نگرانی از قیام امام رضا (ع) در مدینه در دوری مأمون از مرکز
نگرانی او از دو سه ناحیه بود و مهمتر از همه ازطرف علیبنموسی الرضا. نگرانی از چند چیز؛ یکی اینکه نکند که علیبنموسی الرضا که از خاندان علوی است ـ و خاندان علوی و خاندان عباسی مدتهاست با یکدیگر اختلاف دارند ـ از فرصت دوریِ مأمون از مرکز کشور اسلامی استفاده کند و در مدینه علَم مخالفت بلند کند؛ که اگر بلند کند، برای حکومت مأمون ضربهای خواهد بود. باز مجبور است برود جنگ و جدال، و عاقبت معلوم نیست چه خواهد شد. این یک.
افشای تکبر، لباس فاخر و جدایی مأمون از مردم با رفتار امام رضا (ع)
… و توجه و عبادت، دارند میروند بهطرف مصلی. خب این حرکت، این هیئت به چه معناست؟ آیا این بهمعنای خط قرمز کشیدن دور زندگی اشرافیمآبانۀ مأمون نیست؟ این افشای مأمون نیست؟ پس مردم فهمیدند اگر نماز این است، تا حالا همۀ نمازهایی که پشت سر مأمون خواندند، باطل بوده. اگر امام این است، با این سادگی، با این بیپیرایگی، با این عبادت، با این حالت خشوع و تواضعش درمقابل خدا، با این حالت خضوعش درمقابل مردم و همرنگیاش با مردم، اگر این است امام و پیشوای مردم، پس مأمون چه میگوید؟ آن تکبر مأمون به چه معناست؟ آن لباسهای فاخری که او میپوشد به چه معناست؟ آن جداییاش از مردم و بیاعتناییاش به مردم چیست؟
پیشنهاد خلافت و سپس ولایتعهدی به امام رضا با اهدافی خاص
… قبل از آن هم من سال اوّل یک پیامی[13] فرستادم مشهد و در آن پیام، مسئلهی قبول ولایتعهدی امام رضا را تحلیل کردم. یعنی گفتم این در واقع یک مبارزهای بود بین مأمون عاقل و زیرک و بسیار باهوش، و امام رضا. مأمون اوّل گفت خلافت را میدهم؛ اوّل ولایتعهدی نبود؛ گفت من خلافت را به شما میدهم. حضرت قبول نکردند؛ اصرار کرد؛ بعد گفت حالا که قبول نمیکنید، پس ولایتعهدی [را قبول کنید]. علّت اینکه مأمون این کار را کرد چه بود؟ من [در آن پیام]، چهار پنج علّت و دلیل برای مأمون ذکر کردم که او به این اهداف فکر میکرد و دنبال این چیزها بود. امام (علیه السّلام) قبول کردند؛ من پنج شش علّت هم ذکر کردم برای اینکه حضرت چطور قبول کردند و چرا این کار را کردند و فواید این کار چه بود. یک حرکت …
ناچار شدن به شهادت امام رضا (ع) برخلاف تدبیر خود
این حرکت امام رضا (علیهالسّلام) است؛ تا بالاخره مأمون طىّ همان قضایایی که شنیدهاید و تکرار شده است و میدانید، احساس میکند که ناچار است علىّبنموسیالرّضا (علیهالسّلام) را - که با نیّتهای خاصّ خودش، آن بزرگوار را از مدینه کشانده بود، آورده بود، به خود نزدیک کرده بود و قصد کشتن آن بزرگوار را هم نداشت - برخلاف آنچه تدبیر کرده بود، به شهادت برساند؛ کار قضاء الهی و ارادهی الهی و تدبیر الهی - که پارهی تن پیغمبر در این نقطهی دوردست از مدینه مدفون بشود که خود این یک تدبیر الهی است، یک مهندسی الهی است - به وسیلهی دشمنان اهلبیت انجام بگیرد.
