رفتن به محتوای اصلی
توضیحتهیه‌شده با هوش مصنوعی

موسیقی از نظر حکم شرعی، محتوا و جایگاه آن در هنر و فرهنگ.

نخستین کاربرد در متن‌های این سایت:بیانات در دیدار رئیس و جمعی از مدیران سازمان صداوسیماى جمهورى اسلامى ایران— ۱۳۶۹/۰۵/۰۷

سیر زمانی

از ۱۳۶۹ تا ۱۴۰۴
۱۳۶۹۱۴۰۴

فقط سال ۱۳۷۰همهٔ سال‌ها

شاهدها (۱۶ پاراگراف)

جواز نوع حلال و غیرلهوی آن در برنامه‌ها و عدم لزومش در سحر رمضان

… سابقها گاهى به دوستان در رادیو میگفتم شما براى فاصله شدن بین دو برنامه مثلاً فرض کنید که مثل یک قاشقى که شما به یک طاسى بزنید ــ [صداى] دنگ ــ همین کافى است. هیچ لزومى ندارد که حتماً بین این دو برنامه یک قطعه‌اى از یک موسیقى معروف یا غیر معروفى را بگذارید. این یک نکته است در باب سحر ماه رمضان که فضاى موسیقى اصلاً لازم نیست؛ اگرچه موسیقى نوع حلالى دارد که آن نوع حلال را شما صبح تا شب در برنامه‌هاى گوناگون به مردم بدهید، اشکالى ندارد ــ البتّه بخش حلال آن که لهوى و غافل‌کننده و مانند اینها نباشد ــ امّا همین نوع حلال آن هم در سحر ماه رمضان لازم نیست.

ناآشنایی عامهٔ مردم با زبان ساز و اختصاص آن به خواص

… یک کنسرت موسیقى بگذارند، کسى پول بدهد، بلیت بخرد، برود آنجا یک ساعت بنشیند مثلاً فرض کنید که فلان قطعه‌ى آهنگ بتهون یا دیگرى را بشنود، این مال آنجاها است، اینجا اصلاً نیست. نه اینکه حالا در دوره‌ى اسلامى نیست؛ هیچ وقت نبوده. شما سراغ داشتید چنین چیزى؟ مردم ما زبان موسیقى را نمی‌شناسند، با موسیقى اُنس ندارند. تقریباً در دنیاى شرق این‌جورى است که موسیقى مال خواص است؛ یک عدّه‌ی خاصّى موسیقى میدانند. شعر عمومى‌تر است؛ آهنگهاى شعرگونه عمومى‌تر است، امّا صِرف ساز را ــ موسیقى که میگویم زبان ساز منظورم است ــ مردم ما نمیفهمند، عادّى نیست، معمولى نیست که حالا شما بگویید من میخواهم فلان موضوع را القا کنم با این زیروبم‌هاى ساز! با این قطعه‌اى که ساخته‌ام، فلان …

رواج موسیقی باکلام در ایران و ناآشنایی مردم با زبان ساز تنها

… شما در داخل کشور ما این را سراغ ندارید؛ نه اینکه بین توده‌‌‌‌ى مردم و متدیّنین سراغ ندارید؛ نه، بین آن کسانى هم که جنبه‌‌‌‌ى دیانت در زندگى آنها نقش ندارد، سراغ ندارید که بروند یک جایى بنشینند، براى شنفتن ساز و فهمیدن چیزى از آن ساز و [بعد] بیرون بیایند. لذا موسیقى در کشور ما، قاعدتاً موسیقى باکلام است؛ مردم از کلام آن بیشتر میفهمند. یعنى اگر این ساز با کلام همراه شد، آن‌‌‌‌‌‌‌‌وقت ساز هم برایشان مفهوم پیدا خواهد کرد وَالّا اگر آن نباشد، ماها از ساز چیزى نمیفهمیم؛ [یعنى] نمیفهمند ــ حالا من که نمیفهمم دلیل نیست، من یک آخوندى هستم که با این چیزها ارتباطى نداشتم ــ آنهایى که ارتباط هم داشتند نمیفهمند. من که به شما عرض میکنم، چون تفحّص کردم، سؤال کردم، فهمیدم که از ساز چیزى نمیدانند؛ یعنى زبان موسیقى را با کلامش بیشتر …

