رفتن به محتوای اصلی

امیرالمؤمنین (ع)شخص

نام‌های دیگر: امام علی (ع)، علی بن ابی‌طالب (ع)

مقایسهٔ دیدگاه رهبران
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

نخستین امام شیعیان و سیره، سخنان و حکومت او.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در مراسم قرائت خطبه عقد ازدواج— ۱۳۵۶/۰۱/۱۱

سیر زمانی

از ۱۳۵۶ تا ۱۴۰۴
۱۳۵۶۱۴۰۴

روی هر سال بزنید تا فقط شاهدهای همان سال نمایش داده شود.

تعریف در کلام رهبر

مواد صلح‌نامه مفصّل است، اما اجمالاً در صلح‌نامه، امام حسن تصریح می‌کند که تو امیرالمؤمنین اسمت نیست، «امیرالمؤمنین» لقب مخصوص خلیفه است، خلیفۀ پیغمبر. که مسلمین به خلیفۀ پیغمبر از زمان عُمَر، امیرالمؤمنین می‌گفتند، و از نظر شیعه امیرالمؤمنین، مخصوص علی‌بن‌ابی‌طالب است، به امام حسن هم امیرالمؤمنین نمی‌گویند. به تو امیرالمؤمنین نمی‌گوییم؛ یعنی تو خلیفۀ رسمی از نظر ما نیستی. ..تصریح می‌کند که حق نداری به جان یکی از افراد شیعه تعرض کنی. تصریح می‌کند که حق نداری حکومت را موروثیِ خاندان خودت بکنی و کسی را بعد از خودت معیّن کنی. و تصریح می‌کند به اینکه بعد از تو حکومت از آنِ حسن است، و اگر او نبود، از آنِ حسین. و تا آن‌وقت البته زمینه آماده شده بود، فکر می‌کرد که زمینه آماده خواهد شد، به‌حسب موازین ظاهری.

شاهدها (۱٬۰۰۴ پاراگراف)

کناره‌گیری و ترک معارضه با دستگاه حکومت پس از بیعت با ابوبکر

… امیرالمؤمنین مشغول انجام وظیفه شد. نه‌اینکه نمی‌دانست یک اجتماعی وجود دارد یا ممکن است وجود داشته باشد که سرنوشت قدرت و حکومت را در دنیای اسلام، آن اجتماع تعیین خواهد کرد؛ مسئله این نبود برای امیرالمؤمنین. مسئله این است که برای او آنچه مطرح نیست «خود» است. بعد از آنکه مسئلۀ خلافت استقرار پیدا کرد و مردم با ابی‌بکر بیعت کردند و همه‌چیز تمام شد، امیرالمؤمنین کناره گرفت؛ هیچ جمله‌ای، کلمه‌ای، بیانی که حاکی باشد از معارضۀ امیرالمؤمنین با دستگاه حکومت دیگر از او شنیده نشد. آن روزهای اول چرا؛ تلاش می‌کرد شاید بتواند آن چیزی را که به عقیدۀ او حق است و باید انجام بگیرد آن را به کرسی بنشاند؛[10] بعد که دید نه، مردم بیعت کردند، قضیه تمام شد و ابی‌بکر شد خلیفۀ مسلمین، اینجا امیرالمؤمنین به‌عنوان یک انسانی که ولو معترض است، هیچ‌گونه …

پایان کناره‌گیری و ورود فعال به میدان در برابر ارتداد

… جنگ و دعوایی راه بیندازند و شاید هم منافقین تحریکشان می‌کردند، بالاخره جریان «رَدّه» پیش آمد؛ یعنی ارتداد عده‌ای از مسلمین. جنگ‌های ردّه شروع شد. وضع که این‌طوری شد امیرالمؤمنین دید نه، اینجا دیگر جای کنار‌نشستن هم نیست، باید وارد میدان شد؛ به دفاع از حکومت! در اینجا می‌فرماید: «فَاَمسَکتُ یَدی»[12] بعد از آنکه قضیۀ خلافت پیش آمد و ابی‌بکر خلیفۀ مسلمین شد، من دست کشیدم، نشستم کنار. این حالت کناره‌گزینی بود، «حَتَّیٰ رَأَیتُ رَاجِعَةَ النّاسِ قَد رَجَعَت عَنِ الاِسلامِ» دیدم نه‌خیر! عده‌ای از مردم دارند از اسلام برمی‌گردند، می‌خواهند اسلام را از بین ببرند، اینجا دیگر دیدم نه‌خیر، وارد میدان شدم. و امیرالمؤمنین وارد میدان شد به‌صورت فعال؛ در همۀ قضایای مهم اجتماعی امیرالمؤمنین بود.