آغاز دوران محنت ائمه و مبارزه برای بلندمدت با خلافت مأمون
… سال ۶۱ و عمیقتر و گستردهتر از آن، منتها با یک مشکلات جدیدی آغاز میشود و رفته رفته اوج پیدا میکند، گسترش پیدا میکند، قدم به قدم به پیروزی نزدیک میشود تا سال شهادت امام هشتم که یا سال ۲۰۲ یا ۲۰۳ یا ۲۰۴ است و احتمالاً ۲۰۳ باشد؛ و اینجا باز حرکت متوقّف میشود. با رفتن مأمون به بغداد در سال ۲۰۴ و شروع خلافت مأمونی که یکی از فصلهای بسیار دشوار در زندگی ائمّه (علیهم السّلام) است، باز یک فصل جدیدی آغاز میشود که فصل محنت ائمّه است؛ بااینکه گسترش تشیّع در آن روزها بیش از همیشه بوده، به اعتقاد بنده محنت ائمّه هم آن روزها بیش از همیشه بوده؛ و این همان دورانی است که به گمان بنده، تلاش و مبارزه برای بلندمدّت است یعنی ائمّه برای تا پیش از غیبت صغری دیگر تلاش نمیکنند بلکه زمینهسازی میکنند برای بعدها و این دوران، از سال ۲۰۴ ادامه پیدا میکند تا سال ۲۶۰ که سال شهادت امام عسکری (علیه السّلام) و شروع غیبت صغری است. این، سه دوره است؛ هریک از این سه دوره خصوصیّاتی دارد که بنده اجمالاً خصوصیّات این دورهها را عرض میکنم.
حدس زیرکانهٔ خطر تشیع و درصدد مقابله برآمدن
مأمون این خطر را زیرکانه حدس زد و درصدد مقابله با آن برآمد و بدنباله همین ارزیابی و تشخیص بود که ماجرای دعوت امام هشتم از مدینه به خراسان و پیشنهاد الزامی ولی عهدی به آن حضرت پیش آمد. و این حادثه که در همهی دوران طولانی امامت کم نظیر و یا در نوع خود بی نظیر بود تحقق یافت.
نتیجهٔ معکوس مقایسهٔ حرص او به ولیعهدی با بیاعتنایی امام
خود امام از هر فرصتی، اجباری بودن این منصب را به گوش این و آن میرساند، همواره میگفت من تهدید به قتل شدم تا ولیعهدی را قبول کردم. طبیعی بود که این سخن همچون عجیبترین پدیده سیاسی، دهان به دهان و شهر به شهر پراکنده شود و همه آفاق اسلام در آن روز یا بعدها بفهمند که در همان زمان که کسی مثل مأمون فقط به دلیل آنکه از ولیعهدی برادرش امین عزل شده است به جنگی چند ساله دست میزند و هزاران نفر از جمله برادرش امین را به خاطر آن به قتل میرساند و سر برادرش را از روی خشم شهر به شهر میگرداند، کسی مثل علیبنموسیالرضا پیدا میشود که به ولیعهدی با بیاعتنائی نگاه میکند و آن را جز با کراهت و در صورت تهدید به قتل نمیپذیرد. مقایسهای که از این رهگذر میان امام علیبنموسیالرضا و مأمون عباسی در ذهنها نقش میبست درست عکس آن چیزی را نتیجه میداد که مأمون به خاطر آن این سرمایه گذاری را کرده بود.
تلاش ناکام برای کشاندن امام به مشاغل خلافتی
… امری، نه نهیی، نه تصدی مسئولیتی، نه قبول شغلی نه دفاعی از حکومت و طبعاً نه هیچگونه توجیهی برای کارهای آن دستگاه. روشن است که عضوی در دستگاه حکومت که چنین با اختیار و اراده خود، از همه مسئولیتها کناره میگیرد نمیتواند نسبت به آن دستگاه صمیمی و طرفدار باشد. مأمون به خوبی این نقیصه را حس میکرد و لذا پس از آنکه کار ولیعهدی انجام گرفت بارها در صدد برآمد امام را بر خلاف تعهد قبلی با لطائف الحیل به مشاغل خلافتی بکشاند و سیاست مبارزه منفی امام را نقض کند، اما هر دفعه امام هشیارانه نقشه او را خنثی میکرد.