حلال بودن موسیقی خوش‌مضمون نزدیک‌کننده به حقایق الهی و زندگی

… خارج کند، حرام است. این میتواند موسیقى سنّتى باشد، میتواند موسیقى غربى باشد، میتواند موسیقى محلّى باشد یا به قول شماها موسیقى مقامى باشد ــ که من نمیدانم چرا هم به آن میگویند مقامى ــ فرقى نمیکند، هر چه این‌‌‌‌جورى باشد، حرام است؛ این مصداق بارز حرام است. آن موسیقى‌‌‌‌اى که این خصوصیّات را ندارد، مثلاً فرض بفرمایید یک شعر خوش‌‌‌‌مضمونى را یک خواننده‌‌‌‌ى خوبى و خوش‌‌‌‌صدایى دارد میخواند، نوازنده‌‌‌‌اى هم مینوازد، آن مضمون شعر، این شنونده را به سمت حقایق اسلامى و حقایق الهى و حقایق عرفانى و حقایق زندگى ــ ولو خارج از مسائل عرفانى و الهى ــ نزدیک میکند، این قطعاً اشکال ندارد و حرام نیست. فرض بفرمایید که ایّام جنگ، آن اوایل صداى شجریان را میگذاشتند: «بشنوید اى گروه جانبازان، سرنوشت وطن به دست شماست»؛ این را هیچ‌‌‌‌کس نمیگوید حرام است؛ صداى شجریان هم هست، آن نوازنده هم یک نوازنده‌‌‌‌اى است که همان سازهاى معمولى را میزند امّا این مضمون یک مضمون …

ناپسندی موسیقی غفلت‌آور و پناه بردن به آن برای فرار از حقایق زندگی در اسلام

امّا فرض کنید در همین برنامه‌‌‌‌ى چکاوک شما که من گاهى می‌‌‌‌شنفتم، گاهى یک برنامه‌‌‌‌اى گذاشته میشد که آدم میدید این برنامه اصلاً باب غفلت از دنیا است؛ یعنى غافل شدن از زندگى! میدانید، کسانى هم بودند، واقعاً به موسیقى پناه میبردند براى اینکه اصلاً از زندگى و از حقایق زندگى غافل بشوند؛ اسلام این‌‌‌‌ را نمى‌‌‌‌پسندد، اسلام میخواهد ما را برگرداند به متن زندگى. غافل شدن و غرق شدن و رفتن در توهّمات و پندارها و گیج شدن از حقایق زندگى و غافل ماندن را اسلام اصلاً قبول ندارد و نمى‌‌‌‌پسندد. لذاست که آن‌‌‌‌جور موسیقى حتماً با مسکرات همراه است یعنى قاعدتاً همراه است با مسکرات؛ یعنى اینها مکمّل هم هستند. این‌‌‌‌جور موسیقى که من میگویم، ضدّ آن است، اصلاً در دو جهت مقابل هستند، بیدارکننده است، هوشیارکننده است. اگر هم [شاعر میگوید:]