تعبیر از نقش خود در دوران خلفا به وزارت و کمک به مسئولان

خود آن حضرت از حضور خودش در دوران بیست‌وپنج‌سالۀ خلافت خلفای سه‌گانه تعبیر می‌کند به وزارت. بعد از آنکه آمدند امیرالمؤمنین را بعد از قتل عثمان به خلافت انتخاب کنند، فرمود: «من وزیر باشم بهتر از این است که امیر باشم، همچنانی‌که در گذشته بودم، بگذارید وزیر باشم»[13]. یعنی مقام و موقعیت و جایگاه بیست‌وپنج‌سالۀ خودش را جایگاه وزارت می‌داند. یعنی در امور، دائماً در خدمت اهداف و در موضع کمک به مسئولینی که بودند و خلفایی که در رأس امور بودند. این‌هم یک ایثار فوق‌العاده بزرگی بود که انسان واقعاً گیج می‌شود وقتی‌که فکرش را می‌کند که چقدر گذشت در این کار امیرالمؤمنین وجود داشت.

خودداری از قیام و قبضهٔ حکومت در بیست‌وپنج سال

در تمام این بیست‌وپنج سال به فکر قیام و کودتا و معارضه و جمع‌کردن یک عده‌ای و گرفتن قدرت و قبضه‌کردن حکومت نیفتاد. این چیزها به ذهن انسان‌ها می‌آید. امیرالمؤمنین جوانی بود سی‌و‌سه‌ساله آن‌وقتی‌که رسول اکرم از دنیا رحلت کردند، تقریباً حدود سی سال تا سی‌وسه سال عمر آن حضرت بود. بعدها هم دوران‌های جوانی و قدرت جسمانی را می‌گذراند، دوران نشاطش را می‌گذراند. وجهۀ در بین مردم، …

از دست دادن حکومت به‌سبب پرهیز از کوچک‌ترین اغماض در حق

… اول رو کرد به امیرالمؤمنین و به او پیشنهاد کرد که با کتاب خدا و سنت پیغمبر و سیرۀ شیخین ـ یعنی دو خلیفۀ قبلی ـ حضرت حرکت کنند. فرمود: نه، [فقط] کتاب خدا و سنت پیغمبر؛ به سیرۀ شیخین من کاری ندارم، من اجتهاد خودم را عمل می‌کنم و به اجتهاد آنها کاری ندارم. می‌توانست با کوچک‌ترین اغماضی از آنچه که صحیح و حق می‌دانست، حکومت را به‌دست بگیرد و قدرت را قبضه بکند. امیرالمؤمنین به این فکر یک لحظه هم نیفتاد و حکومت را از دست داد و قدرت را از دست داد. اینجا هم ایثار کرد، اینجا هم خود و منیّت را مطلقاً مطرح نکرد، و زیر پا له کرد این‌گونه چیزها را؛ اگرچه این احساسات شاید در امیرالمؤمنین اصلاً از اول بروز نمی‌کرد.

فرستادن حسنین و آب و آذوقه به خانهٔ عثمان و مذاکره با معترضان

امیرالمؤمنین در این ماجرا با کمال خلوص، آن وظیفۀ الهی و اسلامی‌ای را که احساس می‌کرد دارد، انجام داد. حَسَنین را، این دو گوهر گران‌قدر را و دو یادگار پیغمبر را، فرستاد به خانۀ عثمان ـ این جزو مسلّمات است ـ حَسَنین را فرستاد آنجا. اطراف خانۀ عثمان را گرفته بودند نمی‌گذاشتند که آب وارد خانه بشود. امیرالمؤمنین آب فرستاد به خانۀ عثمان، آذوقه فرستاد.[15] با کسانی که نسبت به عثمان خشمگین بودند بارها و بارها مذاکره کرد تا خشم آنها را پایین بیاورد. وقتی هم که آنها عثمان را کشتند، امیرالمؤمنین خشمگین شد. خشمگین شد!