تشکیل مجالس مناظره به امید مجاب شدن امام
تشکیل مجالس مناظره با هر آن کسی که کمتر امیدی به غلبه او بر امام میرفت نیز از جمله همین تدابیر است. هنگامی که امام، مناظره کنندگان ادیان و مذاهب مختلف را در بحث عمومی خود منکوب کرد و آوازه دانش و حجت قاطعش در همه جا پیچید مأمون در صدد برآمد که هر متکلم و اهل مجادلهای را به مجلس مناظره با امام بکشاند، شاید یک نفر در این بین بتواند امام را مجاب کند. البته چنان که میدانیم هر چه تشکیل مناظرات ادامه مییافت قدرت علمی امام آشکارتر میشد و مأمون از تأثیر این وسیله نومیدتر.
توطئهٔ قتل امام و زندانی کردن او در سرخس
بنابر روایات یک یا دوبار توطئه قتل امام به وسیله نوکران و ایادی خود را ریخت و یک بار هم حضرت را در سرخس بزندان افکند اما این شیوهها هم نتیجهای جز جلب اعتقاد همان دستاندرکاران به رتبه معنوی امام را به بار نیاورد، و مأمون درماندهتر و خشمگینتر شد. در آخر چارهای جز آن نیافت که به دست خود و بدون هیچگونه واسطهای امام را مسموم کند و همین کار را کرد و در ماه صفر دویست و سه هجری یعنی قریب دو سال پس از آوردن آن حضرت از مدینه به خراسان و یک سال و اندی پس از صدور فرمان ولیعهدی به نام آن حضرت دست خود را به …
ارزیابی احتمالاً واقعبینانه از خطر شیعیان برای دستگاه خلافت
شاید مأمون در ارزیابی خطر شیعیان برای دستگاه خود واقعبینانه فکر میکرد. گمان زیاد بر این است که فاصلۀ پانزدهسالۀ بعد از شهادت امام هفتم تا آن روز و بهویژه فرصت پنجسالۀ جنگهای داخلی، جریان تشیّع را از آمادگی بیشتری برای برافراشتن پرچم حکومت علوی برخوردار ساخته بود.
مقابلهٔ زیرکانه با خطر تشیع
مأمون این خطر را زیرکانه حدس زد و در صدد مقابله با آن برآمد و بهدنبالۀ همین ارزیابی و تشخیص بود که ماجرای دعوت امام هشتم از مدینه به خراسان و پیشنهاد الزامی ولیعهدی به آن حضرت پیش آمد و این حادثه که در همۀ دوران طولانی امامت کمنظیر و یا در نوع خود بینظیر بود، تحقق یافت.
خارجکردن تفکر شیعی از جایگاه اندیشهٔ مخالف دستگاه
این تدبیر میتوانست فکر شیعی را هم در ردیف بقیۀ عقاید و افکاری که در جامعه طرفدارانی داشت قرار دهد و آن را از حد یک تفکر مخالف دستگاه که اگرچه ازنظر دستگاهها، ممنوع و مبغوض است، ازنظر مردم بهخصوص ضُعفا، پرجاذبه و استفهامبرانگیز است، خارج سازد.