موسیقی از حقایق عالم و تقابل آن با موسیقی غفلت‌آور و شهوت‌انگیز

… که من میگویم. «بانگ گردشهاى چرخ است» یعنى چه؟ این میخواهد بگوید جزو حقایق عالم است دیگر؛ اصلاً جزو طبیعت عالم است. «در بهشت آن لحنها بشنوده‌‌‌‌ایم»؛[14] در بهشت اینها را شنفته‌‌‌‌اند، حالا هم که مى‌‌‌‌شنوند، احساس شوق میکنند. حالا البتّه یک فلسفه‌‌‌‌اى است؛ فلسفه‌‌‌‌ى غیر مقبولى است امّا حاکى از این است که موسیقى یکى از حقایق عالم است. خب، این موسیقى که جزو حقایق عالم است، آن نیست که انسان را از حقایق عالم غافل میکند و غرق میکند در پندارها و خیالات و توهّمات و احیاناً در شهوات تشویق میکند؛ این، دو مصداق متقابل از موسیقى [است]؛ حقایق باید به این جهت کشانده بشود. لذا شما دیدید که امام یک فتواى جدیدى دادند در باب موسیقى؛ یعنى واقعاً هیچ‌‌‌‌ یک از فقها با این استحکام و با این صراحت در باب موسیقى نظر نداده بودند. این، آن موسیقى است؛ باید نگذارید که این آلوده بشود، آمیخته بشود به آن …

لزوم پخش نکردن آوازهای مجالس عیاشی در برابر آوازهای معنوی

… خوانده. یک‌‌‌‌ جور شعرى که وقتى شما چشمتان را ببندید، گوش کنید، فکر میکنید که این داشته بشکن میزده و در محیط آن‌‌‌‌جورى است یا مثلاً در مجلس فلان خانِ عیّاشِ عرق‌‌‌‌خورى نشسته ــ این‌‌‌‌جورى بودند دیگر؛ اینها میرفتند میزدند در مجالس خوانین ــ آنجا رفته زده؛ یا نه، یک حالى داشته و معنویّتى داشته و شعر فیض کاشانى را خوانده یا شعر حزین لاهیجى را خوانده، این هم زده. ببینید، اینها دو جور نواختن است. آنهایى را که از نوعِ اوّل است، پخش نکنید.

لزوم پخش آهنگ‌های یادآور معنویت و خدا یا همراه با شعر معنوی

به هر حال ما که در این قضایا عوامیم؛ ما نه تاج اصفهانى و نه بقیّه را نمى‌‌‌‌شناسیم. ما همین‌‌‌‌طور افواهى[15] شنفتیم اسمهایشان را امّا خبرى نداریم از اینها. شما الحمدلله‌‌‌‌ واردید به این مسائل؛ شما نگاه کنید آن آهنگى که مردم را به یاد معنویّت و حقیقت و خدا مى‌‌‌‌اندازد، آن را پخش کنید. یا با شعرى همراه کنید که آن شعر، این خصوصیّت را داشته باشد. توجّه میکنید؟ الان مثلاً فرض کنید که یکى از خواننده‌‌‌‌هاى خوب ما[16] غزل آقاى طباطبائى را خوانده: «همى گویم و گفته‌‌‌‌ام بارها»[17] ــ یک غزلى است که یک عارفى، یک فیلسوفى، اهل معنایى گفته؛ پُر از معنویّت است ــ یا مثلاً فرض کنید شعرِ حاج میرزا حبیب خراسانى …

حرمت موسیقی غفلت‌آور و شهوانی از هر نوع آن

البتّه حالا در همین زمینه، این با موسیقى‌هاى شما ارتباط پیدا میکند. موسیقى‌هایتان گاهى اوقات موسیقى‌هایى است از معیارها بیرون. من در باب موسیقى یک کلمه فقط بگویم به شما؛ ببینید، آن موسیقى‌اى که انسان را غافل میکند و در خلسه‌ى شهوانى میبرد، حرام است؛ هر چه باشد؛ چه موسیقى ایرانى باشد، چه موسیقى فرنگى باشد، چه موسیقى هندى باشد، چه موسیقى عربى باشد؛ فرقى ندارد؛ این ممنوع است. آنچه در اسلام ممنوع است، این است. حالا شما ببینید چه جورى یک چنین موسیقى‌اى به‌ وجود مى‌آید. البتّه این [چیزی] که من گفتم جزو معیارهاى شناخته‌شده‌ى فقهى ما، و به اصطلاح جزو آن ترم‌هاى[9] حقوقى و فقهى ما نیست؛ من دارم لُبّ و عصاره‌ى مطلب را به شما میگویم. «لهو» یعنى این. «اِلهاء» یعنى کسى را …

