سفارش ساخت آهنگ بر پایهٔ دستگاههای ایرانی متناسب با برنامهٔ علمی
… تمام خواستههایى را که از موسیقى انتظار میرود برآورده کند. حالا بنده که وارد نیستم، شما هم قاعدتاً خیلى در باب موسیقى وارد نیستید ــ بنا نیست که دیگر همهى چیزها را شماها وارد باشید ــ موسیقىدانهاى ما این را میگویند؛ و حرفشان حجّت است. شما بگویید آقا! ما آهنگ میخواهیم، شما بر اساس دستگاههاى ایرانى و ردیفهاى ایرانى، بسازید که باب مسئلهى علمى باشد. بله، من هم عقیده ندارم که یک چیزى را که مثلاً فرض کنید یک کسى خوانده یا یک کسى نواخته که هیچ مناسبتى با علم ندارد، ما بیاوریم در برنامهى علمى بگذاریم؛ باید یک چیزى باشد که با این برنامه و با محتواى برنامه بسازد. خب، بخواهید، سفارش بدهید. به همین ارکستر تهران سفارش بدهید؛ همین ارکستر بزرگ که ظاهراً مال رادیو و تلویزیون است. بخواهید بیاورند، [مناسب ندیدید] نپسندید، رد کنید، بگویید آقا، این به دردمان نمیخورد، یکى دیگر بسازید. شاید این مراجعات مکرّر شما، این …
کمبود موسیقی شادیآور و تفاوت شاد با رقصآور
… علمى ـ تخیّلى ممکن است باشد ــ من نمیدانم؛ کسانى که بیشتر واردند بگویند ــ ما که مىبینیم میشود، واقعاً کسى یک جورى [ساز] بزند که آدم گریه کند؛ نمیشود؟ خب اتّفاقاً موسیقى ما بیشتر همان جنبهى گریه را دارد. حالا جورى بزنند با [ساز] قانون که افراد بخندند. ما این را در موسیقى خودمان کم داریم الان: موسیقى شادىآور. خیال میکنند وقتى به آنها میگوییم موسیقى شاد ــ حالا یک وقتى که گروه موسیقى [رادیو] اینجا مىآیند به آنها خواهم گفت ــ خیال میکنند یعنى موسیقى رقصآور که مرقّص باید باشد؛ در حالى که معناى شاد، مرقّص نیست.
حفظ موسیقی اصیل ایرانی به دست نوحهخوانان و شبیهخوانان
ما در قدیم از زبان موسیقیدانهای معروف شنیده بودیم که میگفتند موسیقی اصیل ایرانی را نوحهخوان و شبیهخوانها حفظ کردهاند؛ موافقخوان، مخالفخوان، علیاکبرخوان، قاسمخوان. هر کدام یک دستگاهی را به اینها میدادند که باید در آن دستگاه بخوانند. این موجب شد که موسیقی نانوشتهی ایرانی - که نه نُت داشت، نه نوشته داشت و نه چیز دیگری داشت - بتواند برسد به دست کسانی که اینها را با نُت و شیوههای جدید بتوانند ثبت و ضبط کنند. حالا جوان امروز، چه خوانندهی رادیو و تلویزیون - که متأسفانه آنجا از این جهت وضع خوبی هم ندارد - چه خوانندهی جلسهی مداحی، ناگهان بیاید آهنگهای اروپائی را - آن هم به شکل غلط و نابلد بنا کند خواندن؛ سبکهائی که فرض کنید حالا فلان خوانندهی غربی یا مقلد عربِ آن …
نفی حلیت مطلق آن و اجرای حرامش در دربار سلاطین
من نمیتوانم بهطور مطلق بگویم که موسیقی اصیل ایرانی، موسیقی حلال است؛ نه، این طور نیست. بعضی خیال میکنند که مرز موسیقی حلال و حرام، موسیقی سنّتی ایرانی و موسیقی غیرسنّتی است؛ نه، اینطوری نیست. آن موسیقیای که منادیان دین و شرع همیشه در دورههای گذشته با آن مقابله میکردند و میگفتند حرام است، همان موسیقی سنّتی ایرانی خودمان است که به شکل حرامی در دربارهای سلاطین، در نزد افراد بیبندوبار، در نزد افرادی که به شهوات تمایل داشتند و خوض در شهوات میکردند، اجرا میشده است. این همان موسیقی حرام است. بنابراین، مرز موسیقی حرام و حلال، عبارت از ایرانی بودن، سنّتی بودن، قدیمی بودن، کلاسیک بودن، غربی بودن یا شرقی بودن نیست؛ مرز آن چیزی است که من عرض کردم. این ملاک را میشود بهدست شما بدهیم، اما اینکه آیا این نوار جزو کدامهاست، این را من نمیتوانم مشخّص کنم.
امکان ساخت آهنگ شادیآور و متناسب با برنامهٔ علمی با سازهای ایرانی
… بود. من دیدم که نمیخواهم هم گوش کنم ــ آخرش هم گوش نکردم ــ امّا همان چند لحظهاى که اوّل به گوشم خورد و بعد هم پا سست کردم که بشنوم، همان چند لحظه یک اثر شادىبخشى در من ایجاد کرد؛ من تعجّب کردم که عجب! چرا پس آهنگهاى خودمان، سازهاى خودمان اینجورى نیست. در حالى که حالا ما مىبینیم که فارابى در ۱۱۰۰ سال قبل از این، در یک جلسهاى با یک ساز که حالا آن ساز هم جزو کاملترین سازهاى ما نیست ــ یقیناً سازهاى ما بعد از آن تکمیل شدند؛ بلاشک؛ حالا که سازهاى اروپایى هم هست و مطمئنّاً ما الان سازهایمان بهتر از آن زمان است ــ [آن کارها را کرده] چرا نتوانیم یک چیز شادىآور [درست کنیم]؟ حالا منظور من شادى نبود؛ بلکه مناسب با [برنامهى] علمى [بود]. این هم مسئلهى موسیقىهاى شما که انشاءالله باید به آن توجّه بکنید.
نقد کافی دانستن سنتی بودن؛ ملاک، محتوای ارائهشده به مستمع
… این بهتر از آن موسیقى بهاصطلاح سنّتى [است]. گاهى براى تصویب و تبرئهى یک موسیقى، میگویند این موسیقى سنّتى است. خیلى خب، موسیقى سنّتى است؛ موسیقى سنّتى یعنى فلان دستگاه آواز ایرانى است که با فلان ساز ایرانى یک خوانندهى ایرانى دارد میخواند؛ این که تمامِ قضیّه نشد؛ باید دید چه دارد میدهد؛ چه دارد ارائه میکند؛ چه دارد به ذهن و دل و جان مستمع خودش میریزد. این موردها هست. پس حواستان جمع باشد در صداوسیما، از این سه عیب باید اجتناب بکنید. به ترتیب، عیب اوّل بدترین است، عیب سوّم درجهى دو است، عیب دوّم درجهى سه است. البتّه هر سه، عیب است؛ توجّه داشته باشید که اینها، سه اِشکال اساسىِ ارزشى در باب موسیقى …