نپذیرفتن نخستین درخواست حکومت پس از قتل عثمان و پیشنهاد انتخاب دیگری

… وجود دارد، اینجا در دستگاه امیرالمؤمنین مطلقاً مشاهده نمی‌شود. بعد از آنکه عثمان کشته شد، امیرالمؤمنین می‌توانست به‌صورت یک چهرۀ موجّه، یک آدم فرصت‌طلب، یک نجات‌بخش بیاید در میدان، بگوید مردم! دیگر حالا راحت شُدید، خلاص شُدید؛ مردم هم دوستش می‌داشتند. نه! بعد از حادثۀ عثمان هم باز امیرالمؤمنین اقبالی به‌سمت قدرت و قبضه‌کردن حکومت، اولِ کار نکرد. «دَعونی وَ التَمِسوا غَیری»[17] ـ چقدر این روح بزرگ است! ـ من را رها کنید ای مردم، بروید سراغ دیگری. اگر دیگری را به حکومت انتخاب کردید، من وزیر او خواهم بود، من در کنار او خواهم بود. این فرمایشاتی است که امیرالمؤمنین در آن روزها کرد. مردم قبول نکردند، مردم دیگر قبول نکردند، نمی‌توانستند غیر از امیرالمؤمنین کس دیگری را به حکومت انتخاب کنند.

میزان حق و باطل به‌سبب عمل به لب وظیفه بدون دخالت منیت

… علی را عدلش به خاک‌وخون غلتاند. اگر امیرالمؤمنین می‌خواست عدالت را رعایت نکند، اگر می‌خواست ملاحظه‌کاری بکند، اگر می‌خواست شأن و مقام و شخصیت خودش را بر مصالح دنیای اسلام ترجیح بدهد، موفق‌ترینِ خلفا می‌شد و قدرتمندترین و هیچ معارضی هم پیدا نمی‌کرد. اما امیرالمؤمنین شاخص حق و باطل است. اینکه علی‌بن‌ابی‌طالب را معیار و شاخص حق و باطل می‌دانند و هرکس دنبال علی است و علی را قبول دارد و می‌خواهد مثل او عمل کند، او حق است و هرکه علی را قبول ندارد، باطل است، این به‌خاطر همین است. به‌خاطر این است که امیرالمؤمنین به لُبّ وظیفه، بدون ذره‌ای دخالت‌دادن منیّت و احساسات شخصی و منافع شخصی و «خود»، در آن راه و حرکتی که انتخاب کرده عمل کرده؛ یک‌چنین شخصیتی است امیرالمؤمنین. لذاست که علی علیه‌السلام میزان‌الحق است واقعاً. این زندگی امیرالمؤمنین است، «وَ مِنَ النّاسِ مَن یَشری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ» فقط در شهادتش این بزرگوار نبود که «یَشری نَفسَهُ ابتِغاءَ مَرضاتِ اللهِ»، در لحظۀ مرگ نبود …

سکوت بیست‌وپنج‌ساله دربارهٔ حق خلافت و آرام نگه‌داشتن معترضان

امیرالمؤمنینی که بعد از رحلت پیغمبر ـ خب بدیهی است که حق خلافت را متعلق به خودش می‌داند؛ خب بعد از رحلت پیغمبر این‌طوری نشد ـ درمقابل این چیزی که حق خود می‌دانست، بیست‌وپنج سال هیچ حرکتی نکرد؛ هیچ! اگر کسانی هم خواستند حرفی بزنند، امیرالمؤمنین آنها را آرام نگه داشت. «اِنَّکَ لَقَلِقُ الوَضینِ تُرسِلُ فی غَیرِ سَدَدٍ...وَدَع عَنکَ نَهباً صیحَ فی حَجَراتِهِ»[28]؛ از این حرف‌ها امیرالمؤمنین دارد؛ «وَدَعْ عَنکَ نَهباً صیحَ فی حَجَراتِهِ»؛ از این مطالب دارد امیرالمؤمنین، نمی‌خواهد این مسئلۀ خلافت را دامن بزند. آنجا درمقابل آن …