لزوم پرهیز رسانه از عرضهٔ موسیقی ضد ارزش و فسادانگیز

… مثلاً فرض بفرمایید در حالات خاصّ یک جوانى، آن احساس شهوانى خودش را بتواند اشباع کند. این به ما چه ارتباطى دارد؟ این را یکى ساخته براى خودش، ما حالا یقه‌ى او را نمیرویم بگیریم که تو چرا ساختى؛ خب حالا ساخت، دلش میخواهد بسازد ــ هر کس یک کارى براى خودش میکند؛ مردم در کارهاى فردىِ خودشان مادامى‌که به مسائل حریمهاى اجتماعى ضربه نزند، آزادند ــ امّا من و شما که میخواهیم این محصول کار او را بیاوریم عرضه کنیم، آیا نباید نگاه کنیم که این محصول فاسد نباشد، خراب نباشد، چیزى نباشد که مصرف‌کننده را ضربه بزند؟ باید این را نگاه کنیم. [پس] مسئله‌ى موسیقى‌ها [مهم] هست.

لازم نبودن موسیقی در فاصلهٔ برنامه‌های ایام عزا و پرهیز از افراط

… از شیپور بدصدایی، آن هم صدای گرفته‌ی خش‌داری استفاده کنیم؟! باید چیز مناسبی انتخاب بشود. در زمان رژیم گذشته هم از این صدا استفاده میشد. من دیده بودم که در ایام وفات، بین برنامه‌ها از شیپوری استفاده میشد که حالا هم گذاشته میشود! چیز جدید و خوبی ابداع کنید. البته نباید افراط بشود و عده‌یی از آن طرف بروند و بگویند فلانی گفت که این شیپور بد است؛ پس بیاییم مثلاً سنتور یا ویولونی بیاوریم و بگذاریم! نه، من میگویم اصلاً لزومی ندارد که موسیقی باشد. اگر نمیخواهید موسیقی بگذارید - که عیبی هم ندارد - اصلاً موسیقی نگذارید؛ اما اگر یک چیز مناسب عزا دارید، آن را بگذارید.

تفاوت اصول خوانندگی موسیقی ایرانی و عربی در گذر از دستگاه‌ها

… که همین اسمها را هم بیان میکنند. مرحوم امیری فیروزکوهی - که در موسیقی وارد بود - میگفت هرکس هر صدایی از دهانش دربیاورد، در یکی از این دستگاههاست؛ ولو این‌که موسیقىِ غربی باشد؛ منتها اصول و مبادی خوانندگی آنها فرق دارد. لابد حرف مرحوم امیری فیروزکوهی حجت است. در موسیقی ایرانی، اگر کسی به هنگام خواندن از دستگاهی خارج بشود، اهل موسیقی میگویند گناه کبیره‌یی مرتکب شده است؛ اما موسیقی عربی اصلاً یکی از لوازمش این است که از یک دستگاه به دستگاه دیگر بروند؛ غیر از این گناه کبیره است! لذا موسیقیدانهای ایرانی از این‌گونه قرآن خواندنها خوششان نمی‌آید؛ میگویند از دستگاه خارج شد؛ غافل از این‌که اصلاً خارج شدن و از یک دستگاه به دستگاه دیگر رفتن، یکی از مبادی خوانندگىِ قرآن‌خوانهای عرب است؛ خودشان هم این را میدانند؛ از …