مقایسهٔ مأمونِ جنگافروز بر سر ولیعهدی با امام به زیان مأمون
خود امام از هر فرصتی، اجباریبودن این منصب را به گوش اینوآن میرساند، همواره میگفت من تهدید به قتل شدم تا ولیعهدی را قبول کردم.[18] طبیعی بود که این سخن همچون عجیبترین پدیدۀ سیاسی، دهانبهدهان و شهربهشهر پراکنده شود و همۀ آفاق اسلام در آن روز یا بعدها بفهمند که در همان زمان که کسی مثل مأمون فقط به دلیل آنکه از ولیعهدی برادرش امین عزل شده است، به جنگی چندساله دست میزند و هزاران نفر ازجمله برادرش امین را بهخاطر آن به قتل میرساند و سر برادرش را از روی خشم شهربهشهر میگرداند، کسی مثل علیبنموسی الرضا پیدا میشود که به ولیعهدی با بیاعتنایی نگاه میکند و آن را جز با کراهت و در صورت تهدید به قتل نمیپذیرد. مقایسهای که از این رهگذر میان امام علیبنموسی الرضا و مأمون عباسی در ذهنها نقش میبست، درست عکس آن چیزی را نتیجه میداد که مأمون بهخاطر آن، این سرمایهگذاری را کرده بود.
پذیرش شرط امام به امید کشاندن تدریجی او به امور خلافت
3. با اینهمه علیبنموسی الرضا فقط بدین شرط ولیعهدی را پذیرفت که در هیچیک از شئون حکومت دخالت نکند و به جنگ و صلح و عزل و نصب و تدبیر امور نپردازد[19] و مأمون که فکر میکرد فعلاً در شروع کار، این شرط قابل تحمل است و بعدها بهتدریج میتوان امام را به صحنۀ فعالیتهای خلافتی کشانید، این شرط را از آن حضرت قبول کرد. روشن است که با تحقق این شرط، نقشۀ مأمون نقش بر آب میشد و بیشترین هدفهای او نابرآورده میگشت.
تلاشهای مکرر برای کشاندن امام به مشاغل خلافتی برخلاف تعهد پیشین
… نه نهیای، نه تصدی مسئولیتی، نه قبول شغلی، نه دفاعی از حکومت و طبعاً نه هیچگونه توجیهی برای کارهای آن دستگاه. روشن است که عضوی در دستگاه حکومت که چنین با اختیار و ارادۀ خود، از همۀ مسئولیتها کناره میگیرد نمیتواند نسبت به آن دستگاه، صمیمی و طرفدار باشد. مأمون بهخوبی این نقیصه را حس میکرد و لذا پس از آنکه کار ولیعهدی انجام گرفت بارها در صدد برآمد امام را برخلاف تعهد قبلی با لطایفُالحِیل[20] به مشاغل خلافتی بکشاند و سیاست مبارزۀ منفی امام را نقض کند، اما هر دفعه امام هوشیارانه نقشۀ او را خنثی میکرد.
ستودن امام به فضل و تقوا و نسب و مقام علمی در فرمان ولیعهدی
مأمون چه در متن فرمان ولایتعهدی و چه در گفتهها و اظهاراتِ دیگر، او را به فضل و تقوا و نسَبِ رفیع و مقام علمی منیع ستوده است و او اکنون در چشم آن مردمی که برخی از او فقط نامی شنیده و جمعی به همین اندازه هم او را نشناخته و شاید گروهی بغض او را همواره در دل پرورانده بودند، بهعنوان یک چهرۀ درخور تعظیم و تجلیل و یک انسان شایستۀ خلافت که از خلیفه به سال و علم و تقوا و خویشی با پیغمبر، بزرگتر و شایستهتر است شناختهاند.