شبیه نشدن هیچ‌کس به او حتی در تصور

البته امروز که این حرف‌ها را ما می‌زنیم، ما از قله حرف می‌زنیم. چه کسی هست آن‌کسی‌که بتواند تصور این را هم بکند که کسی شباهت به امیرالمؤمنین پیدا کند؟! نه، هیچ‌کس شبیه امیرالمؤمنین هم نمی‌شود. امام سجاد که خودْ امامِ معصوم بود، نوۀ امیرالمؤمنین بود، وقتی‌که گفتند تو این‌قدر عبادت می‌کنی، فرمود عبادت ما کجا و عبادت علی کجا![37] یعنی امام سجادِ عابدِ سجاد، او، می‌گوید من با علی قابل مقایسه نیستم. حالا هزاران فرسخ بین امام سجاد و بهترین عُباد و زُهاد …

جمع سه عنصر اقتدار و مظلومیت و پیروزی در شخصیت و زندگی او

در شخصیت این بزرگوار، و زندگی و شهادت این بزرگوار، سه عنصر که ظاهراً با یکدیگر خیلی هم سازگاری ندارند، جمع شده است. این سه عنصر عبارت است از: اقتدار، مظلومیت، پیروزی.

مظهر اقتدار در اراده، فرماندهی، هدایت فکرها و تربیت انسان‌های بزرگ

امیرالمؤمنین جمع کرده است بین اقتدار، قدرت او در ارادۀ پولادینش، در عزم راسخش، در ادارۀ مشکل‌ترین عرصه‌های نظامی، در هدایت ذهن‌ها و فکرها به‌سوی عالی‌ترین مفاهیم اسلامی و انسانی، تربیت انسان‌های بزرگ از قبیل مالک اشتر و عمار و ابن‌عباس و محمدبن‌ابی‌بکر و دیگران، و ایجاد یک جریان در تاریخ بشری؛ این، اقتدار این بزرگوار است؛ اقتدار منطق، اقتدار فکر و سیاست، اقتدار حکومت، اقتدار بازوی شجاع؛ مظهر اقتدار است امیرالمؤمنین. هیچ ضعفی از هیچ طرف، در شخصیت امیرالمؤمنین علیه‌السلام نیست. درعین‌حال یکی از مظلوم‌ترین چهره‌های تاریخ است. مظلومیت در همۀ بخش‌های زندگی‌اش. در دوران نوجوانی، مظلوم واقع شد. در دوران جوانی، بعد از پیغمبر، مظلوم واقع شد. در دوران کهولت و خلافت، مظلوم واقع شد. …

پیروزی بر دشمنان در زمان حیات و آشکارتر شدن حقیقتش پس از شهادت

اما عنصر سوم که پیروزی آن بزرگوار باشد. پیروزی همین است که اولاً در زمان حیات خود او، بر تمام تجربه‌های دشواری که بر او تحمیل کردند، پیروز شد؛ یعنی بالاخره جبهه‌های شکنندۀ دشمن ـ که شرح خواهم داد ـ بالاخره نتوانستند علی را به‌زانو دربیاورند؛ همه‌شان شکست خوردند از علی. بعد از شهادت هم روزبه‌روز حقیقت درخشان او آشکارتر شد؛ یعنی حتی از زمان حیاتش به‌مراتب بیشتر. امروز شما نگاه کنید، در دنیا ـ نه دنیای اسلام، در همۀ دنیا ـ چقدر ستایشگرانی هستند که حتی اسلام را قبول ندارند، اما علی‌بن‌ابی‌طالب را به‌عنوان یک چهرۀ درخشان تاریخ قبول دارند.[40] این همان روشن‌شدنِ آن جوهر تابناک است و …

پیروزی در زمان حیات و در تاریخ و خاطرهٔ بشریت با وجود مظلومیت

… وَ اللهِ لَکَاَنَّمَا یَکشِفونَ بِه عَنِ الجِیَفِ» اما بنی‌مروان، بنی‌امیه از گذشتگان خودشان تمجیدها، تعریف‌ها می‌کنند، هرچه بیشتر تعریف می‌کنند، نفرت مردم از آنها بیشتر می‌شود. این حرف شاید در حدود مثلاً سی سال بعد از شهادت امیرالمؤمنین گفته شده است. یعنی امیرالمؤمنین با همۀ آن مظلومیت، باز، هم در زمان حیات خود پیروز شد، هم در تاریخ پیروز شد، در خاطرۀ بشریت پیروز شد.

