۀ این بزرگوار عرض بکنیم. من فکر کردم، دیدم شاید صد صفت ـ که همین تعبیر «صد» را در بعضی از روایات بزرگان هم دیدم که آمده است ـ صد خصوصیت بشود در امیرالمؤمنین پیدا کرد؛ چه خصوصیات معنوی، مثل علم آن حضرت، تقوای آن حضرت، زهد آن حضرت، حلم آن حضرت، صبرِ آن حضرت، که خصال نفسانی اوست؛ چه …ایمان راسخ و یقینی همچون مشاهدهٔ غیب با چشم سر
حالا مثلاً فرض بفرمایید ایمان امیرالمؤمنین. امیرالمؤمنین یک انسان مؤمن بود؛ یعنی یک فکر، یک ایمان، یک عقیده در اعماق وجود او راسخ بود. خب، این یک کلمه است. با چه چیز مقایسه کنیم این ایمان را که عظمت ایمان امیرالمؤمنین معلوم بشود؟ خود او میفرماید: «لَو کُشِفَ الغِطاءُ مَا ازدَدتُ یَقیناً»[4] یعنی اگر پردۀ غیب برافتد و من غیب را، یعنی ذات مقدس باریتعالی را، فرشتگان را، بهشت را، جهنم را، همۀ آنچه را که ادیان از غیب و ملکوت این عالم بیان کردهاند، آنها را من با همین چشم ظاهری ببینم، یقین من از آنچه هست، بیشتر نخواهد شد. یعنی این یقین، مانند یقینِ کسی است که با چشمِ سر همهچیز را دیده است؛ این ایمان. که آن شاعر عرب[5] میگوید:برتری ایمان او بر ایمان همهٔ خلایق
اگر ایمان همۀ خلایق را در یک کفه بگذارند و ایمان امیرالمؤمنین را در یک کفه، باز هموزنِ ایمانِ علی نخواهد شد؛ این ایمان. یا فرض بفرمایید سابقۀ اسلام که از اوان نوجوانی ایمان آورد به خدا، و این راه را پذیرفت، با همۀ وجود هم پیمود تا لحظۀ آخر، این خب، یک چیزی است که با یک کلمه نمیشود بیان کرد. (74/11/20)ناکافی بودن گفتهها و نوشتهها برای بیان همهٔ ابعاد شخصیت او
قرنهاست همۀ کسانی که معرفتی به این ذات مقدس داشتهاند، از مسلمان و غیر مسلمان، دربارۀ امیرالمؤمنین علیهالصلاةوالسلام سخن گفتهاند و نوشتهاند، و هنوز هم مینویسند و میسرایند و میگویند. لکن آنچه گفته شده است، کافی نیست که بتواند شخصیت این اعجوبۀ عالم و نمونۀ قدرت کاملۀ الهی و کلمۀ تامّۀ پروردگار را، برای ما، با همۀ ابعاد روشن کند. (72/10/6) چون آن شخصیت، شخصیت قابل احاطۀ ذهنی و بیانی نیست؛ یعنی نمیشود با بیان، ابعاد نامتناهی آن شخصیت الهی را توصیف کرد. (70/1/16)ناتوانی ذهنهای کوچک و مادی ما از تصور عظمت او
البته بیشتر این مشکل، از ناحیۀ ماست. ما هستیم که با ذهنهای کوچک، و اُنسگرفته با مقیاسهای مادی، قدرت آن را نداریم که شخصیتی را با آن ابعاد عظیم معنوی و روحی تصور کنیم. (72/10/6) ما خیلی از بزرگان را دیدیم، شناختیم، در کتابها خواندیم؛ بزرگانی که انسان وقتی آنها را درست تصور میکند، حقیقتاً درمقابلِ آنها احساس حقارت میکند. مثلاینکه انسان سر را بهطرف آسمان بلند کند، ماه را ببیند، زهره را ببیند، مشتری را ببیند، زُحل را …