بینتیجهماندن توطئهٔ قتل و زندانیکردن امام در سرخس
بنا بر روایات، یک یا دو بار توطئۀ قتل امام بهوسیلۀ نوکران و ایادی خود را ریخت[33] و یکبار هم حضرت را در سرخس به زندان افکند،[34] اما این شیوهها هم نتیجهای جز جلب اعتقاد همان دستاندرکاران به رتبۀ معنوی امام را بهبار نیاورد، و مأمون درماندهتر و خشمگینتر شد. در آخر چارهای جز آن نیافت که به دست خود و بدون هیچگونه واسطهای امام را مسموم کند و همین کار را کرد و در ماه صفر دویستوسه هجری یعنی قریب دو سال پس از آوردن آن حضرت از مدینه به خراسان و یک سال و اندی پس از صدور فرمان ولیعهدی به نام آن حضرت، دست خود را به …
آراستن چهرهٔ قداست و اسلامخواهی و کنارزدن نقاب او به دست امام رضا (ع) و امام جواد (ع)
… بزرگی را به ما آموخت. آن درس بزرگ این است هنگامیکه درمقابل قدرتهای منافق و ریاکار قرار میگیریم، باید همت کنیم که هوشیاری مردم را برای مقابلۀ با این قدرتها برانگیزیم. اگر دشمن، صریح و آشکار دشمنی بکند و اگر ادعا و ریاکاری نداشته باشد، کار او آسانتر است. اما وقتی دشمنی مانند مأمون عباسی چهرهای از قداست و طرفداری از اسلام برای خود میآراید، شناختن او برای مردم مشکل است. در دوران ما و در همۀ دورانهای تاریخ، قدرتمندان همیشه سعی کردهاند وقتی از مقابلۀ رویاروی با مردم عاجز شدند دست به حیلۀ ریاکاری و نفاق بزنند...امام علیبنموسی الرضا صلواتاللهعلیه و امام جواد صلواتاللهعلیه همت بر این گماشتند که این ماسک تزویر و ریا را از چهرۀ مأمون کنار بزنند و موفق شدند. (1359/7/18)
آغاز خلافت مأمون و فصل محنت ائمه (ع) همزمان با گسترش تشیع
… از یک نقطۀ بالاتر و عمیقتر و گستردهتر از نقطۀ سال 61 آغاز میشود، منتها با مشکلات جدیدی. و رفتهرفته اوج پیدا میکند، گسترش پیدا میکند و قدمبهقدم به پیروزی نزدیک میشود تا سال شهادت امام هشتم ـ که احتمالاً 203 باشد ـ و اینجا باز حرکت متوقف میشود. با رفتن مأمون به بغداد در سال 204 و شروع خلافت مأمونی ـ که یکی از فصلهای بسیار دشوار در زندگی ائمه علیهمالسلام است ـ باز یک فصل جدیدی آغاز میشود که فصل محنت ائمه است. بااینکه گسترش تشیّع در آن روزها بیش از همیشه بوده، به اعتقاد بنده، محنت ائمه هم آن روزها بیش از همیشه بوده. و این همان دورانی است که به گمان بنده، تلاش و مبارزه برای بلندمدت است؛ یعنی ائمه علیهمالسلام تا پیش از غیبت صغری، دیگر تلاش نمیکنند [برای برقراری حکومت در زمان خودشان]، بلکه زمینهسازی میکنند برای بعدها.