لعن آن حضرت بر منبرها به‌مدت ده‌ها سال، کاری که معاویه کرد

… سال بعد از دوران خود امیرالمؤمنین، امیرالمؤمنین را بر روی منبرها لعنت می‌کردند. اینکه گفتم لعنت در دنیای اسلام کار معاویه است و کار اخلاق معاویه، این همین است. بعضی‌ها، متهم کردند شیعه را و ملامت کردند که چرا بعضی از صحابه را مورد طعن و لعن قرار می‌دهند؛ این کاری است که آنها کردند، این کاری است که معاویه کرد. امیرالمؤمنین را، علی‌بن‌ابی‌طالب را، «اَفضَلُ القَومِ»[27] و «اَقدَمُهُم اِسلاماً»[28] را و نزدیک‌ترین اصحاب پیغمبر را اینها سال‌ها، ده‌ها سال در منبرها به بدی و زشتی یاد کردند و او را لعنت کردند تا زمان عمربن‌عبدالعزیز. او وقتی‌که خلیفه شد ممنوع کرد، گفت کسی دیگر حق ندارد این کار را بکند.[29] بعد از عبدالملک‌بن‌مروان دو پسرش ولید و سلیمان پشت سر هم حکومت کردند، حدود سیزده سال؛ بعد از آنها عمربن‌عبدالعزیز به خلافت رسید و بعد از عمربن‌عبدالعزیز که دو سال و اندی هم او خلافت …

پرهیز از فریب و تملق مردم به‌سبب تقوا با وجود زیرکی برتر از معاویه

… می‌داریم که روش‌هایمان همان روش‌ها باشد، برای ما هم حتی تعجب‌انگیز است در مواردی. معاویه هیچ‌وقت این کار را نمی‌کرد. معاویه تملّق مردم را می‌گفت. معاویه سعی می‌کرد به هر قیمتی هست حمایت مردم را جلب کند. علی‌بن‌ابی‌طالب این کار را نمی‌کند. نه‌اینکه بلد نیست؛ برخلافِ تقواست، برخلافِ اصول است و خود علی‌بن‌ابی‌طالب فرمود: «لَولَا التُّقَی لَکُنتُ اَدهَی العَرَبِ»[39] اگر مسئلۀ تقوا نبود و ملاحظات ارزش‌ها نبود، من از معاویه زرنگ‌تر بودم در این کارها. واقعش هم همین است، اصل و ریشۀ علی و سابقۀ نزدیکی او با پیغمبر و افتخارات عظیم او و آن ذهن و روح باعظمت او؛ معلوم است که از معاویه واردتر و بلدتر و زرنگ‌تر است و می‌تواند خیلی کارها بکند. منتها حق اجازه نمی‌دهد.

غلبهٔ توصیه به زهد و تقوا و اخلاق در سخنان او با وجود دلاوری در نبرد

امیرالمؤمنین علیه‌السلام شیر میدان نبرد با دشمن است و هنگامی‌که سخن می‌گوید آدم انتظار دارد نصف بیشتر سخنان او راجع‌به جهاد و جنگ و پهلوانی و قهرمانی باشد؛ اما وقتی در روایات و خُطبِ نهج‌البلاغۀ او نگاه می‌کنیم، می‌بینیم اغلب سخنان و توصیه‌های آن حضرت راجع‌به زهد و تقوا و اخلاق و نفی و تحقیر دنیا و گرامی‌شمردن ارزش‌های معنوی و والای بشری است.