غیرلازم بودن پخش تک‌نوازی در سحر ماه رمضان

… بگذاریم که یکى بیاید مثلاً فرض کنید که ویولن بزند یا سنتور بزند؟ چه لزومى دارد؟ چه کسى ــ از اینهایى که سحر پا میشوند ــ توقّع دارد؟ حالا در ایّام دیگر، در برنامه‌هاى عادّى، خواهید گفت مردم بالاخره موسیقى میخواهند، حالا نمیشود که بکلّى درِ موسیقى را بست؛ امّا سحر ماه رمضان، اینهایى که بلند میشوند دعاى ابوحمزه بخوانند یا مناجات بشنوند یا دو لقمه بخورند، نمازى بخوانند و بخوابند، چه کسى از شما توقّع تک‌نوازى را دارد؟ چه لزومى دارد؟ به نظر بنده از چیزهاى غیر لازم است.

دشواری و پیچیدگی بحث دربارهٔ موسیقی

این دو چیز به‌‌‌‌ نظر من دو چیز اساسى است: یکى آن مایه‌‌‌‌ى کار است، یکى هم جهت‌‌‌‌گیرى کار است. در موسیقى هم همین‌‌‌‌‌‌‌‌جور [است]. البتّه بحث درباره‌‌‌‌ى موسیقى، واقعاً بحث خیلی دشوار و طولانى‌‌‌‌ای است؛ نمیشود با یک کلمه مسئله‌‌‌‌ى موسیقى را حل کرد.

نقد نوآوری نداشتن موسیقی‌دانان و پندار لهوآمیز بودن موسیقی

… و تلویزیون است. بخواهید بیاورند، [مناسب ندیدید] نپسندید، رد کنید، بگویید آقا، این به دردمان نمیخورد، یکى دیگر بسازید. شاید این مراجعات مکرّر شما، این موسیقى‌دان‌هاى ما و خوانندگان و نوازندگان ما را هم یک خُرده‌اى سر شوق بیاورد که یک چیزهاى جدیدى بسازند. آخر اینها هم فقط چیزهاى عجیب‌ و غریب قدیمى را [انجام میدهند]؛ واقعاً اینها هم نوآورى ندارند. اشکال کارشان این است. خیال میکنند نوآورى همین است که یک ذرّه‌اى مثلاً مردم را سرگرم به یک چیزهاى طرب‌انگیزِ لهوآمیز بکنند، در حالى که موسیقى میتواند لهوى نباشد. خود معناى لهو خب معلوم است دیگر؛ لهو یعنى غافل‌کننده. خوب است آدم غافل بشود؟ غفلت که چیز خوبى نیست. واقعاً این‌جور باور شده که موسیقى باید لهوآمیز باشد! لهو یعنى غافل شدن؛ حالا از چه چیزى؟ از همه‌چیز، رأسش خدا؛ از خدا غافل شدن، از زندگى غافل شدن، از هدفها …

اثر شادی‌بخش چند لحظه آهنگ در حال افسردگی پس از زندان

… را نمى‌شنفتیم. من حتّى آن وقت‌ها این سیّدجواد ذبیحى هم که میخواند، میگفتم غنا است؛ یعنى هر چه این دستگاه منتشر میکند از آواز، ولو مذهبى هم باشد، گوش کردنش حرام است؛ من خاموش میکردم و گوش نمیکردم. حقیقیت هم همین بود که واقعاً همه‌چیزشان مخرّب و گناه بود. من دیدم که نمیخواهم هم گوش کنم ــ آخرش هم گوش نکردم ــ امّا همان چند لحظه‌اى که اوّل به گوشم خورد و بعد هم پا سست کردم که بشنوم، همان چند لحظه یک اثر شادى‌بخشى در من ایجاد کرد؛ من تعجّب کردم که عجب! چرا پس آهنگهاى خودمان، سازهاى خودمان این‌جورى نیست. در حالى که حالا ما مى‌بینیم که فارابى در ۱۱۰۰ سال قبل از این، در یک جلسه‌اى با یک ساز که حالا آن ساز هم جزو کامل‌ترین سازهاى ما نیست ــ یقیناً سازهاى ما بعد از آن تکمیل شدند؛ بلاشک؛ …