منتگذاری بر امام رضا (ع) با نکشتن برادرش زید
رفت و یکمرتبه آتش زد خانهها را و بعد خیلی مورد توبیخ و ملامت قرار گرفت، بعد هم دستگیر شد. اتفاقاً در اَوانی که دستگیر شد، امام هشتم صلواتاللهعلیه در خراسان بودند. مأمون برای اینکه یک منّتی بر سر امام هشتم گذاشته باشد، یک روزی در اثنای صحبت، به امام هشتم گفت: بنیامیه وقتیکه عموی شما زید ـ یعنی زیدبنعلی علیهالسلاام ـ را گرفتند، کشتند و جسد او را به دار کشیدند و جسد او مدتها بر سر دار ماند، بعد هم جسدش را آتش زدند؛ اما من که از بنیعباس هستم، زیدِ دیگر شما را که برادر شماست، گرفتم، اما او را نمیکُشم.[8] او میخواست سر امام هشتم یک منّتی گذاشته باشد که بله! میبینید که ما زید را نمیکشیم و مثلاً با شما موافقیم، همراهیم. و گمان من این است ـ این البته احتمال است و در متن روایت نیست ـ که تشکیلات بنیعباس، زید، برادر امام هشتم را در همین دستگیری، خریداری و او را از [آنِ] خود کرده بود؛ و مأمون به این وسیله، هم …
جنگ با امین بر سر حکومت و کشته شدن امین
بعد از مرگ هارون یک دورۀ جدیدی آغاز شد و آن دورۀ اختلافات داخلی در میان مدعیان حکومت و خلافت بود. (63/9/3) هارون که از دنیا رفت، امین ـ فرزندش ـ به حکومت رسید، مأمون در خراسان تحمل نکرد. جنگ بین این دو برادر مدتها طول کشید که بالاخره با پیروزی سپاهیان مأمون بر سپاهیان امین، این جنگ پایان پذیرفت و امین کُشته شد. (59/6/30) بعد از آنکه امین به دست مأمون کشته شد و از بین رفت، برادر هارون ـ ابراهیمبنمهدی ـ مدعی خلافت شد. یک مدت هم آنها با همدیگر جنگیدند. (63/9/3)
نگرانی از قیام مدعیان حکومت به نام خاندان علوی
دوم نگرانی از اینکه کسانی از مدعیان حکومت، غیر از علیبنموسی الرضا، در مصر، در شام، در عراق، نام علیبنموسی الرضا را و نام خاندان علوی را مطرح کنند و قیام بکنند. همچنانیکه این کار شده بود. زیدنامی از خاندان آل علی ـ غیر از زید معروف، زیدبنعلی علیهالسلام ـ در همان زمانِ مأمون در عراق قیام کرد، در بصره، و خیلی کارها کرد و خیلی ضربه داشت برای حکومت مأمون. مورد قبول علیبنموسی الرضا علیهالسلام هم نبود؛ یعنی مطرود خاندان آل علی هم بود. اینهم …
نامصلحت دیدن کشتن، زندان یا تبعید امام رضا (ع)
… که دوستان و پیروان زیادی در ایران، خراسان، و مناطق دیگر دارد، طرفداران خود را در این مناطق وادار کند که اینها علیه حکومت مأمون قیام بکنند. اینهم یک خطر. بههرحال مسئلۀ علیبنموسی الرضا یک مشکلۀ عظیمی را در حکومت بهوجود آورد. در نتیجه، چه میشود کرد؟ مطالعه کرد، دید کُشتن علیبنموسی الرضا به مصلحت نیست. زیرا مردم را داغدار میکند و حرکات علیه او را تشدید میکند؛ زندانکردنش هم همینطور؛ تبعیدکردن او به هر منطقهای هم همینطور؛ ماندن او هم در آنجا هیچ مصلحت نیست. بهترین کار این است که علیبنموسی الرضا را دعوت کند خیلی محترمانه به خراسان بیاید، بهعنوان ولیعهدی و جانشینی.