فضایل امیرالمؤمنین مبنای تعیین ولایت پس از پیامبر

و البته یک بُعد هم فضیلت امیرالمؤمنین بود. مردم هم می‌دانستند و از نزدیک این فضایل را در آن بزرگوار مشاهده می‌کردند. پیامبر اکرم، و در واقع ارادۀ الهی هم، همان فضایل و ارزش‌ها را معتبر دانست و بر اساس آن ارزش‌ها، ولایت و حاکمیت بعد از پیامبر را تعیین کرد. معلوم شد آن کسی می‌تواند در مرتبۀ حکومت بر مسلمین قرار بگیرد که دارای آن ارزش‌ها باشد. لازم نبود که پیامبر اکرم فضایل امیرالمؤمنین را در آن روز بیان کند؛ مردم می‌دانستند.

تواتر روایات فضایل امیرالمؤمنین از طریق شیعه و اهل سنت

ابن‌ابی‌الحدید می‌گوید: فضایل علی‌بن‌ابی‌طالب در آن روز به‌طوری برای مردم واضح بود که بعد از رحلت پیامبر، احدی از مهاجران و اغلب انصار، شک نداشتند که مسئلۀ خلافت بر علی قرار خواهد گرفت؛ یعنی در نظر آنان جزو مسلّمات بود. در موارد دیگر، خود رسول اکرم هم راجع‌به امیرالمؤمنین چیزهای زیادی فرموده است. آنچه از طرق ما شیعیان و نیز از طریق اهل سنت روایت شده، متواتر است. خیلی از فضایل را به‌شکل متواتر، هم شیعه و هم سنّی روایت کرده‌اند؛ مخصوص شیعه نیست. حتی یکی از مورخان قدیمی مشهور ـ «ابن‌اسحاق»، صاحب سیرۀ معروف ـ می‌گوید: پیامبر به امیرالمؤمنین فرمود، اگر بیم این را نداشتم که مردم در باب تو حرف‌هایی بزنند که پیروان عیسی دربارۀ او زدند، چیزی را دربارۀ تو می‌گفتم که هرجا عبور می‌کنی، مردم خاک زیر پای تو را …

شایستگی آزموده‌شدهٔ امیرالمؤمنین و نصب الهی، نه نبوی، او

علی‌بن‌ابی‌طالب را آن روز همۀ مردم از نزدیک آزموده بودند؛ کسی نبود که نسبت به این نصب امیرالمؤمنین دچار تردید شود. روشن بود که این مرد فداکارِ مخلصِ دارای مرتبۀ عالی ایمان و تقوا، شایستۀ یک‌چنین حرکتی از سوی پیغمبر اکرم، و در واقع از سوی خدای متعال است. نصب امیرالمؤمنین، نصب نبوی نبود؛ نصب الهی بود؛ این شأن پروردگار بود که پیغمبر این را به مردم مؤمن ابلاغ کرد. (89/9/4)

تناسب امیرالمؤمنین با منصب ولایت بر پایهٔ محاسبهٔ الهی

برای گزینش یک‌چنین منصبی، اگر همۀ عوامل را که در کمال یک انسان دخالت دارند، بشرِ معمولی بخواهد محاسبه کند، یقیناً نمی‌تواند به همۀ آنها دست پیدا کند. این یک محاسبۀ الهی و فوق بشری لازم دارد. با یک‌چنین محاسبه‌ای، نبی مکرّم اسلام امیرالمؤمنین را متناسب با این موقعیت و این مقام دانسته است.

لزوم سپردن سرچشمهٔ حکومت به کسی در طراز او و نگاه تعظیم ائمه به او

خب، اسلام تا ابدالدهر حکومت خواهد داشت؛ انواع و اقسام آدم‌هایی که صلاحیت‌هایی در سطوح مختلف دارند، به حکومت خواهند رسید؛ این، از اولِ اسلام قابل پیش‌بینی بوده. آن‌کسی‌که سرچشمه را باید به او سپرد تا طول تاریخ اسلام از این سرچشمه سیراب شود، باید کسی باشد در طراز امیرالمؤمنین علی‌بن‌ابی‌طالب علیه‌السلام نمی‌تواند یک انسان معمولی باشد. سرچشمه در اختیار اوست؛ لذاست همۀ ائمۀ ما علیهم‌السلام ـ که خودشان هم صاحب همین منصب بودند، اگرچه فرصت حکومت به آنها داده نشد ـ همه به امیرالمؤمنین با چشم عظمت نگاه می‌کردند؛ کمااینکه دربارۀ امام حسن و امام حسین علیهماالسلام با آن مقاماتی که آن دو بزرگوار دارند، پیغمبر می‌فرماید: «وَ اَبوهُما اَفضَلُ مِنهُما»[17] پدرشان از امام حسن و امام حسین بالاتر است، بافضیلت‌تر است.