نقشه برای سازشکار نمایاندن خاندان پیامبر نزد شیعیان و از میان بردن امام در غربت
… اولاً علیبنموسی الرضا از مدینه بیرون میآمد و کانون خطر در مدینه خاموش میشد. ثانیاً اگر کسانی میخواستند به نام علیبنموسی الرضا پرچم مخالفت بلند کنند، مأمون میتوانست بگوید خودِ علیبنموسی الرضا کنار من است، شماها چه میگویید؟ و آنها را سخت سرکوب کند. ثالثاً میتوانست حیثیّت معنوی امام را در نظر دوستانش از بین ببرد؛ یعنی به شیعیان بفهماند که خاندان پیغمبر حاضر شدند با ما سازش کنند، اینها یک جناح سازشکار هستند. سازشکاری، یک انسانِ مبارزِ انقلابی را در نظر پیروان و طرفدارانش از اعتبار و آبرو میاندازد. سازش، یعنی هر چیزی را برخلاف فکر و عقیدۀ خود تحملکردن، با انقلابیگری نمیسازد. و یک عنصر انقلابی نمیتواند با چیزهایی که برخلاف فکر اوست بسازد و کنار بیاید. رابعاً …
رد ادعای واگذاری صادقانهٔ حکومت به آل علی از سوی مأمون
… میگویید حق ما غصب شد، حق ما غصب شد، بسیار خب، مأمون عباسی داشت حق شما را به شما میداد. خب میرفتید میگرفتید. چرا نگرفتید آقا! این حرفی بود که آن روز هم زده میشد، تا امروز هم زده میشود. میگفتند آقا! آل علی قدرت اینکه بتوانند ادارۀ حکومت بکنند، نداشتند. مأمون عباسی، مرد مؤمنِ خالصِ بیریا آمد حکومت را داد به اینها؛ نتوانستند بگیرند، نتوانستند اداره کنند؛ گفتند ما زاهدیم، ما از دنیا بیزاریم. آقا چرا دروغ میگویید! این حرف را هم آن روز میگفتند، هم بعدها میگفتند. علیبنموسی الرضا جلوی این حرف را گرفت. رفت، تا ثابت کند که نه، مأمون عباسی حق آل علی را نمیدهد، دغل میکند، کَلک میزند، ریاکاری میکند. این چهار.
تشریفات و جلال دستگاه مأمون در رفتن به نماز
بعد حضرت آمدند. حالا مأمون که نماز میرفت، اسبها و خدمه، پیشرو و پسرو، با چه تفصیلاتی مأمون را میبردند نماز. و در مسجد، لابد اطراف محراب، محافظین میایستادند به احترام، به تجلیل، به عظمت. فکر میکرد که حالا علیبنموسی الرضا هم میرود به همان ترتیب یک نمازی برای مردم میخواند و برمیگردد میآید فوری. حضرت اعلام کرد که ما میرویم در صحرا نماز میخوانیم و مردم بیایند از خانه باهم برویم.[12] چون باید بروند دنبال امام، امام را از خانه بردارند …
رد ادعای شیعه بودن مأمون
از همین قبیل، اشتباه است آنکسانیکه میگویند مأمون عباسی[15] شیعه بود. شیعه یعنی چه؟ شیعه یعنی کسی که بداند حق با امام رضاست؟ فقط همین؟ اگر این است که مأمون عباسی و نیز هارونالرشید، منصور، معاویه، یزید، از همه شیعهتر بودند پس. آیا رُقبای امیرالمؤمنین در سقیفه، نمیدانستند حق با علیست؟ همه میدانستند، پس شیعه بودند؟ آیا …
ارزیابی احتمالاً واقعبینانه از خطر شیعیان
شاید مأمون در ارزیابی خطر شیعیان برای دستگاه خود واقع بینانه فکر میکرد. گمان زیاد بر این است که فاصله پانزده سالهی بعد از شهادت امام هفتم تا آن روز و بویژه فرصت پنج ساله جنگهای داخلی، جریان تشیع را از آمادگی بیشتری برای برافراشتن پرچم حکومت علوی برخوردار ساخته بود.
لبریزشدن دلهای مردم از کینهٔ مأمون برخلاف انتظار او
… بدبینی خود به مأمون را با هر زبانِ ممکن به همۀ گوشها رساند. در وداع با حرم پیغمبر، در وداع با خانوادهاش هنگام خروج از مدینه،[13] در طواف کعبه که برای وداع انجام میداد،[14] با گفتار و رفتار، با زبان دعا و زبان اشک، بر همه ثابت کرد که این سفر، سفر مرگ اوست. همۀ کسانی که باید طبق انتظار مأمون نسبت به او خوشبین و نسبت به امام بهخاطر پذیرشِ پیشنهاد او بدبین میشدند، در اولین لحظات این سفر دلشان از کینۀ مأمون که امام عزیزشان را اینطور ظالمانه از آنان جدا میکرد و به قتلگاه میبُرد لبریز شد.