دورهٔ اول: سکوت یا همکاری امام با قدرت‌ها به سبب تحمل‌پذیر بودن انحراف

دورۀ اول، دورۀ سکوت یا همکاری امام با این قدرت‌هاست. جامعۀ نوپا و جدیدالولادۀ اسلامی با وجود دشمنان قدرتمند و ضربت‌خوردۀ خارجی، و با وجود عناصر تازه‌مسلمان و درست جانیفتادۀ داخلی، به‌هیچ‌وجه تاب دودستگی و اختلاف صفوف را ندارد. کمترین رخنه‌ای در پیکر استوار این جامعه می‌تواند همچون تهدیدی نسبت به اصل و اساس آن باشد. ازطرفی زاویۀ انحراف واقعیت از حقیقت، آن‌چنان فاحش نیست که برای کسی همچون امیرالمؤمنین، که خود دلسوزترین و متعهدترین انسان نسبت به مکتب و جامعۀ اسلامی است، قابل تحمل نباشد. و شاید به همین جهات ـ که از پیش در آینۀ بینش پیامبر اکرم منعکس بود ـ پیامبر به این شاگرد برگزیدۀ خود فرمان داده بود در برابر چنین حوادثی، صبر و تحمل پیشه سازد.

کناره‌گیری نخستین و سپس قیام برای یاری اسلام از بیم رخنه در آن، به روایت نامه‌اش به مصریان

این دوره، سراسر بیست‌وپنج سالِ میانۀ رحلت پیامبر اکرم، سال 11 هجری، و آغاز خلافت امیرالمؤمنین، سال 35 را دربرمی‌گیرد. آن حضرت در نامه‌ای خطاب به مصریان، وضع خود را در آغاز این فترت[1]، این‌گونه تشریح می‌کند: «فَاَمسَکتُ یَدی حَتیَّ رَاَیتُ راجِعَةَ النّاسِ قَد رَجَعَت عَنِ الاِسلامِ یَدعونَ اِلَی مَحقِ دینِ مُحَمَّدٍ صَلَّی‌اللهُ‌عَلَیهِ‌وَآلِهِ فَخَشیتُ اِن لَم اَنصُرِ الاِسلامَ وَ اَهلَهُ اَن اَرَی فیهِ ثَلماً اَو هَدماً تَکونُ المُصیبةُ بِهِ عَلَیَّ اَعظَمَ مِن فَوتِ وِلایَتِکُم..فَنَهَضتُ فی تِلکَ الاَحداثِ»[2] نخست از همۀ جریانات کناره گرفتم تا آنکه دیدم گروه‌هایی، از اسلام رجعت کرده و به نابودی اسلام دعوت می‌کنند. بیم آن بود که اگر اسلام و مسلمانان را یاری نکنم، در اسلام رخنه یا ویرانی‌ای پدید آید که خسارات آن عظیم‌تر باشد از موضوع ازدست‌دادن خلافت؛ این بود که به‌پا خاستم و کمر بستم.

دخالت فعال و حمایت دلسوزانه از اسلام و راهنمایی خلفا در دوران ۲۵ ساله

زندگی بیست‌وپنج‌سالۀ علی علیه‌السلام در این دوره، حاکی از دخالت فعال و کمک و حمایتی است که از روی کمال دل‌سوزی نسبت به اسلام و جامعۀ مسلمانان انجام می‌گرفته است. پاسخ‌ها و راهنمایی‌های آن حضرت به خلفای زمان دربارۀ مسائل سیاسی و نظامی و اجتماعی و غیره، در نهج‌البلاغه و دیگر کتب حدیث و تاریخ نقل شده، و شاهد تردیدناپذیری است بر این شیوه در زندگی امام.

تحلیل امیرالمؤمنین (ع) از سقیفه به انحصارطلبی گروهی و چشم‌پوشی بزرگوارانهٔ گروهی دیگر

ماجرای سقیفه پیش آمد، مسئلۀ سیاست‌بازی‌های یک عده مردمی که به دین و به اسلام و جامعۀ اسلامی آن‌چنان علاقۀ وافر لازمی نداشتند. و توطئه‌ها و نشست‌وبرخاست‌ها و قرارداد‌ها پیش آمد. و نتیجه همان شد که خود امیرالمؤمنین در بیست‌وشش سال، بیست‌و‌هفت سال بعد از آن، در میانۀ یک جنگ، به یکی از افراد قبیلۀ بنی‌اسد، در ضمن بیان موجزی ذکر کرد: «فَاِنَّها کانَت اَثَرَةً شَحَّت عَلَیها نُفوسُ قَومٍ وَ سَخَت عَنها نُفوسُ آخَرینَ».[1] مسئلۀ سقیفه و غصب خلافت و بیست‌وپنج سال کوتاه‌شدن دست علی از ادارۀ اجتماع اسلامی، در کلام امیرالمؤمنین، در یک موقعیت حساس، در دو جمله بیان شده: انحصارطلبی بود، خودخواهی بود، دنیا را برای خود طلبیدن بود. عده‌ای به‌سوی آن مشتاقانه دست دراز کردند، حکومت را برای خود خواستند، قدرت را به ناحق در اختیار خود گرفتند، «وَ سَخَت عَنها نُفوسُ آخَرینَ» عده‌ای هم بزرگوارانه با شرح صدر چشم پوشیدند. مسئله همین بود.

سکوت ۲۵ ساله برای جلوگیری از نابودی اسلام و فروپاشی جامعهٔ نوپای اسلامی

..اینجا علی علیه‌السلام بر سر دو راهی است: یک راه این است که ستمی را بر خود و بر انسانیت موقتاً تحمل کند و آماده بشود که مردم صددرصد مسلمان نباشند، اگرچه نود درصد، هشتاد درصد ـ درصد آن را شما هرچه می‌خواهید معیّن کنید ـ مسلمانند. یک راه دیگر این است که علی، خود را آماده کند که اسلام از بین برود، قرآن نابود شود، نظام جامعۀ نوپای اسلامی متلاشی بشود. و هرگز علی راه دوم را انتخاب نخواهد کرد. علی بیست‌وپنج سال سکوت کرد به‌خاطر این؛ تن به مصلحتی داد و از مصلحتی گذشت. (51/11/22)

نداشتن درگیری با قدرت‌های زمان در ۲۵ سال، همراه با تبلیغ و بیان فضایل خود

بیست‌وپنج سال گذشت و علی با قدرت‌های زمان مبارزه نکرد. این تنها نقطه‌ای است که در تاریخ 250 سالۀ ائمۀ ما، یک جا می‌بینیم که امام، مبارزۀ به‌معنای درگیری نداشته. تبلیغ می‌کرد، فضایل خود را بیان می‌کرد، شایستگی خود را به رخ می‌کشید، اما درگیری نداشت. این یک نقطه است. البته هرچه از آغاز این دوره به‌طرف پایان این دوره نزدیک می‌شود، هرچه زمان به‌طرف [خلافت] عثمان نزدیک می‌شود، وضع علی علیه‌السلام تدریجاً عوض می‌شود. البته صورت مبارزه‌ای که در امام صادق یا در امام موسی‌بن‌جعفر می‌بینم، در امیر‌المؤمنین تا آخر …

شخصیت استثنایی از ولادت در کعبه تا شهادت در محراب

شخصیت امیرالمؤمنین از لحظۀ ولادت تا هنگام شهادت، در همۀ این ادوار، یک شخصیت استثنایی است. ولادت او در جوف[1] کعبه است ـ که نه قبل از آن حضرت و نه بعد از آن حضرت تا امروز چنین چیزی اتفاق نیفتاده است ـ شهادت آن بزرگوار هم در مسجد و محراب عبادت است. بین این دو نقطه هم، همۀ زندگی امیرالمؤمنین جهاد است و صبر لِله است و معرفت است و بصیرت است و حرکت در راه رضای الهی است. (89/4/5)